TỪ KHÁI NIỆM HÀNH VI CỦA ÐẠO ÐỨC HỌC
MÁC-LÊNIN ÐẾN KHÁI NIỆM NGHIỆP CỦA ÐẠO ÐỨC HỌC PHẬT GIÁO
Trần Tuấn Lộ
Vấn đề tôi đặt ra
cho mình để thử tìm hiểu và giải đáp là giữa khái niệm hành vi của đạo đức
học Mác-Lênin, một đạo đức học thế tục, phi tôn giáo, và khái niệm nghiệp
của đạo đức học Phật giáo, một đạo đức học toân giáo, có những gì giống
nhau và khác nhau. Tại sao?
1. Ðạo đức học Mác-Lênin quan niệm hành
vi là một hành động (lời nói, cử chỉ thay lời nói việc làm) hoặc một sự
không hành động có hội đủ 2 yếu tố sau đây:
Một là, động cơ (muốn được cái gì mà hành động), ý định nẩy sinh từ động
cơ đó (định làm gì hoặc cố ý không làm gì để được cái đang muốn), mục đích
cần phải đạt được sau khi đã thực hiện ý định và ý chí đã được vận dụng để
thực hiện đúng ý chí. Ðây là yếu tố thuộc về ý thức của chủ thể hành vi,
một yếu tố chủ quan, bên trong đảm bảo cho hành vi là một hành vi có ý
thức, cố yù.
Hai là, kết quả mà hành vi đó gây ra,
một kết quả có ảnh hưởng xấu hay tốt cho lợi ích người khác, của tập thể,
của xã hội. Ðây là yếu tố thuộc về đối tượng của hành vi, thuộc về khách
thể, một yếu tố khách quan, bên ngoài.
Ðạo đức học Phật giáo, với khái niệm
nghiệp, có một quan niệm rộng hơn về hành vi so với quan niệm của đạo đức
học Mác-Lênin.
Nếu đạo đức học Mác-Lênin quan niệm
hành động chỉ được biểu hiện bằng lời nói (hoặc cử chỉ thay lời nói) và
bằng việc làm thì đạo đức học Phật giáo quan niệm nghiệp không chỉ là lời
nói (khẩu) và việc làm (thân) mà còn ý nữa. Như vậy, nếu ta hiểu ý là ý
định hành động (định nói gì và nói như thế nào, định làm gì và làm như
thế nào) thì ý trong đạo đức học Phật giáo là động cơ, là ý muốn mà từ đó
nảy sinh ra hành động (ý, khẩu, thân) được gọi là nghiệp. Trong ba nghiệp
(ý nghiệp, khẩu nghiệp và thân nghiệp) thì ý nghiệp là quan trọng nhất.
Ðạo đức học Mác-Lênin hiểu hành động
chỉ là lời nói và việc làm, những biểu hiện bên ngoài của cái tâm lý, cái
ý thức bên trong của con người hành động. Trong cái tâm lý đó, xét trên
bình diện đạo đức học, yếu tố đầu tiên, quan trọng nhất vaø quyết định
nhất là cái động cơ (động cơ sống, động cơ hoạt động và động cơ của từng
hành động). Nhưng ngoài động cơ ra, còn cần phải có những yếu tố tâm lý
khác để một hành động có thể được thực hiện (xin nhắc lại, hành động ở
đây, theo đạo đức học Mác-Lênin, chỉ là lời nói và việc làm): đó là ý
định, ý chí và năng lực hành động.
Mối quan hệ giữa động cơ, ý định, ý chí
và năng lực hành động là như sau: do một động cơ (tức là một ý muốn có
được một cái gì đó) mà khi gặp được một đối tượng có thể thoả mãn được ý
muốn đó thì con người nảy ra một ý định sẽ làm gì, nói gì với đối tượng
đó. Nhưng để một ý định hành động biến được thành một haønh động thực sự,
con người phải có năng lực và ý chí hành động. Năng lực hành động là năng
lực biết xác định mục đích và có thể đạt được, biết đề ra phương tiện và
phương pháp cần và có thể sử dụng được và biết sưû dụng có hiệu quả các
phương tiện và phương pháp đó. Chính yếu tố ý chí và nhất là năng lực
(tài, trí) sẽ là khâu trung gian chuyển hóa cái động cơ, cái ý định thành
kết quả phù hợp với mục đích hay không, tùy theo chỗ ý chí mạnh hay yếu và
năng lực giỏi hay kém.
Một sự khác biệt rõ rệt giữa quan niệm
về hành vi của đạo đức học Mác-Lênin và quan niệm về nghiệp của đạo đức
học Phật giáo là cái gọi là kết quả của hành vi (theo cách nói của đạo đức
học Mác-Lênin) hoặc gọi là quả của nghiệp (theo cách nói của đạo đức học
Phật giáo).
Như ở trên đã nói, kết quả của hành vi,
theo đạo đức học Mác-Lênin, chủ yếu là khách thể, ở đối tượng của hành vi,
chứ không phải ở chủ thể. Kết quả đó tốt hay xấu là tốt hay xấu đối với
đối tượng chứ không phải là đối với chủ thể. Trái lại, quả của nghiệp,
theo đạo đức học Phật giáo, chủ yếu là ở chủ thể, tức là chính ở bản thân
người hành động, chứ không phải ở khách thể, đối tượng của hành vi. Quả đó
tốt hay xấu là tốt hay xấu đối với chủ thể chứ không phải là đối với đối
tượng-khách thể. Hơn nữa, quả của nghiệp, theo đạo đức học Phật giáo,
không chỉ trổ ngay lập tức trong hiện tại mà có thể trổ ra trong tương lai
của kiếp sống này hoặc trong tương lai thuộc một kiếp sau tiếp theo kiếp
này hoặc xa hơn nữa. Như vậy, nghiệp, với tư cách là nhân cuûa quả, không
chỉ là nghiệp trong hiện tại mà còn là nghiệp trong quá khứ, thậm chí,
trong một tiền kiếp nào đó.
Sự khác nhau đó giữa đạo đức học Phật
giáo và đạo đức học Mác-Lênin, theo tôi, là do đạo đức học Phật giáo được
xây dựng trên cơ sở của thuyết nghiệp báo-nhân quả và tái sinh-luân hồi và
nhằm mục đích tối hậu là sự giải thoát.
2. Ðối với ba đối tượng là ý định, lời
nói và việc làm, đạo đức học Mác-Lênin đánh giá tầm quan trọng của chúng
theo thứ tự từ thấp đến cao như sau: thứ nhất là ý định, thứ hai là lời
nói và thứ ba là việc làm
Theo thứ tự đó thì: ý định xấu hay tốt
(thầm kín trong đầu) chưa quan trọng bằng lời nói xấu hay tốt và lời nói
xấu hay tốt lại chưa quan trọng bằng việc làm xấu hay tốt. Hay nói cách
khác: việc làm tốt có giá trị hơn lời nói tốt;
và lời nói tốt có giá trị hơn ý
định tốt. Ngược lại, việc làm xấu, nguy hiểm hơn lời noùi xấu; và lời nói
xấu có thể gây tác hại cho người khác, còn ý định xấu (thầm kín ở trong
óc) chỉ có hại cho người có ý định đó mà thôi chứ không hại được ai. Ý
định tốt hay xấu chỉ có thể có ích hay có hại cho người khác khi nào nó đã
biến thành lời nói và việc làm.
Sự đánh giá tầm quan trọng của ý định,
lời nói và việc làm như đã nêu trên là có ý nghĩa đối với sự giáo dục và
tự giáo dục về đạo đức, theo đó, cách tu dưỡng và rèn luyện đạo đức tốt
nhất là trong việc làm tốt đẹp (việc thiện) chứ không phải là trong lời
nói và trong ý định tốt đẹp (thiện ngôn và thiện ý). Chúng ta cũng thường
hay nói lời nói phải đi đôi với việc làm, nói sao làm vậy, làm nhiều hơn
nói. Tất nhiên, nói và làm ở đây phải được hiểu là nói điều hay, làm việc
tốt. Chúng ta cố gắng để đừng có một ý định xấu nảy sinh trong óc. Nhưng
khó đấy, vì nó tùy thuộc rất nhiều vào caùi tâm của ta và vào cái hoàn
cảnh chung quanh ta. Vì thế, theo tôi, vấn đề quan trọng hơn không phải là
ở chỗ một ý định xấu nảy sinh (nó nảy sinh mà ta không biết trước và nảy
sinh rất đột ngột) mà là ở chỗ ta phải nhanh chóng xoá bỏ cho được ý định
đó. Nếu ta thất bại trong cuộc đấu tranh thứ nhất này thì ta phải cố gắng
trong cuộc đấu tranh thứ hai là đừng biến ý định đó thành lời nói xấu xa,
độc ác hoặc dối trá. Nếu ta lại thất bại nữa trong cuộc đấu tranh này thì
ta phải cố gắng trong trận cuối cùng : chỉ dừng lại ở lời nói mà không
biến thành việc làm.
Ngược lại, chúng ta mong mỏi có được
những ý định tốt trong đầu óc. Nhưng quan trọng hơn là phải nói lên ý định
đó và nhất là thực hiện ý định đó, lời nói đó bằng việc làm. Còn nếu không
thì đừng nói. Nói không làm được thì nói làm chi! Lời nói đi đôi với việc
làm, nói và làm thống nhất, làm nhiều hơn nói là một đức tính cần được rèn
luyện ở mỗi người chúng ta.
3. Ðạo đức học Mác-Lênin, căn cứ vào
mối quan hệ động cơ-kết quả, đã chia các hành vi ra làm 4 loại theo thứ tự
tốt nhất đến xấu nhất như sau:
-
Ðộng cơ tốt và kết quả tốt
-
Ðộng cơ xấu và kết quả tốt
-
Ðộng cơ tốt và kết quả xấu
-
Ðộng cơ xấu và kết quả xấu
Như trên đã nói, theo đạo đức học
Mác-Lênin, kết quả tốt hay xấu đối với khách thể chứ không phải đối với
chủ thể, mặc dù chủ thể có thể cảm thấy thanh thản hay bị cắn rứt trong
lương tâm, hoặc cảm thấy hài lòng hay ân hận, những trạng thái tâm lý
thường được nói tới trong đạo đức học Mác-Lênin. Còn đạo đức học Phật giáo
thì quan niệm quả của nghiệp không phải ở khách thể mà là ở chủ thể, theo
quy luật nghiệp báo-nhân quả.
Trong mối quan hệ động cơ-kết quả nói
trên, có một yếu tố trung gian để kết quả tốt hay xấu. Ðó là năng lực hành
động của chủ thể mà ta thường gọi là cái tài, một khái niệm thường đi đôi
với khái niệm cái đức, hay cái tâm. Ðộng cơ tốt phải kèm theo năng lực
giỏi thì mới có kết quả tốt đối với khách thể, nếu không như thế thì dù
động cơ có tốt nhưng kết quả lại là xấu. Còn động cơ đã xấu rồi mà lại có
thêm cái tài nữa thì kết quả càng xấu hơn. Ðó là mối quan hệ đức-tài, tâm
trí trong hoạt động nói chung, trong từng hành động nói riêng. Ðạo đức học
Mác-Lênin coi trọng kết quả còn hơn cả động cơ nên rất chú trọng đến cái
tài. Duy ý chí là quan điểm sai lầm vì nó phủ nhận quy luật khách quan và
do đó phủ nhận vai trò của trí tuệ và tài năng. Ðạo đức học Phật giáo là
đạo đức học để tu hành, để sửa cái tâm, nên tuy không coi nhẹ tài năng và
kết quả nhưng đặc biệt coi trọng cái tâm, vì theo Phật giáo, chính cái tâm
tạo ra cái nghiệp, rồi cái nghiệp đó sẽ tạo ra cái quả. Phải chăng vì thế
mà Nguyễn Du viết:
Thiện căn ở tại lòng ta,
Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài.
---
o0o
---
Mục Lục Vạn
Hạnh số 2 |
01 |
02 |
03 |
04 |
05
06 |
07 |
08 |
09 |
10 |
11 |
12 |
13 |
14 |
15 |
16
|
17
18 |
19 |
20 |
21 |
22 |
23 |
24 |
25 |
26 |
27 |
28
---
o0o
---
Trình
bày:
Nhị
Tường
Cập nhật ngày: 01-05-2004
