Phật giáo
có thể giúp được gì cho đời sống gia đình của chúng ta?
Sự hòa
thuận trong gia đình rất quan trọng. Gia đình xào xáo, tan vỡ là nguyên
nhân gây khổ đau cho cha mẹ cũng như con cái. Nếu những cặp uyên ương
tiến tới hôn nhân với ý nghĩ là hôn nhân sẽ mang đến cho họ lạc thú hay
niềm vui thì phần lớn họ sẽ thất vọng, rồi đi đến tan vỡ, vì khi họ
không tìm được niềm vui, lạc thú như họ mong đợi thì bất hòa là mầm mống
của đổ vỡ và khổ đau. Có nhiều người tiếp tục đi tìm đối tượng mới, để
rồi lại thất vọng. Đây là một thí dụ điển hình về việc bám víu, theo
đuổi hạnh phúc cá nhân, điều đó chỉ mang lại khổ đau cho chính cá nhân
đó và những người chung quanh.
Tốt hơn
là trong mối quan hệ giữa hai người khác phái, nên đặt trọng tâm cuộc
sống vào Phật pháp. Có nghĩa là cả hai người đều quyết tâm sống đạo đức
và phát triển lòng từ bi đối với mọi chúng sinh. Nếu hai người đã trao
đổi, cam kết với nhau rõ ràng như thế, họ sẽ có thể giúp đỡ nhau trên
nhiều phương diện. Khi một thành viên trở nên chán nản, bê trễ trong
việc tu tập, họ có thể ngồi lại với nhau bàn phương cách sửa đổi. Nếu
có con cái, họ sẽ giúp nhau có thì giờ để tĩnh tâm và chăm sóc cho con
cái. Nên nhớ con cái không phải là một chướng ngại trên đường tu của
chúng ta. Cha mẹ có thể học được rất nhiều từ con cái và cha mẹ có thể
giúp đỡ con cái vượt qua những khó khăn trong vai trò làm cha mẹ dựa
trên các giá trị của Phật giáo.
Bị ảnh hưởng bởi các lý thuyết phân tâm học hiện đại, nhiều
người có thói quen nghĩ rằng tất cả những vấn đề trong đời sống của họ
đều bắt nguồn từ thời thơ ấu của họ. Tuy nhiên nếu việc đó được thực
hiện với thái độ trách móc quá khứ: "Tôi có vấn đề này nọ, vì cha mẹ tôi
đã làm điều này nọ" thì chính những người đó lại thường mặc cảm tội lỗi,
lo sợ rằng họ sẽ làm hại cho con cái khi họ có gia đình riêng. Thái độ
hoang mang, lo lắng này khó có thể dẫn đến cách dạy dỗ con cái tốt mà
chỉ khiến họ có lòng thương cảm đối với chính mình. Nếu ta coi thời thơ
ấu của mình như một thứ ám ảnh cần xa lánh, thì thái độ này sẽ tạo ảnh
hưởng xấu cho chính ta và cả con cái ta.
Dù chúng
ta không chối bỏ rằng tuổi thơ ấu đã để lại những ảnh hưởng không tốt,
nhưng ta cũng cần phải nghĩ đến những điều tích cực, những ích lợi mà
gia đình đã mang đến cho ta. Không kể chúng ta đã lớn lên trong bất cứ
hoàn cảnh sống nào, có một điều chắc chắn là ta đã mang ơn của bao người
để được sống đến ngày hôm nay. Cách suy nghĩ đó giúp ta có lòng biết ơn
đối với mọi người. Qua đó ta có thể truyền cho con ta lòng tử tế, bao
dung mà ta đã nhận được.
Phật pháp
có ích lợi gì cho trẻ con? Làm sao giáo dục chúng về những điều Phật
dạy?
Căn bản
những điều Phật dạy là không làm hại đến người khác, và cố gắng giúp đỡ
mọi người càng nhiều càng tốt. Đây là những giá trị đạo đức mà bất cứ
người làm cha mẹ nào, dù là Phật tử hay không, cũng muốn truyền dạy cho
con mình, để giúp chúng sống hòa thuận với mọi người. Trẻ con thường học
qua gương của người lớn, vì thế cách hữu hiệu nhất để dạy dỗ con cái về
những giá trị đạo đức của Phật giáo là chính cha mẹ phải sống đúng theo
đó. Dĩ nhiên không phải để thực hành hết tất cả mọi điều. Nhưng nếu cha
mẹ có cố gắng thực hiện, thì cũng ảnh hưởng tốt đến con cái.
Nếu trong
gia đình có thờ hình tượng Đức Phật, ta có thể giao cho con cái việc
chăm sóc bàn thờ, dâng cúng phẩm vật, điều đó giúp ích cho chúng phát
triển niềm tin và lòng thành kính. Bạn tôi và đứa con ba tuổi của cô ấy
đều lạy Phật mỗi sáng. Sau đó đứa trẻ dâng cúng Phật bánh trái.
Trẻ con
rất thích âm nhạc, và những âm thanh từ lời kinh tiếng kệ, cũng như các
bài ca Phật giáo. Ta có thể dùng nó để thay thế cho các điệu nhạc thế
gian không tích cực. Tôi biết một số gia đình dùng các bài tụng để ru
con ngủ hay để dỗ khi chúng quấy rất có kết quả. Gia đình khác thì đọc
kinh trước bữa ăn, và để con cái họ làm nhiệm vụ xướng lễ. Đây chỉ là
một số cách đơn giản giúp cha mẹ và con cái chia sẻ, nuôi dưỡng đời sống
tâm linh với nhau.
Các gia
đình Phật tử cũng có thể họp lại hàng tuần hay hàng tháng để tu tập
chung với nhau. Thay vì chỉ dắt con đến chùa để chúng sinh hoạt với các
trẻ con khác, cha mẹ và con cái ở bên cạnh nhau, thực tập chung với
nhau, đó sẽ là khoảng thời gian hiếm hoi, quý báu khi cả gia đình có thể
cùng nhau chia sẻ những giờ phút thiêng liêng trong cuộc sống vốn luôn
bận rộn này. Sinh hoạt này cũng gắn bó các gia đình Phật tử với nhau,
giúp đỡ nhau khi hoạn nạn.
Ngoài ra
đọc các sách Phật dành cho tuổi thiếu nhi hay xem các phim ảnh Phật giáo
cũng là những sinh hoạt mà cha mẹ có thể chia sẻ với con cái. Giảng
giải cho con cái về những khái niệm như luân hồi, nghiệp, từ bi với súc
vật, v.v... cũng là những việc làm hữu ích.
Nếu con
cái không thiết tha tìm hiểu về Phật giáo, chúng ta phải làm sao?
Không nên
ép buộc ai trong vấn đề chọn lựa tôn giáo. Nếu con cái chúng ta không
cảm thấy thiết tha với Phật giáo, hãy để chúng tự do. Tuy nhiên, nhìn
vào tấm gương, cách sống của cha mẹ, chúng vẫn có thể học sống tử tế với
mọi người.
Ngay cả
khi chúng muốn tham gia các sinh hoạt tôn giáo khác như đi nhà thờ,
cũng đừng ngăn cấm. Nhưng phải dạy cho chúng biết rằng mỗi người có thể
chọn lựa tôn giáo riêng cho mình, đồng thời cũng phải tôn trọng, chấp
nhận tôn giáo của người khác.
?Bằng
cách nào chúng ta có thể giúp con cái làm quen với Thiền?
Khi cha
mẹ hành Thiền mỗi ngày ở nhà, chắc chắn sẽ khiến con cái tò mò, muốn tìm
hiểu. Ta có thể nhân đó dạy cho các con phương pháp Thiền đơn giản bằng
cách theo dõi hơi thở. Trẻ con thích được ngồi cận kề cha mẹ trong sự im
lặng trong khoảng thời gian ngắn chừng năm hay mười phút. Sau đó, chúng
có thể sang chơi chỗ khác để cha mẹ tiếp tục tham Thiền.
Trẻ con
cũng có thể học Thiền bằng cách tưởng tượng. Bản chất trẻ con là thích
tưởng tượng ra nhiều việc. Cha mẹ có thể dạy con cái tưởng tượng ra Đức
Phật bằng những luồng ánh sáng. Tưởng tượng ánh sáng từ Đức Phật tỏa
đến chúng, đến mọi người chung quanh. Nếu người thân, bạn bè hay thú
vật trong nhà bị đau ốm, bệnh tật, đứa trẻ có thể nghĩ đến người đó, và
tưởng tượng ánh sáng của Đức Phật cũng tỏa sáng đến họ, điều này sẽ làm
tăng trưởng lòng từ bi của trẻ.
Làm sao
để sự liên hệ giữa cha mẹ và con cái được tốt, nhất là ở độ tuổi thiếu
niên?
Có được
sự liên hệ tốt với con cái khi chúng đang độ tuổi thiếu niên là điều
quan trọng, và phần nào tùy thuộc vào sự liên hệ của cha mẹ với con cái
khi chúng còn bé. Nhưng việc đó lại tùy thuộc vào thời gian ta đã dành
cho con cái, cũng như thái độ thương yêu, hiểu biết của ta đối với
chúng. Những bậc cha mẹ luôn bận rộn, thường coi con cái là gánh nặng
cho họ. Con cái họ sẽ cảm nhận được điều đó, khiến cho liên hệ giữa mẹ
cha và con cái không được tốt. Muốn tạo được mối liên hệ tốt với con
cái, cha mẹ cần phải đặt lại ưu tiên của mình. Có thể là họ phải chấp
nhận một công việc ít lương nhưng bù lại có được nhiều thì giờ dành cho
gia đình, con cái; hay phải từ chối một cơ hội nghề nghiệp dù nó đem lại
nhiều tiền hơn, nhiều quyền hạn hơn, nhưng cũng mang đến nhiều stress
hơn, và ít thì giờ ở nhà hơn. Đối với con trẻ, tình thương quan trọng
hơn là của cải vật chất. Nếu cha mẹ chọn kiếm ra nhiều tiền, bất chấp
hạnh phúc gia đình bị đe dọa, thì có thể sau này họ phải dùng chính
những đồng tiền ấy vào việc chữa trị hay tư vấn tâm lý cho cả cha mẹ và
con cái!
Trẻ con
có cần kỷ luật không? Ta phải kỷ luật chúng như thế nào mà không có
thái độ nóng giận?
Con cái
thường là cơ hội tốt nhất - và khó nhất - để các bậc cha mẹ thực tập
tính kiên nhẫn. Tuy nhiên, kiên nhẫn không có nghĩa là để con cái muốn
làm gì thì làm. Kiểu tự do đó thật tai hại cho con cái sau này. Chúng
sẽ có những thói quen xấu, khiến người khác không thể gần gũi chúng.
Con cái cần phải được hướng dẫn để biết đâu là giới hạn; chúng cần được
giáo dục về hậu quả của các hành động của chúng, cũng như biết phân biệt
tốt xấu để hiểu điều gì cần tránh, điều gì cần tiếp thu, học hỏi.
Một trong
những giáo lý cơ bản của Phật giáo là sự bằng lòng, biết đủ. Làm thế nào
ta dạy cho con cái những điều đó?
Tôi nghĩ
một trong những nguyên nhân dẫn đến khó khăn là chúng ta cho con cái quá
nhiều lựa chọn để thỏa mãn các ham muốn của chúng. Ngay từ tuổi nhỏ,
chúng đã được hỏi: "Con uống nước dừa hay nước cam? Con muốn xem chương
trình TV nào? Con thích xe đạp loại này hay loại kia? Con muốn đồ chơi
màu đỏ hay màu xanh?". Do đó, thay vì được rèn luyện để bằng lòng với
cái mình có, con cái gần như luôn bị ép buộc phải chọn lựa, để rồi khi
lớn lên, chúng sẽ tự hỏi: "Cái gì sẽ đem lại cho tôi hạnh phúc nhất?
Tôi còn cần có thêm gì nữa để được hạnh phúc?". Điều đó làm cho con cái
khó có những xử sự tốt cũng như tập cho chúng tánh tham. Ngược lại, cha
mẹ cũng không nên quá độc tài, không cho con cái được có ý kiến hay thể
hiện ước muốn gì khác. Tốt hơn là cha mẹ không nên đặt nặng vấn đề phải
thỏa mãn những đòi hỏi của dục vọng. Tất cả sẽ tùy thuộc vào thái độ
của cha mẹ đối với việc thỏa mãn các ham muốn vật chất của riêng mình.
Nếu cha mẹ luôn tỏ ra bằng lòng với cái mình có, thì con cái cũng dễ
dàng noi theo gương đó.
(Theo Family and Children,
NXB Snow Lion)
