Phật giáo Việt Nam
và hướng đi nhân bản đích thực
Trần Thạc Ðức, 1967
---o0o---
Bản sắc
của Phật giáo Việt Nam
Ðạo Phật là một đường lối sống, một lẽ sống. Nhưng
đạo Phật không phải là một khuôn khổ giáo điều và giới điều khô khan, cứng
cỏi, thiếu tính chất sống động. Một giáo lý có gần ba ngàn năm lịch sử
truyền bá, luôn luôn phát triển với thời gian, thích nghi với không gian,
hòa hợp chặt chẽ với cuộc sống như đạo Phật, không thể được xem như một mớ
giáo điều khô khan và cứng cỏi.
Nhựa sống của Phật Giáo tràn trề và phong phú, bất tuyệt, vì đạo Phật là
chân lý, là nguồn sống của tất cả mọi sự sống. Thế cho nên đạo Phật sống
vĩnh viễn giữa cuộc sống nhân loại với nguyên tắc tùy thời và tùy cơ. Ðạo
Phật có thể sống trong bất cứ một thời đại nào, ở bất cứ một địa phương
nào, vì Phật giáp có một khả năng đồng hóa hết sức mầu nhiệm.
Nhiều người không bằng lòng khi thấy Phật giáo có nhiều phân phái quá,
nhiều mầu sắc , nhiều chủ trương quá. Nào Phật giáo Tiểu thừa, nào Phật
giáo Ðại thừa, nào Không tôn, nào Hữu tôn, nào hiển, nào mật, nào áo vàng,
nào áo nâu. Nơi thì tăng chúng khất thực, nơi thì tăng chúng cư trú tại tự
viện; nơi thì sùng thượng Phật sống, nơi thì thành lập phái Tân tăng....
Người ta muốn rằng Phật Giáo phải là duy nhất, đồng một màu sắc, một tổ
chức, một hình thức. Nhưng người ta đã lầm. Thời đại khác, địa phương
khác, căn cơ khác, thì làm sao mà cùng có chung một hình thức sinh hoạt
cho được. Vì thế cho nên đi đến xứ nào, Phật giáo cũng liền tìm cách thích
nghi với xứ ấy để tự hòa mình trong sinh-hoạt quần chúng. Cùng là Phật
giáo cả, nhưng Phật giáo Tây Tạng khác, Phật giáo Trung Hoa khác, Phật
giáo Nhật Bản khác, Phật giáo Thái Lan khác. Y phục khác nhau. Kiến trúc
tự viện khác nhau. Tổ chức giáo hội khác nhau. Giáo lý hệ khác nhau. Nói
tóm lại, mỗi quốc gia có một nền Phật giáo đặc biệt của riêng mình, một
nền Phật giáo độc lập.
Vì điều kiện khí hậu, phong-tục chủng tính của địa phương, quốc gia là
những đơn vị cần thiết không thể nào xóa bỏ được, Phật giáo là một viên đá
nền tảng cho nền văn hóa quốc gia cố nhiên cũng cần thích hợp với địa
phương tính để làm căn bản tinh thần duy trì nền độc lập quốc gia. Cũng vì
thế Phật giáo của một quốc gia nào cũng cần phải có những bãn sắc riêng
biệt, thích hợp với sinh hoạt quần chúng của quốc gia ấy.
Nhìn sang các nước láng giềng ta thấy Phật giáo của họ đều có những sắc
thái đặc biệt, Phật giáo của họ có những hệ thống giáo lý riêng, những tôn
phái riêng, những lề lối giáo dục và tự học riêng, những phương tiện hoạt
động riêng, những nghi lễ và phong tục riêng... Tất cả những cái "riêng"
ấy thích hợp với cá tính dân tộc họ, với lề lối sinh hoạt của quốc dân họ
và có lợi ích thiết thực cho đời sống mọi người. Một nền Phật giáo dân tộc
được tạo dựng trên một lịch sử truyền bá, với những hệ thống giáo lý,
những vị danh tăng, những tác phẩm văn học là những hoạt động phổ biến và
sinh hoạt hóa giáo lý trong đời sống quốc dân.
Nước Việt Nam ta, một nước thấm nhuần Phật giáo từ mười mấy thế kỷ nay, lý
nào lại không có một nền Phật giáo dân tộc?
Lật lại những trang sử Phật giáo nước nhà, chúng ta thấy luôn luôn Phật Tử
Việt Nam muốn đi đến sự thành lập một nền Phật giáo quốc gia. Ngoài những
dòng Thiền Tông do Trung-Hoa truyền xuống, Phật giáo Việt Nam còn có một
phái thiền tông đặc biệt của mình: đó là phái Trúc Lâm Yên Tử. Ngoài những
giáo lý hệ co ngoại quốc đưa vào, danh tăng Việt Nam đã cố dựng những giáo
lý hệ đặc biệt của mình: đó là thuyết Tam Bản của Ngộ Ấn thiền sư, thuyết
Tam Pháp nhất của Cứu Chỉ thiền sư... Ngoài những tác phẩm kinh điển của
ngoại quốc đưa vào, danh tăng Việt Nam còn sản xuất thêm nhiều loại: đó là
những tác phẩm thi ca, phiên dịch, sáng tác của nền văn học Phật giáo Việt
Nam từ đời Lý, Trần, sang các đời Lê, Nguyễn. Phật giáo Việt Nam lại có
một cố gắng đáng khen hơn cả là đã cố dung hợp được hai phương diện xuất
thế, nhập thế để tạo thành một lối sống đặc biệt cho người Phật tử : một
nhà vua có thể là một vị thiền sư và một vị thiền sư có thể là một quốc
sư. Ðời không xa đạo là đạo sống ngay trong cuộc đời, đó là khuynh hướng
dung hòa hai phương diện xuất thế và nhập thế của phái Thiền Tông Việt Nam
đời Lý vậy.
Nói tóm lại, Phật Giáo Việt Nam đã có được những bản sắc riêng. Và người
Phật tử Việt Nam đã biết đem đạo Phật làm phương châm sinh hoạt cho quốc
gia và dân tộc.
Tuy nhiên, nếu văn hóa Việt Nam chưa có được những sắc thái kỳ đặc nào lớn
lao thì Phật giáo Việt Nam cũng chưa có được những nét huy hoàng nhiệt
liệt. Trải qua bao nhiêu nguy nan đau khổ của các thời đại sống trong
chiến họa liên miên, dân tộc Việt Nam đả không có thì giờ và điều kiện để
mà phát triển nền văn hóa Việt Nam, cố nhiên là cũng cùng chung số phận
đó.
Hiện nay, quốc dân đang cố xây đắp tô bồi cho các bộ môn văn hóa: văn học,
mỹ thuật, kinh tế, chính trị, tư tưởng, phong tục đều đang ở trên đà tiến
triển. Những tinh hoa của văn hóa quốc tế được thu thập để bồi bổ cho văn
hóa nước nhà. Những gì đặc biệt của văn hóa quốc gia được nêu cao và phát
triển mạnh mẽ. Trong công trình xây dựng văn hóa, Phật giáo vẫn phải đóng
những vai trò quan trọng của ngày xưa. Nghĩa là Phật giáo Việt Nam phải
tìm ngay cho mình những sắc thái riêng biệt, độc lập, Phật giáo Việt Nam
phải hòa hợp trong cuộc sống của dân tộc để sáng tạo văn hóa và sáng tạo
cho mình những bản sắc đặc biệt, duy trì được cá tính quốc gia, bảo vệ
được nền độc lập và tự do của tổ quốc.
Một tam tạng kinh điển bằng quốc văn phải được cấp thời tạo dựng. Những
trường cao đẳng Phật học phải được xây dựng lên để nghiên cứu và phổ biến
giáo lý, đào luyện những tăng tài đất nước, tổng hợp và tinh luyện lên
những giáo lý hệ hợp với tâm hồn, căn cơ, và sinh hoạt của quần chúng Việt
Nam. Nghi thức tán tụng, lễ nhạc phẩm phục phải được nghiên cứu lại cho
hợp với cá tính người Việt và đúng với chánh pháp. Từ hội họa, âm nhạc,
cho đến kiến trúc, điêu khắc, Phật giáo Việt Nam phải có những nét đặc
biệt thuần túy và bao giờ cũng biểu thị được tinh thần đạo Phật.
Mong rằng chúng ta không còn phải bắt chước Tàu mãi như ở ngày xưa và cũng
sẽ không bị lai Tây như thời nay. Ðâu đó người ta còn thờ đức Quan Ðế và
xin xăm trong chùa như bên Tàu, và đâu đó người ta cũng hát những bài "hát
Phật" giống như các bài thánh ca Gia Tô. Người ta lại còn đang làm chùa
theo kiểu... nhà Tây, và nóc chùa đã dần dần hết cong, hết mang hình con
rồng con phụng...
Bản chất của văn hóa Phật gíao là sự sống an hòa, tịnh lạc. Hình thái của
văn hóa Phật giáo phải là phản chiếu được nếp sống an hòa tịnh lạc đó. Từ
giáo lý cho đến nghệ thuật, âm nhạc, điêu khắc, kiến trúc, tinh thần Phật
giáo được lưu lộ cùng với tinh thần dân tộc, một mái chùa cong, một ngôi
tháp cổ, một tiếng chuông thuần hậu... đã nói với ta những gì? Hồn dân tộc
sống lành mạnh trong tinh thần Phật giáo. Quay về với nền Phật giáo dân
tộc, xây dựng cho nền Phật giáo dân tộc để đưa nước nhà đến chỗ an lạc phú
cường, đó là bổn phận của người Phật tử Việt Nam.
Muốn đi đến một nền Phật giáo dân tộc, ta phải trở lại trong tinh thần
truyền thống. Ta lại phải thu thập những tinh ba của người để bồi đắp cho
chính mình. Nhưng thu thập không phải là vay mượn. Hãy trở về những cái gì
"của ta" và "do ta sáng tạo". Rồi sau đó, hãy luyện những cái hay của
người trở thành thích hợp với mình và dùng nó để bồi bổ cái của mình càng
ngày càng thêm tốt đẹp.
---o0o---
Mục lục
| 01
| 02
| 03
| 04
| 05
| 06
| 07
08
| 09
| 10
| 11
| 12
|13
|14
| 15
---o0o---
Trình bày : Nhị Tường
Cập
nhật : 01-05-2002
