Những Hạt Sương
Thích Chơn Thiện
Sài Gòn, 2000
---o0o---
[07]
Triết Lý
Chiếc Nôi
-ooOoo-
Sau
nhiều năm tháng học hỏi triết lý phương Tây, tư duy nhị nguyên và hợp lý
đã để lại trong đầu óc tôi một cảm giác mệt mỏi. Khi trở về trầm ngâm với
những câu ca dao và chuyện cổ Việt Nam, đầu óc tôi lại cảm thấy nhẹ nhàng,
khoan khoái. Ðây là cảm nhận và là sự phản ứng có thực của khối lượng chất
xám trong đầu; nói đúng hơn, đó mới chỉ là phản ứng của võ não.
Tôi gọi triết lý chiếc nôi
là triết lý về những lời ru con của những bà mẹ Việt Nam, và triết lý
quanh đèn là triết lý được chuyên chở trong các truyện cổ tích Việt Nam đã
được ông, bà, bố, mẹ kể cho nghe quanh đèn sau một ngày lao động vất vả. Ở
đó có đủ triết lý về xã hội, về dân tộc, về giá trị, về chọn lựa, về tình
yêu, về luân lý và về hành động. Các triết lý ấy đã ướp vào tâm hồn trẻ
Việt Nam từ thuở còn nằm nôi. Chiếc nôi của dân tộc đã đong đưa biệt bao
tư tưởng về con người và cuộc đời. Vì thế lớn lên người Việt thường có
khuynh hướng sống triết lý hơn là nói triết lý.
Lời mẹ ru rằng:
- Ra đi mẹ đã dặn lòng
Cam chua mua lấy, ngọt bồng chớ mua.
Ðó là lời dạy về giá trị
để chọn lựa; thà là cái chua của cam còn hơn là cái ngọt của bồng. Oâi!
hình ảnh của lời ru đã gợi lên trong tôi biết bao là ý nghĩa: chẳng hạn, ý
nghĩa về "Tốt gỗ hơn tốt nước sơn", chua của mình hơn là ngọt của người.
Triết lý ấy được đặt vài hình ảnh cam, bồng rất thiên nhiên và rất quê
hương.
Mẹ lại ru:
- Ta về ta tắm ao ta
Dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn.
Lời ru bàng bạc tình quê
hương để lại một tình cảm sâu sắc khó nói hết ra lời, hệt như lời ru:
- Cứ chi vườn ngọc ao
quỳnh
Thôn quê vẫn thú hữu tình xưa nay.
Nhớ lại lời ru này là tôi
muốn buông hết công việc, bay về quê liền để chở hết những lời ru và những
hình ảnh quê hương của mình vào ngay nơi thư viện của mình ở thành phố.
Một bài khảo luận thật hay liệu có hay bằng lời ru của mẹ? Tôi tự hỏi.
Mẹ dạy cho thêm tình đồng
bào để lớn lên mà xử sự:
- Nhiễu điều phủ lấy giá
gương
Người trong một nước phải thương nhau cùng.
- Bầu ơi thương lấy bí
cùng
Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn.
- Máu chảy ruột mềm....
Những lời ru này ngày nay
xuất hiện trong đầu óc tôi như là một điều khoản của bản hiến chương dân
tộc.
Về tình nhà, mẹ ru:
- Khôn ngoan đá đáp
người ngoài
Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau.
- Anh em như thể tay
chân
Anh em hòa thuận hai thân vui vầy.
- Trời cao đất rộng
Em vọng lời nguyền
Ðất trời còn đó, em giữ thuyền thủy chung.
- Công cha như núi Thái
sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra
Một lòng thờ mẹ kính cha
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.
Về tâm lý xã hội con
người, mẹ dạy:
- Mấy đời bánh đúc có
xương
Mấy đời dì ghẻ mà thương con chồng.
- Mấy đời bánh đúc có
xương
Mấy đời trọc phú mà thương dân nghèo.
Sao những lời ru này đánh
thức dậy trong tôi nhiều tư tưởng lạ! Lời ru đã để lại một giá trị kinh
nghiệm sự thật về tình đời, đúng là khuôn vàng thước ngọc. Tôi tưởng tượng
ra nếu tôi ở vào bất cứ vị trí nào trong cuộc đời này thì lời ru trên của
mẹ vẫn là khuôn vàng thước ngọc.
Mẹ còn trao thêm cho lời
ru khuôn vàng thước ngọc khác của một triết lý hành động nữa:
- Ru hời ru hởi là ru
Bên cạn thời chống, bên sâu thời chèo.
Tôi nhận ra đây là triết
lý sống của mình, tự điển giải rằng: sống ở đời phải bám chặt mục tiêu,
nhưng phải biết tùy duyên mà sống, như chèo thuyền trên sông thế nào cho
thuyền đến bến thì thôi, đừng có cố chấp là chống hay chèo, đúng như lời
mẹ dạy:
Người đời hay bảo: mèo gì
cũng được, hể bắt được chuột thì thôi, hẳn là cùng một ý. Nhưng hẳn là
hình ảnh mẹ ru thì hiền lành, nhẹ nhàng và mát mẻ hơn hình ảnh "mèo bắt
chuột" nghĩ vậy tôi hết lòng thán phục người mẹ Việt Nam của mình.
Giờ tôi chỉ còn mường
tượng rằng lời ru của mẹ tôi đã dạy đủ tất cả, đã trao đủ tất cả vốn liếng
cho tôi vào đời dù hoạt động ở phương trời nào. Hình như mẹ đã tính trước
chuyện nghèo nếu như không có được điều kiện: "đi một ngày đàng, học một
sàng khôn". Thì chỉ một chiếc nôi của mẹ cũng đủ sống dài cả thiên niên
kỷ. Mai kia nếu tôi có trở thành một nhà giáo dục thì tôi tin rằng chiếc
nôi của mẹ cũng đủ dựng lên một triết lý giáo dục hiện đại không thua kém
người. Có lẽ tôi phải lục lọi cho đủ hết lời ru của người mẹ Việt Nam mới
đủ làm chứng cho lòng tin của mình.
Dạy về lòng biết ơn, biết
nghĩa, mẹ ru:
- Uống nước nhớ nguồn...
- Ăn trái nhớ kẻ trồng
cây....
- Uống bát nước ngọt,
nhớ ơn người xây giếng tròn.
Về lòng nhân, mẹ ru như
truyền sang niềm tin đạo đức về một sự thật ở đời:
- Ở cho có đức có
nhân...
- Trời nào phụ kẻ có
nhân
Người mà có đức muôn phần vinh hoa.
- Ðấng trượng phu đừng
thù mới đáng,
Ðấng anh hùng đừng oán mới hay.
Về đức tính nhường nhịn,
khiêm tốn để xử sự với anh em làng nước:
- Ai nhất thì tôi nhì
Ai mà hơn nữa, tôi thì thứ ba.
Về tình cảm lời ru sau đây
gợi lên thật nhiều thứ tình cảm trong tôi mà tôi phân vân không biết đặt
tên cho nó là gì:
- Ðói lòng ăn nữa trái
sim
Uống lưng bát nước đi tìm người thương.
Triết lý của mẹ thật là
kỳ! Nghe thì lưng mà đầy! nghe như thiếu mà đủ! sống là đi tìm người
thương. Mỗi người đi tìm một người thương ở phương trời của mình. Dù là
ai, dù là ở phương trời nào thì cái triết lý "ăn nữa trái sim" và "uống
lưng bát nước" vẫn tuyệt! và cái hình ảnh "đi tìm người thương" vẫn chứa
đầy những tư tưởng lạ!
Mà cuộc sống hầu như là
một cuộc tìm kiếm. Và kỷ thuật chờ đợi, mẹ dạy là "ăn nữa trái sim" và
"uống lưng bát nước". Thú thực, dù đã lớn rồi, tôi vẫn chưa hiểu hết ý mẹ
trong lời ru đó. Nhưng cứ như có cái gì thu hút tôi vào, chìm vào trong
lời ru ấy.
Cái hình ảnh đầu tiên mà
tôi bắt gặp ở lời ru trên là hình ảnh chịu thương, chịu khó và thật là
tình người.
Mẹ Việt Nam còn ru biết
bao lời ru khác nữa. Mẹ hát ru cả những lời ca dao mà nếu kiết tập lại thì
có lẽ ta có được một pho sách lời ru của mẹ, hay là triết lý chiếc nôi, tợ
như bộ kinh thi của Trung Hoa, làm nên trái tim văn hóa dân tộc. Mẹ không
hề ở chính trường, mà lời ru của mẹ đi theo vào chính trường để trao cho
người con thân thương của mẹ một khuôn vàng thước ngọc nào đó. Chẳng hạn
như lời ru:
- Thế gian chẳng sợ anh
hùng,
Thế gian chỉ sợ người khùng người điên.
Phải chăng mẹ dạy hãy coi
chừng kẻ khùng điên! Hãy nhớ tránh xa! Hãy đừng có dồ ai đến tâm lý khùng
điên, hậu quả sẽ không lường được, nhất là đối với nhân dân.
Mẹ không phải là một nhà
đạo học hay là một nhà hiền triết nhưng kinh nghiệm sống của mẹ thì thật
là hiền triết:
- Kinh đô cũng có người
rồ
Man di cũng có sinh đồ trạng nguyên.
Tôi liên tưởng đến một câu
nói của Lão Tử rằng: "thấy cái xấu mà không thấy cái tốt của cái xấu ấy là
không thật thấy. Thấy cái tốt mà không thấy cái xấu của cái tốt ấy cũng
không phải thật thấy". Tôi thấy lời ru ở đây của mẹ hiền lành mộc mạc mà
chẳng kém phần triết lý, chẳng kém phần thâm trầm, đẹp ơi lời ru của mẹ!
Ðề tài ru của mẹ thì có
rất nhiều. Mẹ hát cả lời ca dao. Vì thế nhiều câu cao dao đủ thể loại đã
thành lời ru của mẹ như là:
- Hởi cô tát nước bên
đàng
Sao cô múc ánh trăng vàng đổ đi.
Mẹ không phải là nhà thơ,
mà lời ru cũng tràn đầy thi vị. Chỉ điểm qua một ít lời ru còn sót lại
trong ký ức mà tôi đã cảm thấy mình như đang có một pho sách triết quí giá
rồi. Phương chi thuở nhỏ tôi ước mơ lớn lên sẽ học mãi cho đến khi thông
thái để có đủ lời lẽ mà ca ngợi mẹ. Thật là hổ thẹn, giờ tôi đã lớn rồi,
lớn nhiều rồi mà vẫn chưa hiểu tim và óc của mẹ, lời cũng không đủ để nói
lên cho hết những lời ru của mẹ, học qua cấp đại học rồi mà vẫn chưa viết
nổi một triết lý về chiếc nôi của mẹ. Tôi tự nghe buồn lạ!
---o0o---
Mục Lục |
01 |
02
|
03
|
04 |
05 |
06 |
07 |
08 |
09 |
10
---o0o---
Source :
BuddhaSasana Home Page
Cập
nhật: 1-12-2002
