I. Phật giáo đời
Trần đỉnh cao của Phật Giáo Việt Nam.
Kết luận có tính
khẳng định này nói chung được đại đa số các nhà Phật Việt Nam, trong cũng
như ngoài nước đồng ý. Tuy nhiên, từ khẳng định đó rút ra những kết luận
gì có giá trị thực tiễn hiện nay, thì ý kiến lại khác nhau, thậm chí còn
mâu thuẫn nhau nữa.
Trước hết, có một
số người muốn khôi phục lại toàn bộ tổ chức Phật giáo Lý – Trần (họ nói cả
hai triều đại Lý và Trần, chứ không riêng triều đại nhà Trần). Với quy chế
Phật giáo là quốc giáo. Tôi nghĩ rằng, quan điểm của họ là không thực
tiễn. Hoàn cảnh lịch sử, xã hội đang thay đổi. Con người cũng thay đổi.
Các vua đời Lý và đời Trần tuy là những ông vua tài giỏi và sáng suốt thời
bấy giờ, nhưng rất khác biệt với những người lãnh đạo hiện nay ở nước ta.
Hiện nay, Phật giáo chỉ là trong các tôn giáo tồn tại trên đất nước Việt
Nam. Những người lãnh đạo có thể có tư tưởng bao dung rộng rãi và tôn
trọng Phật giáo thật sự. Thế nhưng, dành cho Phật giáo quy chế quốc giáo
sẽ là một sai lầm lớn, dẫn tới mất đoàn kết tôn giáo.
Một số người khác
thì cho rằng Phật giáo đời Trần - đỉnh cao của Phật giáo Việt Nam – là
chuyện lịch sử, xảy ra cách đây gần 1000 năm rồi, không còn chút giá trị
thực tiễn nào nữa. Đó chỉ là một thứ đồ cổ, chỉ có những người hoài cổ mới
chủ trương phục hồi thứ đồ cổ đó.
Lại có một số
người cho rằng Phật giáo đời Trần thực ra cũng không có gì là đặc sắc của
Việt Nam nói chung hay là của đời Trần nói riêng. Phật giáo Việt Nam bất
qua chỉ là một sao chép “lôm côm” của Phật giáo Trung Hoa, thế thôi. Thổi
phồng những đặc sắc của Phật giáo đời Trần chỉ là hoang tưởng của một số
người trí thức Việt Nam mang nặng tư tưởng “Đại Việt” lỗi thời.
II.Một số tư
tưởng độc đáo của Phật giáo đời Trần.
Tác giả bài này
không đồng ý với những quan điểm nói trên. Tất nhiên, khôi phục lại hoàn
cảnh lịch sử xã hội hiện nay của Việt Nam, Phật giáo đời Trần với nguyên
dạng của nó, với quy chế quốc giáo của nó là một chuyện hoang đường phi
lịch sử. Nhưng phủ định mọi giá trị và ý nghĩa thực tiễn của bài học Phật
giáo đời Trần cũng là phi lịch sử. Phi lịch sử bởi vì Phật giáo đời Trần
chính là bài học lịch sử mà các Phật tử ngày nay phải suy ngẫm, nghiên cứu
để tiếp thu một cách sáng tạo những gì có thể tiếp thu được, vẫn còn có
giá trị thời sự. Phủ nhận mọi giá trị của Phật giáo đời Trần không khác gì
phủ nhận lịch sử. Còn xem Phật giáo đời Trần không có gì là độc đáo Việt
Nam, thì cũng không khác gì là phủ nhận dân tộc.
Trong những năm
1993 – 1994, viện nghiên cứu Phật học Việt Nam tại Thành Phố Hồ Chí Minh
đã tiến hành nhiều cuộc hội thảo khoa học nhằm nghiên cứu, phát hiện và
làm sáng tỏ những đặc sắc của Phật giáo và Thiền học đời Trần. Kết quả
nghiên cứu nhiều năm đó, là cuốn “Thiền học đời Trần”, xuất bản năm 1995
và đã được tái bản. Trong cuốn sách này, tôi có bài tổng kết với đầu đề:
Vài ý kiến góp phần tổng kết Phật giáo đời Trần (trg.293). Bài này đã được
đăng lại nhiều lần ở các tạp chí trong và ngoài nước. Vì vậy, ở đây, tôi
không nhắc lại nữa chi tiết của bài tổng kết. Tôi chỉ xin ghi lại đây một
vài tư tưởng chủ đạo của Phật giáo đời Trần , mà riêng tôi suy nghĩ, rất
xứng đáng cho Phật tử và Tăng Ni Việt Nam hiện nay học tập, rút kinh
nghiệm ôn cũ để biết mới. Ở đây không có gì là vọng cổ, hoài cổ hay phục
cổ cả.
1. Tư tưởng siêu
việt thế tục, nhưng không phải là chán đời.
Dưới đời Lý là
đời Trần, có những ông vua kiêm Thiền sư, nhưng không xuất gia. Thí dụ:
dưới đời Lý, có vua Thái Tông là một Tổ thuộc thế hệ thứ 7 phái Thiền Vô
Ngôn Thông, là phái Thiền thứ 2 ở Việt Nam. Vua Lý Thánh Tông là Tổ thứ
hai của phái Thiền Thảo Đường, là phái Thiền thứ 3 ở Việt Nam. Đặc biệt,
dưới đời Trần, có Trần Thái Tông khai sáng ra triều đại nhà Trần, là ông
vua đã lãnh đạo cuộc kháng chiến lần thứ I thành công chống Nguyên Mông,
nhưng cũng là ông vua đã từng rời bỏ kinh thành, lên núi Yên Tử cầu đạo.
Được Quốc sư Viên Chứng, lúc bấy giờ đang trụ trì chùa Vân Yên trên núi
Yên Tử khuyên giải, ông đã trở lại làm vua, với lời tuyên bố khẳng khái
“Ta xem ngai vàng như chiếc giày rách, bỏ đi lúc nào cũng được” (Việt sử
tiêu án).
Trần Thái Tông
cũng như cháu ông là Trần Nhân Tông là những ông vua siêu việt lên trên
thế tục, không vướng mắc thế tục, chứ không phải là trốn tránh thế tục.
Đầu đề bài phú Nôm “Cư Trần Lạc Đạo” của vua Trần Nhân Tông rất có ý
nghĩa. Cư trần là sống giữa trần tục, lạc đạo là vui với đạo, vui niềm vui
của đạo, trong bài phú, ông viết:
“Trần tục mà nên,
phúc ấy càng yêu hết tấc,
Sơn lâm chẳng
cốc, hoạ kia thật đả đồ công”
Ý thứ hai câu
trên là: Sống giữa trần tục mà tu thành công, được giác ngộ…thì phúc đức
là đáng quý hết sức. Còn ẩn tu giữa núi rừng mà tu không thành công, không
được giác ngộ, thì đó là cái hoạ uổng công vô ích.
Nói chung, phương
châm của đạo Phật không lánh đời mà hiểu đời, nhờ đó mà không bị danh lợi
và chuyện thị phi ở đời lôi kéo, chi phối. Trong bài thơ chữ Hán “Sơn
phòng mạn hứng” vua Trần Nhân Tông viết hai câu:
“Thị phi niệm
trục triêu hoa lạc,
Danh lợi tâm tuỳ
dạ vũ hàn”.
Nghĩa là ý nghĩa
chạy theo chuyện thị phi như là theo hoa rụng ban mai, tâm chạy theo danh
lợi như là theo mưa lạnh chiều hôm. Các ông vua đầu đời Trần như Trần Thái
Tông, Trần Nhân Tông tuy làm vua, ngồi trên ngai vàng, nhưng vì kiêm là
Thiền sư, có giác ngộ, có tu chứng cho nên có thể nói là các ngài sống ung
dung tự tại giữa đời mà không bị hệ luỵ với đời. Chính triết lý đạo Phật
đã giúp cho các ông vua đầu đời Lý và đời Trần có được một thái độ siêu
thoát, phóng khoáng và ung dung tự tại như vậy.
2. Tư tưởng người
chính là Phật không khác.
Khi đức Phật
Thích Ca còn tại thế, các vị cao đệ của Phật chỉ có một hoài bảo khiêm tốn
là chứng quả A La Hán, thoát khỏi vòng sanh tử luân hồi. Phật giáo Đại
thừa xuất hiện vào khoảng thế kỷ thứ II trước công nguyên, đánh dấu một
bước ngoặt lớn trong quan niệm về đức Phật. Tất cả chúng sanh đều có Phật
tánh, tức là cái mầm giác ngộ có sẵn ở trong mình, cho nên chúng sanh nào
cũng có thể có khả năng thành Phật. Nhân vật đặc trưng cho Phật giáo Đại
thừa không phải là A Lan Hán nữa mà là Bồ Tát, phát nguyện lớn thành Phật
là quả giác ngộ vô thượng, dù có phải tu trải qua vô lượng vô số kiếp. Đến
Phật giáo đời Trần, chúng ta nghe được một giọng nói khác, lúc ban đầu còn
dè dặt, nhưng dần dần được khẳng định hơn. Thí dụ, ban đầu Quốc sư Viên
Chứng, còn nói với vua Trần Thái Tông, sau khi vua bỏ lên núi cầu đạo, cầu
làm Phật: “Sơn bản vô phật, duy tồn hồ tâm. Tâm tịch nhi tri thị danh chân
Phật.” (Xem Thiền Tông Chỉ Nam Tự)
Nghĩa là: Trong
núi vốn không có Phật. Phật chỉ trong tâm. Tâm lặng mà biết thì đó là ông
Phật thật.
Nhưng với Trần
Thái Tông trong cuốn Khoá Hư Lục (bài Niệm Phật Luận) và Tuệ Trung Thượng
Sĩ trong cuốn “Thượng Sĩ Ngữ Lục”, tư tưởng đó tỏ ra dứt khoát hơn và
khẳng định hơn: Phật không phải chỉ là ở trong tâm người, mà chính là
người Phật:
“Thân ta tức là
thân Phật, không có hai tướng”
(Khoá Hư – Niệm
Phật Luận)
Hay là các câu:
“Khi mê không
biết ta là Phật,
khi ngộ thì ra
Phật là ta”
(Tuệ Trung Thượng
Sĩ)
Cũng như câu của
Trần Nhân Tông:
“Nhân khuẩy bổn
nên ta tìm Bụt,
Chỉn mới hay
chính Bụt là ta”
(Cư Trần Lạc Đạo
Phú)
Như vậy là theo
các nhà Phật học đời Trần, con người thật của chúng ta là Phật. Còn con
người chúng ta tưởng là thật, với cái tâm tham, sân, si lại là con người
giả, cái Ta giả. Và tu đạo Phật không có gì khác là bỏ con người giả, cái
Ta giả trở về cái Ta thật, con người thật của chúng ta. Đó chính là ý
nghĩa đích thực của nhân sinh, đó là lời giải đáp cho câu hỏi muôn thuở vì
sao chúng ta lại có mặt trên thế gian này. Có thể nói, đạo Phật đã cung
cấp cho con người một lý tưởng, một lẽ sống thực sự cao quý, đủ để tạo cảm
hứng không những cho một cuộc đời, mà cho nhiều đời, mãi cho tới khi chúng
ta thành Phật mới thôi. Mà thành Phật ở đây lại không có gì khác là nhận
chân con người thật của mình chính là Phật. Đó chính là lý do vì sao đạo
Phật chủ trương tìm cầu chân lý không thể hướng ra bên ngoài mà phải hướng
vào nội tâm của mình mà tìm. Và tất cả những lời dạy của Phật, ba tạng
giáo điển bất qúa chỉ là phương tiện để gíup cho tìmcon người nhận chân
được mình là Phật. Trong kinh “Ví Dụ Con Rắn” (trung Bộ Kinh, thuộc Kinh
Tạng Nam Tông và Kinh Kim Cang thuộc Bắc Tông) đức Phật cảnh cáo học trò
mình rằng Phật Pháp ví như cái bè, dùng để qua sông (sinh tử) chứ Phật
Pháp không phải là chân lý cứu kính để cho con người cố chấp và vướng mắc.
Đúng như vậy, Phật Pháp cũng chính là phương tiện, chứ không phải là một
mớ giáo điều để cho tín đồ tin và nắm vững một cách mù quáng và cuồng tín.
Trong truyền thống của Phật Giáo Việt Nam cũng như Phật Giáo của các nước
khác trên thế giới, không có bạo lực tôn giáo hay chiến tranh tôn giáo,
bởi lẽ bạo lực tôn giáo hay chiến tranh tôn giáo đề trái ngược với lòng
từ, lòng bi, với tư tưởng bất hại (ahimsa) và bất bạo động của đạo Phật.
Và nhất là mâu thuẫn với lời dạy của đức Phật Pháp không phải là giáo
điều, chỉ là cái bè, chỉ là phương tiện đạt tới chân lý, chứ không phải là
bản thân chân lý. Điều này giải thích vì sao, trong những thời kỳ cực
thịnh của Phật giáo như thời kỳ Lý và Trần, đạo Nho và đạo Lão đều tồn tại
và phát triển, các kỳ thi ba giáo được mở ra vài năm một lần để tuyễn dụng
nhân tài. Tinh thần của đạo Phật là tinh thần bao dung, đoàn kết, tạo cơ
sở cho sự đoàn kết của nhân dân.
Đạo Phật tránh
không nói tôn giáo của ta, chùa chiền của ta…bởi vì cái Ta bao giờ cũng là
đầu mối của mọi sự tranh chấp. Trái lại, đạo Phật nói Phật ở trong lòng,
mầm giác ngộ tức là Phật tánh vốn có sẵn trong tất cả mọi người mọi chúng
sanh. Thậm chí, chùa cũng không phải là chùa của sư, mà là chùa của làng,
của tất cả dân làng .
“Đất vua, chùa làng, phong cảnh Bụt”
3.Hai
trách nhiệm của Phật Giáo Việt Nam hiện nay.
a. Có thể hay
không Phật Giáo Việt Nam hiện nay đang cung cấp được cho nhân dân Việt
Nam, bao gồm cả cán bộ lãnh đạo những yếu tố tư tưởng giúp con người Việt
Nam siêu việt lên trên những giá trị thế tục tầm thường như danh vọng,
quyền lực, tiền tài, sắc đẹp nam và nữ…Phật giáo đời Trần đã làm được việc
đó, cho nên có những ông vua như Trần Thái Tông đã khẳng khái tuyên bố:
“Ta xem ngai vàng như chiếc giày rách, bỏ lúc nào cũng được”. Có những vị
tướng như Trần Bình Trọng mắng quân Nguyên “Thà làm ma nước Nam, không
thèm làm vua phương Bắc”. Phải có những yếu tố tư tưởng phi thường mới
giúp được toàn thể nhân dân nhà Trần làm nên chiến công phi thường là ba
lần đánh thắng quân đội Nguyên Mông, một đội quân đã từng làm bá chủ trên
khắp các chiến trường Á và âu thời bấy giờ.
Hiện
nay, nhân dân Việt Nam cũng đang làm một việc phi thường là vừa thoát khỏi
30 năm chiến tranh (nếu kể cả chiến tranh Campuchia thì là 50 năm) mà đề
ra quyết tâm lớn đuổi kịp các nước tiến tiến trong khu vực và thế giới
trong thời gian ngắn nhất. Để làm công việc đó, nhân dân Việt Nam cũng cần
được hướng dẫn bởi những yếu tố phi thường, giúp cho con người Việt Nam
sống giữa đời mà không hệ luỵ với đời, coi thường đồng tiền và danh lợi
như cỏ rác…có như vậy thì nhân dân sẽ không còn hối lộ, cán bộ lãnh đạo sẽ
không còn tham nhũng, dân tộc Việt Nam sẽ sớm đạt được điểm cao của giàu
mạnh, hạnh phúc và công bằng xã hội.
Có thể gọi là tư
tưởng siêu việt thế tục, ở giữa trần tục mà vua với đạo vốn có trong Phật
giáo đời Trần . Đến với đạo Phật đến với chùa là để được bồi dưỡng với
những yếu tố tư tưởng siêu việt thế tục như vậy, chứ không phải đến chùa
cầu danh vọng lợi lộc. Đến chùa như vậy thì gần chùa, gần Tăng nhưng lại
xa Phật. Ở đây không có vấn đề nhập thế hay xuất thế, được hiểu theo nghĩa
thông thường. Đã sống trong thế gian này, đã làm người thì không ai có thể
thoát khỏi thế gian được, kể cả những người tu trong rừng sâu, núi cao. Vì
sao ? Vì bậc ẩn tu đó cũng phải có mặc, ở, đi lại như người bình thường,
nhưng không tham. Người hiểu đạo vui niềm vui cao quý, trong sáng, bền lâu
của đạo, chứ không vui cái vui tạm bợ, hư giả của thế tục. Trong bài “Cư
Trần Lạc Đạo phú” vua Trần Nhân Tông viết:
“Nhược chỉnh vui bề đạo đức, nửa gian lều quý nhử thiên cung”
(Hội 2, Cư Trần Lạc Đạo – bản phiên Nôm của Thích Thanh Từ – trg. 184
cuốn “Tam Tổ Thực Lục”)
Nghĩa của câu phú trên là: nếu thực sự vui được cái vui của đạo đức, thì
sống với nửa gian lều cũng quý như là sống trong cung điện của Chư Thiện.
Chúng ta chú ý đây là lời nói của một ông vua, đang sống tr9ong cung điện
sang trọng. Theo vua Trần Nhân Tông thì vui của cái vui của nếp sống đạo
đức còn quý hơn là cái vui sống trong cung điện.
Hiện nay, đạo
Phật không khuyên chúng ta bỏ nhà ngói, sống trong lều tranh vách đất.
Không đến nỗi như vậy. Đạo Phật hiện nay chỉ khuyên chúng ta, đã có một
biệt thự rồi đừng ham có thêm hai, ba biệt thự nữa. Nghĩa là đừng có tham,
vì tham thì thâm. Aên không tham ăn, nhưng vẫn ăn như người bình thường,
mặc không tham mặc, ở không tham ở v.v… Bởi vì theo đạo Phật, niềm vui
chân chính không phải là ở những vật ngoài thân, mà là ở trong nội tâm
mình.
Đó là yếu tố tư tưởng thứ nhất mà đạo Phật ở Việt Nam ở thế kỷ XXI sẽ và
phải trang bị cho nhân dân Việt Nam.
b. Yếu tố tư
tưởng thứ hai là thấy và khẳng định bản thân mình là Phật người người cũng
là Phật, do đó, muốn tìm Phật không phải vào chùa hay lên núi mà tìm. Mọi
người hãy hướng vào bên trong mình mà cầu tìm Phật, hay nói đúng hơn, nhận
chân mình chính là Phật. Muốn vậy, không phải nói suông mà được, mà phải
như lời Phật dạy, phải thường xuyên tránh mọi điều ác, làm mọi điều lành,
làm trong sạch tâm ý mình. Đùng như là lời của quốc sư Viên Chứng nói với
vua Trần Thái Tông khi vua lên núi Yên Tử: “Tâm lặng mà biết thì đó là ông
Phật thật”. Phật lặng là cái bỏ hết phiền não, tham, sân, si và nhờ vậy mà
giác ngộ và giải thoát.
Tôi thấy không có
một tư tưởng nào tôn vinh giá trị của con người đến như vậy, tôn vinh con
người ngang hàng với Phật.
Lý tưởng cao quý và thật sự nhân bản này sẽ chỉ là hoang tưởng nếu chúng
ta không quyết tâm thực hiện nó hàng ngày, hàng giờ với một tâm hồn trong
sáng và một đời sống trong sáng, vượt xa lên trên những giá trị thế lực
tầm thường vốn là đầu mối của mọi tranh chấp, xung đột.
