Vị trí: Cách thành
phố Đà Nẵng khoảng 7 km về phía đông nam, mọc lên giữa đồng bằng gần sát
biển, một cụng năm hòn núi đá nhấp nhô, xa trông như một đàn voi khổng
lồ chen chúc nhau nhào ra biển. Ngũ Hành Sơn nay Núi Non Nước là một
địa danh được cả nưóc biết đến từ lâu, là môt trong những thắng
cảnh đẹp nhất của tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng.
Cụm núi Ngũ Hành nằm trên một vùng đất
rộng phẳng sát biển xanh, trên bãi cát vàng, hình thù kỳ dị với những
ngọn lô nhô, cây cối um tùm mọc lên giữa các hốc đá, màu sắc núi
thayb đổi theothời tiết, từ xám sang tím, từ tím sang xanh thẫm, đen.
Giữa cảnh đất trời sông biển bao la nầy, Ngũ Hành Sơn xuất hiện từ thời
xa, như những hòn đảo nổi giữa mây nước bồng bềnh, như bức tranh sơn
thủy, xứng đánh sánh với Hạ Long, Phong Nha, Hà Tiên; đây cũng là cái
đẹp độc đáp của hang động, đền chùa, thạch nhũ, thạch bích, của gió
trăng lồng lộng qua cửa động, của ánh sáng huyền diệu thay đổi từng
muà, từng ngày, từng giờ trên vách đá, khiến cho các tượng Phật, các
hình đá thiên nhiên trở nên sinh động lạthường.
Địa chất của Ngũ Hành Sơn
Ngũ Hành Sơn là một quần thể núi nằm trên bờ biển miền Trung Việt Nam,
cho nên quá trình hình thành cũng như những đặc điểm hình thái chịu
ảnh hưởng tất lớn giữa dãy Trường Sơn một bên, biển Nam Hải một bên. Về
địa chất, Trường Sơn được hình thành sau đợt vận động tại núi phù hợp
với thời gian "biển thoái" Hersini. Khối núi Trường Sơn Bắc nguyên là
một màng biển sâu (Địa máng) tồn tại từ đầu thời đại Cổ Sinh, nổi
lên ngay từ đợt vận động tại núi Hersini. Trường Sơn Bắc được bắt
đầu từ cao nguyên Trấn Ninh (Lào), kéo dài theo hướng Tây bắc - Đông
nam, ra tận biển, vàotận dãy Bạch Mã nối liền với đèo Hải Vân, tận
cùng tại núi Sơn Trà và các hòn núi nhỏ ngoài vịnh Đà Nẵng.
Mạch núi Trường Sơn bắc chạy dài 753 cây
số. Còn khối núi cao của Trường Sơn Nam là một cấu trúc Hersini, bắtđầu
từ phía nam đèo Hải Vân trở đi, cho đến miền đông Nam Phần, từ vĩ
tuyến 16 độ B cho đến vĩ tuyến 11 độ B. Chiều dài của Trường Sơn
Nam là 512 cây số. Khối núi cao nguyên Trường Sơn Nam bao chiếm gần hết
diện tích miền trung Trung Phần và miền cực nam Trung Phần.Quảng Nam -
Đà Nẵng ở vùng phía bắc của Trường Sơn Nam, giáp với phần rìa của
Trường Sơn Bắc. Trước kia, nơi đây là một vụng biển cắm sâu vào giữa
hai khối núi, đá hoa cương A Tuất (2,500m) ở phía Bắc giáp với Thừa
Thiên - Huế và núi Ngọc Linh (2598m) ở phía Nam, giáp với Kontum, như
một cái nêm lớn ở giữa.
Vào giữa thời kỳ Tri - Át, thời đại Trung
Sinh, cách đây khoảng hơn 200 triệu năm, có một cuộc vận động tạo núi
mới, gọi là "Indonesy". Sau đợt vận động tạo núi nầy hầu hết lãnh thổ
Việt Nam đều nổi lên trên mặt biển, ngoại trừ một số vịnh và vụng
nhỏ, trong đó có vùng đồi núi sông Bung. Sau khi nước rút, do vận động
nâng lên của Trường Sơn Nam, sông Thu Bồn và các sông nhánh khác của nó
đã bồi lên một vùng đất rộng 540 km2, bao gồm cả vùng cửa sông Hội An,
thu hẹp ở vùng Thăng Bình và mở rộng ra ở vùng Tam Kỳ rộng 510 km2.
Nhưng do bị kẹp giữa Trường Sơn và Biển
Đông, các con sông nầy đều ngắn, cho nên quá trình bồi đắp những vụng
biển lớn đã diễn ra rất chậm chạp, phải nhờ những cuộc vận động kiến
tạo mới và địa hình lục địa, cho nên các đồng bằng ven biển miền
Trung nói chung, Quảng Nam - Đà Nẵng nói riêng chỉ mới được hình thành
rất gần đây, vào thời Đệ Tứ, cách đây khoảng 1 triệu 800 nghìn năm.
Sự bồi đắp vẫn tiếp diễn, vào thế kỷ thứ IV và thứ V, con người vẫn
chứng kiến sự hoạt động đó. các vùng biển bị lấp vẫn còn để lại những
lạch nước chảy gần như liên tục, từ bắc xuống nam. Người ta vẫn nạo
vét các lạch nước đó, để sử dụng trong nhiều thế kỷ sau nầy. Vào thời
điểm đồi núi sông Bung còn là vùng biển, vùng Ngũ Hành Sơn cũng như Sơn
Trà, những hòn núi cuối cùng của Trường Sơn Bắc, là những hòn đảo nằm
chơ vơ giữa vùng biển khơi.
Những ngôi chùa ở Ngũ Hành Sơn
Trong quá trình hình thành đồng bằng Quảng
Nam, các hòn đảo đó dần dần được nối vào đất liền, như người xưa thường
nói: "Phù nhất thiên niên tiền Ngũ Hành nhất đảo; nhất thiên niên
hậu vị Ngũ Hành Sơn" (Một nghìn năm trước Ngũ Hành là hải đảo; một
nghìn năm sau là Ngũ Hành Sơn).
Nhưng Ngũ Hành Sơn cũng chỉ mới được nối
vào đất liền, vì hiện nay, ở ngoài sông Trường Giang, một con sông chảy
dài theo ven biển Quảng Nam, nối liền sông Thu Bồn với sông Tam Kỳ.
Giữa Trường Sơn Bắc và Trường Sơn Nam có nhiều khác biệt rõ rệt. Chẳng
hạn, có thể nói hai bên đèo Hải Vân là hại "bầu trời" khác hẳn nhau. Có
những ngày, đứng ngay trên đèo Hải Vân nhìn về phía Thừa Thiên - Huế
thì mưa mù đầy trời, nhưng quay về hướng Nam, vùng Quảng Nam - Đà
nẵng, khí lạnh mây mù đã không còn nữa, cảnh vật rực rỡ dưới bầu trời
xanh ngắt, trải rộng trên vịnh Hàn và thành phố Đà Nẵng.
Thủy Sơn là hòn núi nằm về phía bắc
trong Ngũ Hành Sơn, ở vị trí đầu tiên trên con đường chạy từ Đà Nẵng đến
Hội An. Trong dãy nầy, đây là hòn núi lớn nhất và đẹp nhất, thường
được du khách đến viếng thăm quanh năm.Thủy sơn nằm trên môt dải đất
hình thuẩn, theo hướng đông - tây,rộng khoảng 15 mẫu tây. Đỉnh núi có
ba ngọn nằm ở ba tầng, trống giống như ba ngôi sao Tam Thai ở chuôi
chòm sao Đại Hùng Tinh, cho nên, thường được gọi tên là núi Tam Thai.
Ngọn cao nhất trong hệ thống nầy là 106 mét ở phía tây bắc, gọi là
Thượng Thai; ngọn phía nam thấp nhất gọi là Trung Thai; ngọn
phía đông ngô cao hơnmôt chút gọi là Hạ Thai .Trong vùng Thủy Sơn có
nhiều chùa chiền và hang động, có thể phân chia ra làm 3 cụm, theo ba
ngọn núi nầy: Cụm Thượng Thai phiá tây bắc có Vọng
Giang Đài, tháp Phổ Đồng, chùa Từ Tâm, chùa Tam Tôn, chùa Tam Thai,
hành Cung, động Hoa Nghiêm, động Huyền Không, động Linh Nham và động
Lăng Hư. Cụm Trung Thai nằm ở giữa, có hai cổng Động Thiên
Phước Địa và Vân Căn Nguyệt Quật, các động Vân Thông, động Thiên Long
và hang sáng vân Nguyệt. Cụm Hạ Thai ở phía đông có
Vọng Hải Đài, chùa Linh, động Thàng Chân (với cácđộng Tam Thanh, động
Chiêm Thành, hang Ráy, hang Gió, động BànCờ, chùa Linh Ứng, động Chơn
Tiên), động Ngũ Cốc và phía dưới núiGiếng Tiên và động Âm Phủ.
Lên thăm chùa chiền hang động Thủy Sơn, có
thể men theo hai đường sau đây: đường cấp phía tây nam: dẫn đến chùa
Tam Thai có 156 bậc; đường cấp phía đông: dẫn đến chùa Linh Ứng,
có 108 bậc. Thông thường, du khách đi lên theo đường cấp phía tây
nam, đi xuống lại theo đường hướng đông để có thể thăm toàn bộ cảnh
quan toàn vùng nầy. Đường cấp phía tây nam là con đường ven theo vách
núi, lát bằng đá Trà Kiệu hoặc La Vân, rộng quãng 4 mét, hai bên có lan
cao cao khoảng 60 cm. Các bậc đá ở đây tương đối cao, bước lên khó,
cho nên từng quảng có những chỗ cho khách nghỉ chân. Nhưng qua khỏi
hẽm núi vách thẳng đứng như thành vại ở gần cuối đường, thì mọi mỏi mệt
đều tiêu tan, vì trước mặt mọi người là một quanh cảnh kỳ thú, nhiều
chùa chiền và nhiều hang động. Quảng nửa đường cấp, có những trụ đá
to, chạy chỉ vuông, chuốt hình hoa sen, là biểu hiện cửa ngoài của chuà
Tam Thai.
Những lên khỏi đường cấp, truớc khi vào
chùa Tam Thai, du khách có thể đến thăm chùa Từ Tâm, chùa Tam Tôn
và Vọng Giang Đài. Vọng Giang Đài là môt điểm cao trước ngôi chùa
Tam Thai, nằm về phía bên phải. Tại đây có một tấm bia bằng đá
Trà Kiệu, chiều cao 2 mét, chiềurộng 1 mét, dựng lên trên môt đế xây
lớn. Trên mặt bia có khắc "Vọng Giang Đài" bằng chữ Hán; bên cạnh có
dòng chữ nhỏ, ghi ngày tháng xây bia nầy "Minh Mạng thập bát niên,
thất nguyệt, cát nhật".
Du khách đứng trước Vong Giác Đài, có
thể nhìn bao quátđược cả môt vùng đồng bằng bao la của vùng Quảng Nam
- Đà nẵng,con sông Trường Giang, sông Cẩm Lệ.Tháp Phổ Đồng là một cái
tháp xây bằng đá có tường bao chungquanh; Nơi đây, ngày trước tập
trung hài cốt của những nguy3ờichết rải rác trong núi; chùa Từ Tâm là
nơi thờ vọng vong linh củahọ; chùa Tam Tôn là môt ngôi chùa mới xây
dựng về sau nầy.Động Hoá Nghiêm: Động nầy nằm ở phía ngoài chùa,
không cao lắm, được xem nhưtiền sảnh của chùa Huyền Không. Trong động
nầy, có tấm bia cổ khắc ba chữ "Phổ Sơn Đà". Trong môt hốc đá có tượng
đức Quan Thế Âm Bồ Tát, chiều cao lên gần đến vòm, hướng mặt về phiá
cửa động. Nét điêu khắc của chạm hài hoà tự nhiên, tưởng chừng như
những thạchnhũ tạo nên. Vào năm Thiệu Trị thư sáu (1846), được đổi tên
thành động Trang Nghiêm.
Động Huyền Không: Bên phiá trái của
động Hoá Nghiêm là cửa đi vào động Huyền Không. Khi mới đi vào, cửa động
tốt tăm, tuy nhiên khi đã đi thêm khoảng mươi mét, động mở ra rộng rãi,
thênh thang. Động Huyền Không là một hang động lộ thiên, nằm gọn trong
núi Huyền Không, ngay trên đỉnh núi nầy. Núi Huyền Không hình tròn, cho
nên động là một vòm cao rộng.
Động Linh Nham: Ra khỏi động Huyền
Không, trở lại phía sau của Tam Thai, men theo đường cấp bên phía trái
về hướng đông bắc sẽ đến động Linh Nham ngay trên đỉnh núi. Chặng đường
nầy quanh co, đi lại khó khăn hơn trước. Trên cửa động, có một hòn đá,
trông như hòn non bộ nhỏ.Trước khi, trong động nầy thờ đức Quan Thế Âm
Bồ Tát; ngôi tượng của ngài bị sụp đổ, cho nên về sau thờ Ngọc Hoàng;
thành thử động nầy còn có tên là động Ngọc Hoàng.
Động Lăng Như: Động Lăng Như nằm ở
phía trên của động Linh Nham, nằm ở lưng chừng núi, vách đá cheo leo.
Lối vào khó khăn, khi lên trên đỉnh nhìn xuống thì dường như không còn
có nẽo trở về nữa.
Hang Vân Nguyệt: Từ phía sau của
chùa Tam Thai, đi về hướng đông là khu vực của chuà động vùng Trung
Thai. Đến đây, bắt đầu đi vào bằng cổng "Động Thiên Phước Địa" (chỗ
trời tiên đài phúc). Hang nầy rất sáng khó nhận biết, thậm chí có
người ở ngay trong động nhưng vẫn không nhận biết được. Hang Vân
Nguyệt là một lòng chão rộng khoảng 100 mét, chiều dài khoảng vài
trăm mét, nẳm giữa dãy núi Thanh Sơn bên phải, dãy núi có hang Thiên
Long bên trái, cộng
Động Thiên Phước Địa phía tây và
cổng Văn Căn Nguyệt Quật phía đông. Ở nơi đây thường có hiện
tượng hơi nước bốc lên như mây khói, lại có ánh trăng dọi vào, thành
những vầng sáng lung linh, huyền ảo, nên có tên là Vân Nguyệt.
Động Vân Thông: Ở phía bên phải của
hang Vân Nguyệt, trên sườn núi Thanh Sơn làđộng Vân Thông. Động nầy nằm
gọn trong lòng núi, hình tròn, trông giống như môt đường ống hướng
chếch lên phía ngọn núi. Trước cửahang động có một chiếc đỉnh đồng to
xây bằng xi mặng để thờ vọng. Trong dộng có một tấm bia xưa nhất, khắc
ba chữ "Ngũ Uẩn Sơn". Tại trung tâm có môt tượng Phật rất lớn. sau
lưng tượng nầy làcon đường đi lên động. Mới đi vào, đường khá rộng rãi,
nhưng càng đi sâu vào, con đường lại hẹp dần; hướng lên đỉnh núi khó
khăn,du khách phải bám vào các tảng đá mới bò lên được. Cuối động là
một khoảng tròn, để thông ra bên ngoài. Ánh sáng từ trên động rọivào,
những những hào quang từ trên không trung chiếu xuống. Người ta thường
gọi đây là "đường lên trời". Trên đỉnh động có thể đi theo sườn núi
Thanh Sơn xuống đến ngã ba đi lên Vọng Hải Đài vàchuà Linh Ứng phía
ngoài cổng Vân Căn Nguyệt Quật.
Hang Thiên Long: Hang Thiên Long
còn gọi là Hang Rồng, nằm bên trái hang Vân Nguyệt, phía gầ cộng Vân
Căn Nguyệt Quật. Hang nầy hình tròn, ănsâu xuống lòng đất, có nhiều
tảng đá lởm chởm. Lòng hang sâu thăm thẳm, trông như miệng con rồng cho
nên có tên là Hàm Rồng. hang Thiên Long thông với Hang Gió trong động
tàng Chân ơ khu Hạ Thai.
Vân Căn Nguyệt Quật: Vân căn có
nghĩa là gốc mây; nguyệt quật là hang trăng. Ngụ ý nói: Trăng núp
trong gốc mây. Cũng có thể giải thích là: Cội gốc của mây trăng; hay
là: Trăng soi thấy chân mây. Du khách bước vào đây như đi vào môt thế
giới huyền bí, sau đó chuyển sang vùng trời biển bao la. Bên nầy Vân
Căn Nguyệt Quật là thế giới của nhiều hang động; bên kia là vùng duyên
hải, biển trời mênh mông.
Vùng Hạ Thai: Vùng nầy có
Vọng Hải Đài, chùa Linh Ứng, động Tàng Chân với 5 động nhỏ (Tam
Thanh, Hang Gió, động Chiêm Thành, Hang Ráy, động Bàn Cờ), động Ngũ
Cốc, Giếng Tiên, động Âm Phủ.
Vọng Hải Đài: Vọng Hải Đài là điểm
cao nằm bên phải chùa Linh Ứng. Đứng tạiđây, có thề nhìn bao quát cả
1 vùng trời biển. Ngoài xa, thấyđược rõ cụm đảo Cù Lao Chàm, với
những đảo: Lao, dài, Khô, Lá, Lôi, Tai, Mận. Những đạo nầy thường có
loài chim Hải Yến, nên dân chúng thường đến đây khai thác loại hải sản
quý nầy.
Chùa Linh Ứng Chùa Linh Ứng được
xây vào khoảng thế kỷ XVI, tương truyền là domột vị Tiên hiền khai sáng
làng Khải Đông đến ẩn tu tại động Tàng Chân lập ra ngôi chùa nầy. Lúc
đâu, nơi đây được gọi là Dưỡng hơn Am; sau đổi là Dưỡng Chơn Đuờng.
Đến đời vua Minh Mạng, đã kiến tạo lại để trở thành ngôi chùa, có tên
là "Ứng Chơn Tự" do Hoà thượng Quang Chánh đạo hiệu là Bảo Đài trụ
trì. Tên Linh Ứng ngày nay được đổi từ đời vua Thành Thái. Hiện nay
trong chùa có bộ Thập Bát La Hán rất quý, được tạc công phu bằng đá
tại Ngũ Hành Sơn, theo mẫu của chuà Phước Lâm ở thị xã Hội An. Tượng
cao 0,34m, ngang gối 0,23m, đế 0,04m. Trải qua gần 4 thế kỷ tồn tại,
chùa Linh Ứng bị hư hại nhiều lần và cũng được trùng tu. Gần đây nhất
là lần trùng tu năm 1993, Thượng tọa Thích Thiện Nguyện đã ra sức vận
động, quyên góp công sức tín hữu, đồng thời cũng đã xây dựng thêm một
số công trình khác nữa, có đúc tượng Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni và tượng
đức QuanThế Âm Bồ Tát. Bức phù điêu ghi lại cuộc đồi của đúc Thích
Ca. Điều đáng tiếc là hiện nay, việc khai thác đá tại Ngũ Hành Sơn
một cách xô bồ, vô tổ chức, cho nên đã gây những hư hại trầm trọng
tại chùa nầy cũng như nhiều chùa và động khác nữa.
Động Tàng Chân: Đàng sau chùa Linh
Ứng là động Tàng Chân. Theo nguyên nghĩa, Tàng Chân là nơi "chứa thiên
nhiên chân thật" của vũ trụ. Động cũng là một thung lũng hình chữ nhật,
chiều dài khoảng 10m, chiều ngang khoảng 7m. Ánh sáng mặt trời thường
chiếu thẳng vào. Đàng truớc có một cổng cấu tạo theo hình thể tự nhiên
bằng đá, tiếp đến là một hành lang ngắn. Trên vách đá, phía bên phải
có khắc "Tàng Chân Động". Phía sau hành lang là chiếc cổng thứ 2, tiếp
đến cũng là động. Từ cuối động Tàng Chân, trông vào có 3 hốc đá, có
cấp đi lên xuống; đó là những động: Tam Thanh, Chiêm Thành và Hang
Gió. Động Tam Thanh khá dài và hình tròn, ngày trước thờ Thượng
Thanh, Trung Thanh và Hạ Thanh (nên có tên Tam Thanh). Động Chiêm Thành
ở giữa, còn có tên là hang Hời, có thờ thần Vichnu. Động nầy hình bán
nguyệt, khá sâu và dài. hang Gió hònh bán nguyệt, đá long lanh đủ
sắc màu. Gió tứ phía thổi vào mát rượi nên có tên nầy. Nơi đây, phía
trên thì thông lên đỉnh bằng nhiều lỗ trống, phía dưới thì thông với
hang Thiên Long.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 6-2007
