---o0o---
Kính tặng chùa Từ Tôn
(Hòn Đỏ)
Thân tặng các bạn
Lê Triều Phương,
Đoàn Thị Gái
Phan Hồng Châu, Lê Thị
Mỹ Anh
Mến tặng hiền nội
Trần Thị Phong Hương
Viết thay lời Tựa
Trong cuốn Xứ Trầm Hương,
nhà thơ Quách Tấn khi viết về chùa chiền ở Khánh Hòa đã có những
nhận xét là Khánh Hòa có lẽ là tỉnh nhiều chùa hơn tất cả các tỉnh Miền
Nam Trung Việt và chùa có mặt hầu hết trên khắp xã phường trong tỉnh.
Các tổ khai sơn đều là người Việt, phần nhiều có sự nghiệp để lại cho
đời.
Như chùa Linh Sơn tại thôn
Hiền Lương huyện Vạn Ninh có ngài Hòa thượng Đại Bửu, pháp hiệu là Kim
Cang Đại lão Tổ sư, lập chùa năm Cảnh Hưng thứ 22 (1761) và để lại câu
chuyện ngồi tu thiền dưới cây Kén bên cạnh có một con hổ đến tìm nơi
sinh nở, tự nhiên.
Tại huyện Ninh Hòa có Hòa
thượng Liễu Đức, pháp hiệu Huệ Giáo, tổ khai sơn chùa Thiên Đức. Người
đương thời gọi ngài là Hòa thượng Đò vì ngài đã ra công làm một cây cầu
để dân làng sử dụng tránh đi đò nhiều phiền phức. Đồng thời ngài cũng ra
công đào một cái giếng nước trên đồi cho dân trong vùng Bình Tây vốn là
vùng gần biển và ruộng muối nên thiếu nước ngọt để uống. Nước giếng rất
ngọt và không bao giờ cạn. Để nhớ ơn, nhân dân gọi giếng là Giếng Thảo.
Sống với ngài còn có đôi cọp mun rất hiền từ với muôn loài.
Cũng tại huyện Ninh Hòa có
chùa Thiên Sơn, tổ khai sơn là ngài Trừng Nghệ, hiệu Nhơn Sơn. Hòa
thượng thường đi vân du vài ba tháng mới về chùa một lần, có khi về mà
không vào chùa chỉ ngồi thiền ở cổng tam quan rồi lại ra đi. Việc ăn
uống rất đơn sơ: chỉ một vốc cơm khô, một nắm lá cây cũng đủ một bữa.
Khi mẹ mất, nhà sư đến ngồi thiền định bên mộ, giữa đất trời, suốt một
năm tròn. Sau đó lại vào núi Chí Tôn ngồi kiết già rồi tịch trên tảng đá
cao, người khô cứng như một gốc cây khô.
Tại Nha Trang, chùa Hải Đức
có vị Đại sư Bích Không, pháp danh Trừng Đàn đậu Tú tài năm 1918, trải
qua nhiều năm khó khăn cực nhọc mới khởi công xây dựng chùa trên Hòn
Trại Thủy. Khởi công năm 1943 và hoàn tất năm 1945. Trước đó Đại sư phải
bôn ba đi tìm khắp tỉnh để chọn địa điểm cho cảnh thiền môn vừa hợp với
cảnh tu tâm dưỡng tánh của các bậc xuất gia, vừa tiện cho việc độ tha
của hành nguyện đại thừa.
Tại Diên Khánh cũng có những
ngôi chùa có rất nhiều kỳ tích đáng ghi, như chùa Vạn Thiện với câu
chuyện của ngài Thiện Khoáng, chùa Thiên Lộc với sự tích Bà Sáu, chùa
Linh Quang với chuyện ngài Nhơn Nguyện, xuất gia lúc 9 tuổi, hơi tối dạ,
trước tu ở chùa Kim Long (Ninh Hòa) sau vào trụ trì và trùng tu chùa
Linh Quang. Ngài chỉ ăn rau muống sống và ớt đúng vào giờ ngọ nên có tên
gọi là Hòa thượng Rau.
Còn rất nhiều ngôi chùa có
nhiều sự việc đáng cho khách tham quan lưu tâm mỗi khi đến thăm viếng.
Riêng tại Nha Trang, cận kề
một danh thắng là Hòn Chồng, có Hòn Đỏ là một hòn đảo hoang vu đầy cỏ
gai và đá tảng, không có nước và bóng cây. Đây là một hòn đảo chết. Tuy
nhiên vào năm 1960 lại có một nhà sư tìm lên khai thác đảo để lập chùa.
Trải qua nhiều năm tháng, cặm
cụi lao động một mình nhà sư này đã gầy dựng thành một hòn đảo có màu
xanh và một ngôi chùa nhỏ nhoi ẩn mình trong cây lá. Đó là chùa Từ Tôn
và người xây dựng là nhà sư Thích Viên Mãn.
Khi in cuốn Xứ Trầm Hương
(năm 1969) nhà thơ Quách Tấn chưa biết đến ngôi chùa này. Viết tiếp theo
thân phụ, ông Quách Giao muốn ghi lại những công lao của một vị sư đã âm
thầm tạo dựng một ngôi chùa trên một hoang đảo.
Những sự việc đã xảy ra,
những tâm tư của người trong cuộc đều do nhà sư Thích Viên Mãn kể lại.
Hòn Đỏ hiện nay là một danh
thắng của thành phố Nha Trang, trên đảo lại có thêm một ngôi chùa được
một vị sư dày công xây dựng. Phải có những giờ phút đứng giữa nắng giữa
khí nóng hừng hực của đá, chúng ta mới cảm nhận được nổi kham khổ của
những tháng ngày lao động trên đảo và những gì ông Quách Giao ghi lại
chỉ là những đường nét mong manh trong bức tranh thiên nhiên khắc nghiệt
giữa trời bể thẳm xanh.
Cái nhan đề Người Gánh
Nắng cũng chỉ đủ để gợi nên một chút trần ai, một niềm ý chí, trong
cõi đời bao la bát ngát này.
Nha Trang, ngày 10 tháng 10
năm 2006
Lê Triều Phương
Chùa Từ Tôn trên Hòn Đỏ nhìn từ xa
(xem thêm hình
khác)
Vào chuyện
Sư Viên Mãn đưa khách xuống
bến đò vào lúc mặt trời vừa khuất non Tây.Trên vòm trời phía đông, rặng
mây hồng đã chìm sau đầu dãy núi, để lại trên vòm trời ánh hồng rực rỡ
đỏ thắm. Dãy đá nơi bến đò đỏ hồng, soi mình trên sóng nước. Sư Viên Mãn
ngước nhìn ráng hồng và quay lại nhìn Phương nói nhỏ:
- Cậu hãy nhìn các hòn đá
trên bến đò để nhận rõ là bóng sắc ráng hồng của trời chiều dường như đã
nhuộm thắm bức tường đá này. Đứng bên kia bờ chúng ta sẽ thấy khi sắc
mây hồng đã nhạt, bầu trời trở lại trong xanh, rồi tím thẫm thì vách đá
nơi bến đò vẫn còn đượm sắc hồng thắm. Có lẽ vì thế nên người dân trên
bờ ngày xưa gọi hòn đảo nhỏ này là Hòn Đỏ chăng?
Khách lặng nhìn mặt nước biển
màu xanh thẫm rồi nói cùng nhà sư:
- Kính thầy, theo như ý của
con thì có lẽ Hòn Đỏ là tên xưa kia của các người đi biển làm nghề đánh
cá, từ ngoài khơi đã lấy hòn đảo này làm mục tiêu để vào bến và vì đá
trên hòn đảo có sắc đỏ nên họ gọi và luôn tiện đặt tên cho hòn đảo.
Sư Viên Mãn mỉm cười:
- Tôi cũng đã từng nghe như
vậy. Nhưng đây là nói đến những người dân bên trong đất liền, không bao
giờ bước chân lên thuyền ra biển. Họ hằng ngày ngắm nhìn hòn đảo này và
trông vào sắc đá mà gọi tên.
Khách vui vẻ:
- Thế thì Hòn Đỏ là tên gọi
của dân chúng nơi đất liền và ngoài biển khơi. Dù sao cũng là tên do
người dân lao động nhìn cảnh thực tế mà gọi. Lâu thành tên chính thức
trên giấy tờ.
Như vậy ta gồm cả hai lại thì
hợp lý hơn. Người đi biển thì nhìn thấy sắc đỏ của đảo từ ngoài khơi như
một ngọn hải đăng chỉ lối đường về. Người trong đất liền thì trông hòn
đảo như kết tụ bóng ráng chiều hôm.
Sư Viên Mãn:
- Mô Phật, cậu có tâm hồn thi
sĩ quá. Nếu như có người nhờ cậu đặt tên cho hòn đảo này theo ý thích
của cậu thì cậu đặt như thế nào?
- Thưa thầy, con sẽ gọi đảo
này là Đảo Ráng Chiều. Gọi như vậy là vị hòn đảo này khác với các hòn
đảo khác trên vịnh Nha Trang. Các đảo khác khi về chiều có màu xanh
thắm phơi mình cùng với sóng nước thương man xanh lặc lìa của biển cả.
Còn riêng hòn đảo này thì lại có sắc đỏ thật đặc biệt. Buổi sáng, nhìn
từ phương đông, thấy sắc đỏ hồng tươi, buổi chiều nhìn từ phương tây
thấy màu đỏ lại càng thêm hồng thắm.
Câu chuyện trao đổi chưa xong
thì thuyền đưa đò cũng vừa cặp bến. Từ tạ nhà sư xuống đò, khách ngẩng
nhìn thấy phương tây màu trời đã sẫm tối. Và khi ngồi im trên đò khách
lại nhìn thấy hòn đá lớn nhất trên bến đỏ au lên như một ngọn đuốc. Bóng
nước hồng rung rinh. Bóng nhà sư lặng chìm vào bóng xanh thẫm của cây
lá.
Con đò lặng lẽ rời bến. Gió
chiều thổi mạnh, sóng vỗ vào mạn thuyền làm nước bắn lên tung tóe.
Một mình đứng lặng trên bến,
sư Viên Mãn bỗng nhớ đến những ngày đầu tiên sư bước chân lên đảo này.
Đó là vào năm 1960.
Sư vốn người ở Phú Yên.
Sư Viên Mãn
Quê hương
Tôi được sinh ra trong một
gia đình nghèo khó. Tôi mất cha từ thuở ấu thơ. Mẹ tôi ở vậy, sống trong
lam lũ, lao động cực nhọc để nuôi tôi.
Làng tôi cũng nghèo như những
làng quê nằm ven chân núi. Núi ở quê tôi trùng trùng chạy dài đến chân
trời song không có nhiều cây cao cổ thụ, không có nhiều rừng xanh rậm
rạp. Làng tôi ít ruộng lúa mà lại nhiều gò cùng với những ngọn đồi trơ
trọi, ít cây cao mà nhiều đá tảng. Đất phần nhiều là đất sỏi, thật là
hợp với câu ca: “Quê hương tôi, đất cày lên sỏi đá”. Mỗi khi mưa
đến thì đất lại nhão nhòe nhão nhoẹt mà khi có nắng lên lại khô cứng như
kết chặt cùng nhau. Người ta thường gọi đó là đất da bò.
Tôi lớn lên trong nghèo khó.
Thiếu cơm ăn và vải mặc. Nhưng nhờ ở tấm lòng yêu thương của mẹ tôi mà
tôi đã vui vẻ sống hòa đồng cùng với các bạn đồng trang, đồng hoàn cảnh
trong làng.
Ngay từ sáng tinh mơ, mẹ tôi
đã ra đồng làm thuê cho hàng xóm. Đầu vụ mùa thì đi cấy, làm cỏ lúa. Đến
ngày mùa thì đi gặt lúa. Không đúng vụ mùa thì lại đi xay lúa, giã gạo
thuê. Nhờ các công việc này mà gia đình tôi có được miếng ăn, tuy không
đầy đủ song khỏi phải vay mượn, thiếu thốn. May nhờ mẹ tôi không ốm vặt
nên công việc làm thuê ít khi gián đoạn.
Nhiều buổi sáng khi tôi tỉnh
giấc thì mẹ tôi đã ra đồng. Rửa mặt xong, tôi ngồi nhai thong thả vài
củ khoai lang mà mẹ tôi để sẵn trên bàn và chờ đợi tiếng hò reo kêu réo
của bè bạn trong làng. Chúng tôi kết thành từng nhóm những bạn trẻ đồng
tuổi và đồng tánh. Trẻ thơ thường đến với nhau khi có cùng chung một vài
sở thích. Đá bóng, lội sông, chơi đá dế, thả diều là những thú chơi
thường dễ dàng kết bạn thân với nhau. Chúng tôi đều là con nhà nghèo.
Được sống cùng với thiên nhiên nên hòa hợp với nhau rất dễ. Buổi sáng
hội cùng nhau tại sân đình làng để cùng chơi đánh bi, đánh đáo. Sân đình
thường vắng vẻ nên rất thích hợp với tuổi thơ. Trẻ em trong làng chia
làm nhiều nhóm: đi học, chăn bò, giữ em trông nhà. Nhóm bọn chúng tôi
không được đi học, không có bò mà chăn, nhà lại trống trơn nên khỏi phải
trông coi.
Nhóm đi học thuộc thành phần
gia đình khá giả, cha mẹ có công ăn việc làm đủ sống nên cố gắng gởi con
đến trường. Có đôi gia đình tuy hoàn cảnh khó khăn nhưng vẫn cố gắng cho
con theo học.
Nhóm chăn bò, phần đông là
chăn bò cho gia đình hoặc chăn thuê cho các gia đình khá giả đã cho cha
mẹ chúng công ăn việc làm và giúp đỡ chúng khỏi phải đi chơi. Nhóm này
thường tụ hội trên một gò mả rộng, có ngôi miếu nhỏ nép mình dưới một
gốc đa cổ thụ, tỏa bóng mát một vùng. Bò thì được thả ăn tự do còn bọn
trẻ thì quây quần dưới tàn cây đa rậm mát. Chúng ít khi đánh bi mà lại
đánh đáo, đánh trổng hoặc bịt mắt bắt dê,
Đánh đáo là cách đánh bằng
các đồng xu thảy vào một cái lỗ to gấp đôi đồng xu, đứng cách lỗ vài ba
bước dài ngắn tùy theo khổ người chơi. Cao thì đứng hơi xa, thấp thì
đứng hơi gần. Dưới lỗ đáo là một vạch ngang dùng để giới hạn quyền ưu
tiên sử dụng của người đang chơi. Thông thường chỉ có hai người chơi.
Nếu nhiều người thì phải chia thành hai nhóm và lần lượt chơi theo thứ
tự như chỉ có hai người. Trò chơi ban đầu hai bên dùng một đồng xu đứng
cách xa lỗ đáo cùng ném vào lỗ. Khi đồng xu lọt được vào lỗ đáo thì được
giành quyền ưu tiên, khi không ai ném vào được lỗ đáo thì phải đo xem
đồng xu nào kề gần lỗ nhất thì được ưu tiên: khi cả hai cùng vào lỗ thì
phải đi lại. Khi phân định ưu tiên xong thì các bên chơi đậu tiền lại,
khi thì hai xu và có khi nhiều hơn tùy theo vốn của hai bên.
Cuộc chơi bắt đầu bằng người
ưu tiên đứng xa ném tiền vào nơi lỗ đáo. Tiền xu nào chui vào lỗ thì
được lấy ra thuộc về người chơi. Khi có tiền chui vào lỗ đáo thì người
chơi được quyền lấy một đồng xu đặt bên mép lỗ đáo và dùng đồng chì (một
mảnh chì hình tròn như đồng xu nặng nhẹ tùy theo người sử dụng) đánh
văng đồng xu này mà không được chạm vào các đồng xu khác. Khi những đồng
xu không vào được lỗ mà nằm chồng lên nhau thì được gọi là tang,
khi có hai đồng chồng lên nhau thì gọi là tang hai, khi có
ba thì gọi là tang ba v.v.. và ngưòi đang chơi được quyền dùng
đồng chì riêng của mình ném cho những đồng xu chồng lên nhau rời nhau ra
và không được chạm vào các đồng xu khác. Khi không có “tang” thì người
đang chơi được đối thủ chỉ định: một là ném hòn chì vào lỗ, hoặc ném hòn
chì trúng vào một đồng xu nào trên vạch ngang mà không được chạm vào các
đồng xu khác.
Một đôi khi đối thủ bắt người
chơi dùng hòn chì ném vào một đồng xu ở bên dưới vạch ngang để làm cho
đồng xu này văng lên khỏi vạch. Những khi có nhiều đồng xu ở quanh miệng
lỗ thì phần nhiều đối thủ đều bắt buộc người chơi ném chì vào lỗ mà
không được chạm vào các đồng xu chung quanh. Khi thấy có nhiều đồng xu
nằm khít vào nhau thì việc yêu cầu ném trúng một đồng nằm ở giữa sẽ nhất
định xảy ra. Trong cuộc chơi nếu người đang chơi có sai phạm thì chỉ
được hưởng những đồng tiền đã chui vào lỗ và phải nhường chỗ cho đối
tượng cùng chơi. Khi chỉ còn có một đồng xu thì người chơi phải tìm cách
ném đồng xu này vào được trong lỗ. Nếu không ném được thì phải theo lời
đối phương làm theo một trong ba cách: một là dùng chì ném cho được vào
lỗ, hai là ném cho trúng đồng xu còn lại, ba là phải ném cho văng lên
đồng xu nằm dưới lằn vạch.
Trong cuộc chơi chia hai phe
thì mỗi phe phải cử ra một “cao thủ” làm chủ và được đi đầu, tiếp đến là
người của đối thủ và cứ thế lần lượt cho đến khi hết tiền. Các trận chơi
phần nhiều tùy thuộc vào tay lành nghề và còn tùy thuộc vào hòn chì nữa.
Hòn chì nặng thì thích hợp cho việc phá “tang”. Hòn chì mỏng thì thích
hợp cho việc ném chì vào lỗ hay đánh trúng mục tiêu giữa đám tiền bao
quanh. Tuy nhiên hòn chì lại tùy thuộc vào tay người chơi nghề: sự quen
tay là căn bản trong công việc sử dụng hòn chì.
Cách đúc hòn chì cũng rất
công phu. Nung chảy và đổ chì vào một cái khuôn làm bằng đất sét có một
cái lỗ do một đồng xu được in sâu vào. Độ dày tùy thuộc vào người thích
sử dụng. Đem chì nấu chảy đổ vào khuôn rồi đợi cho nguội đem đập vỡ ra
và đem hòn chì ra mài nơi thềm gạch để có một hòn chì cạnh sắc, mặt
láng. Nhờ hòn chì do sự khéo tay đúc mà nổi danh trong đám đánh đáo.
Những trẻ đánh đáo “chuyên nghiệp” đều thèm muốn có được một hòn chì vừa
đẹp, vừa hợp với lối đánh của mình. Đôi lúc trên hòn chì lại còn ghi tên
chủ và ngày tháng đúc. Một đôi khi chúng phải dành dụm tiền để mua lại
cho được hòn chì “lý tưởng”. Có lúc chúng lại trao đổi bằng hiện vật hợp
với sở thích của nhau. Như trao đổi một con sáo ra ràng, một con chim cu
mới nở hoặc một con cò trắng mới vừa bẫy được. Trong hoàn cảnh nghèo khó
của tuổi thơ vẫn có những sự trao đổi vừa là tình bạn, vừa hợp theo sở
thích.
Sau trò chơi đánh đáo là trò
đánh trổng. Sân chơi trổng cần thoáng rộng. Thường là sân đình hoặc là
một nổng gò rộng. Bộ trổng gồm có hai thanh gỗ dài ngắn khác nhau có
đường kính to bằng ngón tay cái người lớn, đôi khi lớn bằng đầu ngón
chân cái. Thanh dài có tên là trổng mẹ, dài độ 5 tấc, thanh ngắn gọi là
trổng con, dài khoảng 1 tấc (có khi ngắn bằng 0,50 tấc). Đa số trổng đều
làm bằng gỗ chà rang. Cây chà rang là một loại cây thân bao giờ cũng
thẳng, thường hay mọc thành từng đám gần nơi suối nước. Gỗ chà rang được
sắp vào hàng danh mộc. Vì có thân mọc thẳng và đầu đuôi bằng nhau nên
được dùng làm cột kèo, rui mè cho những ngôi nhà tranh cao cấp. Một ngôi
nhà có mái làm toàn bằng gỗ chà rang thì trông rất đẹp mắt vì thân thẳng
và màu trắng ngà của thân cây đã bóc vỏ. Mối mọt cũng rất ít xâm phạm
vì gỗ cứng. Màu gỗ đậm sắc theo thời gian. Thân cây tròn láng và đồng
đều từ đầu đến cuối nên có người lầm tưởng là gỗ được thợ bào đẽo kỹ
lưỡng. Không gì thích thú bằng buổi trưa hè cột võng nằm nơi hiên nhà
trong cơn gió nồm hiu hiu thổi, tai nghe tiếng cu cườm gáy vọng từ bụi
tre đầu vườn vẳng lại, mắt đăm đăm nhìn lên mái tranh ngắm những cây
rui, cây mè, màu vàng như ngà voi, suôn đuột đan xen nhau thẳng tắp trên
mái hiên nhà.
Người đi rừng thường gặp chà
rang mọc thành từng đám. Cây cao, mọc thẳng vút và có thân lớn đường
kính gần 0,50 mét. Thân cao có đến 4, 5 mét. Ngọn và gốc gần như bằng
nhau. Vỏ cây chà rang rất mỏng, dễ lột khi còn tươi, để khô khó lột, màu
gỗ luôn luôn có màu vàng ngà. Vì mọc thẳng nên chà rang ít có mắt nơi
thân. Rừng chà rang trông giống như rừng bạch đàn, nhiều khi mọc rậm
nhưng bao giờ cũng thoáng. Người đi chặt chà rang bao giờ cũng có hứng
thú vì cây tuy cứng song lại dễ chặt và nhất là khi bó lại thành bó thì
bó củi trông vô cùng thích mắt. Như là một bó lồ ô vậy. Tuy nhiên vì là
gỗ quí nên chà rang rất nặng. Nhiều thợ rừng thường mất sức vì ham bó
nhiều cây để vác về nhà. Vì là loại cây thẳng nên thường bị chặt ngay từ
khi còn nhỏ nên rất ít khi có được các cây có thân lớn để làm cột nhà
(hơn nữa là vì chỉ có màu trắng nên tuy là danh mộc song chà rang lại
không được quí bằng gỗ trắc, gỗ lim v.v.) Cho nên đa số cây chà rang chỉ
dùng để làm rui, mè cho đẹp mái nhà mà thôi.
Ở thôn quê nhà thường là nhà
tranh. Mái nhà, ngoài kèo và đòn tay ra còn có rui mè làm căn bản. Sau
khi dựng cột kèo xong người ta thường bỏ đòn tay để làm sườn nhà. Xong
đòn tay thì phải bố trí rui mè để dùng làm sườn mái lợp tranh hoặc rạ.
Cây rui thường lớn bằng cổ tay, được xếp dọc trên nóc mái chỗ cây đòn
dông gióng xuống, nằm gác trên các cây đòn tay được xếp nằm ngang. Cây
mè thì nhỏ hơn nhiều, chỉ bằng ngón tay cái là lớn nhất đặt nằm song
song với các cây đòn tay cách nhau chỉ độ một gang bàn tay tùy theo độ
lợp mái dày hay thưa.
Ngoài việc làm mái nhà, chà
rang còn rất thông dụng làm vật dụng trong gia đình. Trước tiên là làm
đũa bếp, đũa con để ăn cơm. Sớ gỗ chà rang vừa cứng vừa thẳng nằm theo
hàng dọc thân cây nên rất dẻo, rất khó gãy. Hơn nữa vì thân thẳng nên dễ
dàng vót thành đũa. Sớ chà rang gần giống như sớ của cây tre, cây cau
(cũng thường dùng làm đũa ăn) Đũa chà rang màu vàng ngà ít bị đổi màu
nên nếu biết gìn giữ thì có thể dùng đến 5, 10 năm mà vẫn còn tốt. Lựa
một khúc gỗ chà rang có độ dài bằng chiếc đũa rồi dùng rựa chẻ ra làm
nhiều cây nhỏ. Vì sớ gỗ thẳng nên đa số cây đều bằng nhau và việc vót
cho tròn rất dễ dàng.
Ngoài việc làm đũa, gỗ chà
rang còn dùng trong việc “khớp răng cối xay lúa”. Khi xưa, cối xay lúa
là công cụ dùng hằng ngày của thôn quê. Cối xay lúa gồm hai tấm thớt
chạy xoay trên nhau để làm hạt lúa được bóc vỏ. Hệ thống bóc vỏ gồm
nhiều thanh gỗ nằm xuôi chiều. Thớt trên lưu động chung quanh một trục
gọi là ngõng cối xay. Thớt dưới cố định. Khi thớt trên di động thì lúa
trên lòng cối theo lỗ cối xuống đền các khe trống của thớt và được các
răng gỗ này chạm vào nhau đủ làm cho vỏ lúa bóc ra khỏi hạt. Vì thế nên
các thanh gỗ này thường hay mòn và xơ ra nên cần có độ cứng bền lâu. Xay
lúa trong một thời gian thì “răng cối xay” mòn dần và lúa không còn được
bóc vỏ đều đặn nữa, khi đó gọi là lúa xay bị sống. (nghĩa là nhiều hạt
lúa còn nguyên). Khi ấy cần phải thay răng cối xay. Và gỗ chà rang
thường được đem ra sử dụng. Đất dùng trong lòng cối thường là loại đất
sét lấy ở các đụn gò mối (đất này có độ cứng cao). Dần dần theo năm
tháng cối xay lúa đi vào quên lãng và chỉ còn nhìn thấy trong các dịp
triển lãm nông cụ cổ của nền nông nghiệp Việt Nam.
Trong văn học sử có bài thơ
Vịnh Cái Cối Xay của vua Lê Thánh Tôn:
Thóc lúa kho trời vẫn sẵn
đầy
Tạc thành cái cối để mà
xay
Thâu tàng châu ngọc tư mùa
đủ
Chuyển vận âm dương một
máy xoay
Đất phẳng nổi đùng cơn sấm
động
Vừng to vung tóe hạt mưa
bay
Đem tài xoay xỏa ra tay
giỏi
Lợi dụng cho dân đủ tháng
ngày.
Nhà thơ Nguyễn Khuyến cũng có
bài thơ Cối Xay :
Khen con tạo hóa cũng tài
thay
Khéo tạc nên hình cái cối
xay
Tiếng nói ầm ầm như sấm
động
Miệng cười răng rắc tựa
mưa bay
Lưng đeo đai bạc trăm vành
nặng
Dạ chứa lòng vàng một
ngõng ngay
Lại có hai tai thông sáng
cả
Gác ngoài danh lợi lắc đầu
quay.
Chúng ta nhận thấy một nông
cụ đã từng được một vị vua, một ông Nghè tam nguyên làm thơ ca tụng thì
xứng đáng được người dân nhớ mãi dù tên tuổi đã bị thời gian vùi lấp.
Gỗ chà rang được dùng nhiều
trong gia dụng và giới trẻ cũng đã dùng trong sinh hoạt vui chơi. Chúng
thường lựa nơi các đống củi của gia đình để tìm cho được một khúc củi
chà rang, thân to độ chừng ngón tay cái. Loại này thường thẳng từ đầu
đến ngọn và rất dễ dàng phân biệt trong đám củi khô. Chọn xong cây gỗ
chúng dùng mảnh chai chuốt sạch vỏ mỏng bên ngoài rồi dùng gang tay phân
độ dài trổng mẹ và trổng con. Mẹ thường dài gấp 4 lần con. Một mẹ thường
có 4 con vị cần dự bị nhiều lúc đánh mạnh trổng con có thể bay vào bụi
rậm hoặc văng xuống ao, hồ. Chia như thế để khi nạo vỏ xong thì chỉ
cần chặt cây chọn ra làm hai, một để làm trổng mẹ, một lại chặt ra làm 4
để làm trổng con (chia cây làm đôi là một cách làm đơn giản).
Có con trổng rồi thì cách
chơi được tổ chức như sau:
Cách tại nơi đầu sân chơi
một khoảng độ 1 mét khoét một lỗ dài khoảng độ 1 gang tay sâu 2 đốt ngón
tay. Thường thì lấy độ dài của trổng con làm ni tấc. Lỗ dài và rộng đủ
để đặt trổng con nằm vào gọn trong lỗ. Người chơi được chia làm hai. Một
đứng cuối sân làm chủ, một đứng giữa sân chuẩn bị bắt trổng con. Nhóm
chủ lần lượt theo từng người đặt trổng con nắm ngang miệng lỗ rồi dùng
trổng mẹ hất mạnh trổng con ra bất cứ phía nào cốt để đối phương không
đón bắt được trổng con. Phe đối phương phân phối người đứng thế nào để
có thể đón chận bắt khi trổng con được hất văng ra. Nếu không bắt được
trổng con thì đối phương phải đứng tại nơi trổng con nằm yên dưới đất và
ném mạnh trổng con thế nào để trổng con chạm đúng vào cây trổng mẹ được
đặt nằm ngang trên miệng lỗ. Mỗi khi ném trúng thì cuộc chơi thay đổi
chủ. Nếu ném không trúng thì giai đoạn 2 của cuộc chơi được thực hiện.
Giai đoạn 2 là đặt trổng con
nằm xuôi theo trong miệng lỗ chỉ ló lên một phần đầu. Người chơi dùng
trổng mẹ khẻ đánh cho trổng con văng lên khỏi miệng lỗ và dùng trổng mẹ
đánh văng trổng con, càng xa càng tốt. Khi đó đối phương đã sẵn sàng
phân tán ra khắp sân để đón bắt trổng con. Đây là giai đoạn gay go và
thích thú nhất của cuộc chơi. Bên chủ cố gắng đánh văng xa và khác
hướng để đối phương không thể nào bắt được trổng con. Đối thủ cố gắng
bắt cho được trổng con để ngăn không cho đối phương được thêm nhiều
điểm. Có một điểm cần lưu ý trong giai đoạn chơi này: Một khi phe chủ
đánh bật trổng con lên khỏi miệng lỗ thì dùng trổng mẹ nâng nhẹ trổng
con lên hai lần, một lần nâng, một lần đánh ra xa. Nếu làm được như vậy
thì số điểm sẽ được tính bằng số đo trổng con (chớ không phải trổng mẹ)
từ chỗ rơi đến miệng lỗ. Nếu khi nâng mà trổng con rơi xuống ngay thì
chỉ được coi như đã đánh một lần và chỉ dùng trổng mẹ để đo. Đa số đều
nằm gần miệng lỗ nên nếu không được một khoảng cách bằng trổng mẹ thì
thay đổi chủ chơi.
Phần nhiều các thành viên đều
dùng cách đánh ngay không qua khâu nâng thêm một lần (cho nó chắc gạo).
Theo đúng luật chơi thì bên cầm trổng mẹ không được nhấc trổng mẹ rời
khỏi miệng lỗ đợi đối phương ném trổng con về miệng lỗ và cố đánh văng
trổng con ra xa . Khi trổng con chạm đất, khoảng cách tính theo số đo
của trổng mẹ. Các đối thủ phân chia người đứng rải ra các hướng để đón
bắt trổng con, mỗi khi trổng con bị đối phương đánh trúng văng ra xa.
Khi bắt được trổng con thì cuộc chơi được đổi chủ. Sự đón bắt kỳ này khó
khăn hơn lúc ban đầu vị sức bay của trổng con khi này rất nhanh và
không thể định được hướng như lúc ban đầu. Người ném trổng con cũng dùng
đủ mưu mẹo để lừa phỉnh đối phương như nhá nhá để đối phương tưởng đã
ném mà nhấc trổng mẹ lên để đánh trổng con, khi đó thì quan sát viên kịp
thời hô hoán lên để xin thay đổi chủ chơi. Khi bị như vậy thì bên chủ
phải thay ngay người chơi (đó là thủ đoạn để thay người đánh giỏi của
đối phương) Tuy nhiên thủ đoạn này chỉ được chấp thuận có ba lần và đối
thủ cũng phải được thay người.
Tục ngữ có câu:
Đánh trổng
mang u
Đánh cù lỗ óc.
Câu tục ngữ này nói về sự tai
hại của hai lối chơi. Mang u là bị u đầu vị cây trổng con có thể văng
vào đầu khiến đầu có cục u. Còn đánh cù (là một cách chơi dùng gậy đành
vào trái banh bằng trái bưởi hoặc bằng dây chuối quấn thành trái banh.
Khi chơi gậy có thể đánh trúng nhầm đầu).
Chơi đánh trổng là một trò
chơi dân dã không tốn kém và thích hợp với tuổi thơ nơi nông thôn. Nó
luyện cho trẻ thơ sự nhạy bén của đôi mắt, sự nhanh tay và nhanh chân.
Chơi trổng cũng cần đến sự chung sức chung lòng của tập thể, Sự phân
công chiếm lĩnh các vị trí để đón bắt cây trổng con và sự khôn lanh khi
hất cây trổng con thoát khỏi sự đón bắt của đối phương. Chơi đánh trổng
gần giống như trò chơi đánh khúc côn cầu của Tây phương.
Gia đình anh Sáu Sài Gòn
Dưới chân ngọn núi Cù Lao nơi
mé biển có hai vợ chồng người dân chài sống lẻ loi một mình. Đó là vợ
chồng anh Sáu Sài Gòn.
Anh Sáu quê ở Long An. Nhà
nghèo phải đi làm thuê. Suốt năm tháng dầm mưa dãi nắng ngoài đồng mà
vẫn không đủ miếng ăn. Muốn đổi đời nên anh lên Sài Gòn kiếm sống. Bươn
chải giữa đô thị người khôn của khó, anh Sáu vẫn không có một công việc
ổn định. Tình cờ anh quen biết với một cô gái người miền Trung vào Sài
Gòn tìm việc làm sinh sống. Cuộc tình duyên của những người nghèo khó
xảy ra đơn giản như bao cuộc tình duyên khác. Cùng một cảnh ngộ, cùng
một cuộc đời, hai người quen nhau nhanh chóng. Ban đầu, hỏi thăm gia
cảnh, hẹn nhau gặp gỡ ở công viên. Chủ nhật hoặc ngày nghỉ, đi Sở thú,
xem chiếu bóng, rồi trở thành thân nhau.
Sài Gòn có rất nhiều rạp
chiếu bóng thường trực. Sáng bắt đầu chiếu từ 7 giờ. Trưa chỉ nghỉ có
nửa giờ rồi tiếp tục cho đến 11 giờ khuya. Suốt cả ngày chỉ chiếu có một
phim. Hết phim chỉ nghỉ có mười lăm phút rồi bắt đầu chiếu lại.Việc
chiếu thường trực rất lợi cho người cần xem phim. Vào rạp lúc nào cũng
được. Xem bao nhiêu lần trong một ngày cũng được. Có người ngồi luôn
trong rạp từ sáng cho đến khuya. Nhất là ở những rạp có máy lạnh. Có thể
vừa xem phim vừa ngủ trưa. Không muốn xem phim đứt đoạn thì vào ngồi ngủ
đợi đến lúc bắt đầu chiếu lại coi luôn một thể. Rạp chiếu phim thường
trực cũng là nơi tiện cho việc hẹn hò gặp nhau của đôi lứa trai gái cần
một không gian tranh tối tranh sáng để được ngồi gần nhau. Đây là nơi
tiện lợi cho những mối tình nghèo. Anh chị Sáu thân nhau nhờ những buổi
xem phim thường trực ấy.
Cuộc sống gia đình tuy tạm
yên ổn nhưng anh Sáu lại gặp phải một trở ngại lớn lao. Đó là anh đang ở
vào tuổi thi hành quân dịch. Khi đó tuy thành phố Sài Gòn chưa có các
cuộc truy quét rầm rộ để bắt lính nhưng có nhiều cuộc khám xét các cư
dân trú ngụ bất hợp pháp thường xảy ra. Việc không có chỗ cư trú và ở
vào tuổi quân dịch khiến vợ chồng anh Sáu sống thường trực trong sự lo
âu. Cuối cùng vợ chồng anh Sáu quyết định ra Nha Trang sinh sống bằng
nghề chài lưới. Cả ngày lênh đênh trên mặt biển thì việc bị bắt đi quân
dịch có thể tránh khỏi. Nha Trang là quê hương của chị Sáu. Vợ chồng ban
đầu tạm thời nương náu nơi nhà bà cô già góa bụa của chị Sáu. Bà Hai ở
thôn Cù Lao. Thuở xưa bà có chồng làm nghề đi biển. Chồng theo thuyền ra
khơi, vợ ở nhà đan lưới. Trong một ngày mưa bão, chồng bà mất tích giữa
bể khơi. Tuy không con, bà vẫn ở một mình cho đến tuổi già. Khi gặp hai
vợ chồng anh chị Sáu bà vui lòng nhận cho họ ở nhờ và coi như là con
ruột. Bà bày cho chị Sáu nghề rổi cá. Đó là một nghề buôn bán cá tươi
trực tiếp từ các ghe thuyền đi đánh cá từ bể Đông trở về. Từ sáng sớm
“nội rổi “đã chờ sẵn nơi bến cá đợi thuyền về.
Chân trời vừa hửng sáng, mặt
biển yên lành gợn đôi nét sóng lăn tăn. Nền trời màu xanh nhạt rồi ửng
hồng. Mặt trời sắp nhô lên ở chân trời. Trên mặt biển đã xuất hiện một
vài chiếc thuyền đánh cá trở về. Khi mặt trời nhô lên khỏi mặt sóng thì
đã có một đôi chiếc thuyền cặp bến. Thuyền về từ xa, người trên bờ đã
nhận ra là thuyền của ai. Mỗi một con thuyền đều có một nét riêng, một
dáng riêng, một cách điều khiển khi thuyền chạy, đều được nhiều người
đón chờ trên bến phân biệt ngay từ lúc thuyền còn ở xa. Nhìn thuyền chạy
chậm hay nhanh, nhất là thấy mạn thuyền thấp hay cao là họ biết ngay
trúng cá hay không. Khi thuyền cặp bến, thuyền nào có bạn nấy. Bạn “rổi
cá” đón lấy các mẻ cá từ dưới thuyền chuyển lên rồi sau khi được chủ cá
hay chủ thuyền dặn dò giá cả họ nhanh chóng đem cá ra chợ. Ngày trước
phương tiện chuyên chở chưa đầy đủ như bây giờ, bạn “rổi cá” phải gánh
cá chạy từ bến cá ra chợ có khi đường dài đến 10 cây số. Nay thì có xe
ngựa, xe lam. Đôi khi được người nhà chở bằng xe Honda. Những thuyền
không có bạn rổi bao mua thì có nhiều bạn hàng tranh mua. Trong lúc này
tiếng cãi nhau, tiếng trả giá, tiếng cười nói chen lẫn với tiếng chửi
thề khiến cho không khí chợ cá ồn ào náo nhiệt. Cho nên tục ngữ có câu :
“ Ồn ào hối hả như chợ rổi
cá ban mai”.
Đặc biệt chỉ có nhiều tiếng
cãi cọ tranh nhau mà ít khi xảy ra sự việc đánh nhau. To tiếng, cãi cọ,
nói tục, nói cạnh nói khoé như là thói quen hơn là ác ý. Cho nên khi mua
được cá rồi thì mạnh ai nấy chạy vội đi chợ mà không một ai còn nhớ đến
những cuộc cãi cọ tranh giành trước đó. Buổi sáng hôm sau trong lúc ngồi
đợi thuyền cá về họ lại vui vẻ đùa giỡn cùng nhau, vui vẻ thắm thiết như
bà con trong nhà.
Chị Sáu nhờ bà Hai chỉ bảo để
theo nghề rổi cá. Tuy nhiên vì ít vốn và bản tính hiền lành nên sau một
thời gian chạy rổi chị đành phải giải nghệ ở nhà học bà Hai nghề đan
lưới. Anh Sáu vóc người nhỏ nhắn, sức khỏe yếu nên sau vài chuyến đi bạn
anh cũng thôi việc, trở về đánh bắt cá ven bờ. Anh nhờ vốn bà Hai cho
mượn sắm được một chiếc thuyền con, vài ba tay lưới. Buổi chiều anh chèo
thuyền đi thả lưới rồi về nhà nằm đợi đến nửa khuya lại chèo thuyền đi
thu lưới. Công việc tuy vất vả nhưng được tự do. Mỗi khi trời động hay
mùa mưa bão thì đành phải nằm nhà ăn cơm với nước mắm. Cuộc sống tuy
không giàu có nhưng cũng không nghèo hèn. Chị Sáu mỗi buổi sáng đem cá
chồng lưới được bán ở chợ Cù Lao, trưa về lại tiếp tục nghề đan lưới.
Hai vợ chồng trẻ sống bồng bềnh theo sóng nước trong niềm vui tự nhiên
của một ngư dân.
Rồi một hôm, vợ chồng anh Sáu
sau khi bàn với nhau đồng thưa với bà Hai xin cho ra ở riêng. Có hai lý
do rất giản đơn, một là vì nhà bà Hai ở hơi cách xa bến bãi nên việc neo
thuyền vì thiếu người trông coi nên thường bị người lạ tạm mượn thuyền
chèo đi trong một vài hôm rồi bỏ thuyền nơi bến khác khiến anh Sáu phải
đi tìm mất nhiều thời gian, hai là nhà bà Hai quá chật nên việc sinh
hoạt trong nhà khó khăn.
Bà Hai vui vẻ chấp thuận và
giúp thêm cho một ít vốn để hai vợ chồng ra bãi đá dưới chân núi Cù Lao,
cận sát mé biển, cất một túp lều bằng tranh. Nơi đây khi ấy chưa có
đường đi rộng mà chỉ có một lối mòn ven chân núi để người dân qua lại
sinh hoạt. Vùng này lại thiếu nước ngọt nên không một ai thích sinh sống
nơi đây. Chỉ có đôi mái tranh đơn sơ che tạm để các ngư dân tạm trú
trong những ngày đánh cá trong vùng.
Tuy thưa vắng người ở song
hai vợ chồng anh Sáu sau khi cất lều xong lòng rất vui mừng vị từ đây
hai vợ chồng đã có được một ngôi nhà riêng, một mảnh đất riêng và nhất
là một nơi ở rất thuận tiện cho công việc sinh sống hằng ngày.
Ngôi lều tranh, vách lá, cửa
phên, bên trong chỉ kê vỏn vẹn một cái giường tre nhỏ gọn và một cái bàn
nhỏ bằng gỗ tạp cũ kỹ. Trên vách lá, chỉ có vỏn vẹn một tấm gỗ dùng làm
bàn thờ, trên để một bình hoa bằng đất và một đèn dầu. Vào ngày rằm,
mồng một, bình hoa có cắm hoa điệp, hoa sống lâu. Đôi lúc cũng có một
nải chuối, một quả bưởi tùy theo mùa trái cây. Cẩn thận sợ hỏa hoạn nên
một căn bếp nhỏ được cất cách xa lều chính.
Về nước tiêu dùng, chị Sáu
phải hằng ngày đi gánh ở tận xóm Cù Lao, mỗi ngày một đôi. Khi cần giặt
áo quần thì chị phải đem vào tận trong giếng thôn Cù Lao. Anh Sáu thì
phải tắm bằng nước biển, chỉ có chị Sáu mới được tắm bằng nước ngọt. Lâu
ngày thành thói quen. Nhiều đêm trời nóng nực chị Sáu theo anh Sáu ra
tắm biển.
Trời mùa nóng màu trời như
xanh thắm hơn, lòng trời cao hơn và trong suốt hơn, muôn vì sao lấp lánh
như nhiều hơn, biển bao la và dịu hiền hơn. Con sóng đêm nhẹ nhàng ve
vuốt trên làn da trắng muốt của chị Sáu khiến anh Sáu chợt nhận thấy
rằng vợ mình tươi trẻ hơn mọi ngày. Nước biển ấm áp, gió biển ngọt ngào.
Hai vợ chồng như sống lại những giờ hạnh phúc lúc mới gần nhau.
Cuộc sống êm đềm trôi qua,
rồi một hôm chị Sáu bỗng nhiên cảm thấy khó chịu trong người, thỉnh
thoảng lại buồn nôn khi ăn phải cá lạ. Chị đến nhà bà Hai tỉ mỉ kể
chuyện và được bà Hai vui mừng cho biết là chị đã có thai. Sau câu
chuyện kể lại với chồng, chị Sáu thấy chồng chăm làm hơn trước, chèo
thuyền đi thả lưới sớm hơn và niềm vui rỡ ràng trên nét mặt. Anh lại
giành làm những công việc nặng nhọc hơn như là gánh nước, chặt củi v.v.
Lời nói thường ngày có phần dịu dàng, âu yếm hơn. Chị Sáu ngày ngày vẫn
ngồi đan lưới, bán cá, nấu cơm. Cuộc sống đơn giản, hồn nhiên như khí
trời và gió biển.
Cuộc đối thoại trên bãi biển.
Một buổi chiều anh Sáu thấy
một người trẻ tuổi vóc người nhỏ nhắn, đứng nơi bãi cát gần mép biển,
mắt đăm đăm nhìn ra Hòn Đỏ. Ban đầu anh tưởng là một du khách đi qua
dừng chân đứng ngắm cảnh trời, mây, nước. Nhưng sau khi quan sát kỹ anh
thấy dường như đây là một vị sư vì bộ quần áo màu nâu và có dáng đứng
như quan sát nhiều hơn là thưởng cảnh.
Anh Sáu từ từ lại gần và gật
đầu mỉm cười với vị sư trẻ tuổi. Qua vài câu xã giao anh Sáu biết được
danh tánh của nhà sư cùng với tâm nguyện của nhà sư mong muốn được ra
thăm Hòn Đỏ để khai hoang và lập chùa tu hành trên hải đảo.
Ráng chiều đang xuống nhẹ nơi
phương Tây, nhuộm thắm đỏ bầu trời rực rỡ. Anh Sáu ngước nhìn những cánh
mây đọng dưới chân trời :
- Thưa chú, mấy hôm nay biển
động. Muốn ra thăm đảo phải đi vào buổi sáng sớm. Buối chiều sóng dâng
cao khó vào được bến. Sáng mai chú cứ đến đây vào lúc rạng đông, tôi sẽ
đưa chú ra thăm Hòn Đỏ.
- Mô Phật, xin cảm ơn lòng
hiếu khách của thí chủ. Đã từ lâu tôi đã có tâm nguyện là sẽ ra viếng
hòn đảo này và nếu có cơ duyên thì tôi dự trù sẽ khai phá đất đai để lập
một ngôi chùa nhỏ tại đảo để tu hành.
- Thưa chú, từ trước đến nay
Hòn Đỏ vẫn còn hoang vu. Không một người dân địa phương nào có ý định ra
sinh sống hoặc trồng tỉa vì trên đảo có rất nhiều đá mà lại ít đất, ít
cây. Phần nhiều chỉ toàn là các bụi gai cằn cỗi. Cái khổ nhất là thiếu
nước. Vùng này lại ít mưa nên khô hạn vẫn luôn luôn là trở ngại cho
người muốn khai hoang.
Hơn nữa, dân trong vùng Cù
Lao chuyên sống bằng nghề đánh cá. Nếu có gia đình nào muốn sinh sống
bằng nghề làm rẫy thì đa số lại đi vào sinh sống gần các ngọn núi hoặc
đồi phía Bắc kề cận sông Cái. Vùng này đất đai màu mỡ và nhất là nước
ngọt lại có sẵn.
Trên Hòn Đỏ chẳng những không
có nước mà vấn đề lên xuống rất cơ cực và phương tiện đi lại từ đất liền
ra đảo cũng khó khăn. Tôi, ngày ba bận bơi thuyền đi qua lại và vòng
theo bờ đá mà chỉ nhìn nhiều hơn là đặt chân leo lên để chỉ được nhìn
thấy mấy lùm gai góc và đá chồng lên nhau.
-Mô
Phật, nếu trên đó gai cỏ mọc được thì con người có thể sinh sống được.
Tôi vốn cư ngụ trên núi Sinh Trung. Hằng ngày tôi đều nhìn thấy Hòn Đỏ
này. Sáng, trưa, chiều, tối, nhất là những đêm có trăng, tôi đã trông
thấy sinh khí bốc lên từ Hòn Đỏ. Buổi bình minh, trong ánh hồng, trên
hải đảo này có muôn vàn giọt sương mai lóng lánh, tôi nhận thức được
rằng nơi nào có sương đọng thì nơi đó sinh vật có thể sinh sống và phát
triển.
Buổi trưa, Hòn Đỏ như lắng
mình trong vùng trời biển xanh bát ngát. Màu xanh của biển trời hứa hẹn
rằng con người có thể yên lành sống trong màu hiền hòa đó. Với ánh nắng
ban trưa Hòn Đỏ như một ngư dân trần mình đội nắng cùng với biển xanh.
Buổi chiều khi biển xôn xao
trước muôn ngàn con sóng thì Hòn Đỏ vẫn yên lành đứng nhìn biến động của
biển cả. Từ đỉnh Sinh Trung, nhìn Hòn Đỏ vào buổi chiều khi ánh dương đã
dần khuất nơi chân trời mới thấy được sinh khí đã quy tụ về đây. Những
dãy đá dưới chân đảo như lắng đọng sắc ráng đỏ của chiều tà, như những
cánh hoa sen hồng nổi trên lòng biển thắm xanh.
Buổi tối trời Hòn Đỏ yên lặng
dưới bầu trời đầy sao, đậm nét trên mặt đại dương. Trong những đêm trăng
sáng, Hòn Đỏ phơi mình xanh tắm dưới ánh trăng vàng dịu dàng trong sáng.
- Thưa chú, như vậy Hòn Đỏ
đối với chú là một địa linh song đối với dân làm nghề biển của chúng tôi
thì nơi đây chúng tôi đã từng leo lên, đã từng quan sát, đã từng đi chặt
cây lấy củi cho nên chúng tôi thấy nó khô cằn, gai góc, không có một
chút hy vọng gì để lên đó lập nghiệp. Tại nơi đây, cá dưới biển có thể
nuôi sống chúng tôi, nước ngọt trong làng có thể cung cấp đầy đủ cho
cuộc sống của chúng tôi thì hà cớ gì chúng tôi phải lên một vùng thiếu
nước thiếu đất để sinh sống.
Trong cộng đồng người làng Cù
Lao này đều có chung một ý tưởng là vùng đất ở hải đảo Hòn Đỏ vẫn là một
hải đảo đầy đá, đầy cơ cực dành cho con người khi muốn khai phá nó. Muốn
khai khẩn đất đai thì lên non lên núi chớ ai lại lên hòn đảo đầy đá này.
- Mô Phật, tôi vẫn tin rằng
bất cứ nơi nào có được con người góp sức vào thì nơi đó có thể sinh sống
được. Nhìn từ xa, Hòn Đỏ là một hải đảo đầy sinh khí. Nhờ ở địa thế gần
bờ nên việc thiếu nước có thể khắc phục được với quyết tâm của con
người. Hòn Đỏ thiếu cây xanh thì chúng ta trồng cây xanh. Hòn Đỏ thiếu
đất thì chúng ta bồi bổ thêm. Hòn Đỏ chỉ cần đến một tấm lòng yêu mến
thiên nhiên, một ý chí cương quyết biến nơi này có thể sinh sống được.
Khi cây cối mọc lên thì sẽ có con người lai vãng, sẽ là nơi đến để thanh
thản tâm hồn.
Đã từ lâu tôi nguyện rằng
cuộc đời tôi sẽ gắn liền với hải đảo này. Nó trơ trọi với mọi người
nhưng không trơ trọi với tôi, Hôm nay gặp được anh, tôi tin rằng tôi đã
gặp được duyên lành. Mối lương duyên của tôi với Hòn Đỏ sẽ nhờ có anh mà
hợp thành. Sáng mai, tôi sẽ đợi anh ở đây. Mong anh giúp cho tôi được
toại nguyện.
- Thưa chú, sáng mai tôi có
thể giúp chú qua đảo và cùng chú lên đảo quan sát địa thế. Còn việc khai
thác thì vị tôi bận kế sinh nhai nên chắc là không thể cùng chú khai
hoang Hòn Đỏ được vả lại tôi còn có gia đình. Chú cứ yên tâm ở lại trên
đảo một vài hôm, tôi sẽ tiếp tế nước uống cho chú hằng ngày.
- Mô Phật, vạn sự khởi đầu
nan, tôi chấp nhận cảnh gian nan lúc ban đầu. Được gặp anh ngày hôm nay
tôi rất phấn khởi và tin tưởng rằng sự mong ước của tôi sẽ thành hiện
thực.
Tôi không phải là nhà địa lý,
nhưng tôi nhìn cảnh vật bằng tấm lòng, bằng đôi mắt của một nhà tu hành.
Nơi nào tâm hồn mình đã chan hòa thì nơi đó sẽ là nơi mình trú ngụ.
Tôi không có tâm địa đi chiếm
đất, vị đất là của trời, của chung của mọi chúng sinh không dành riêng
cho ai. Đất chưa có duyên thì đất sẽ còn khô khan cằn cỗi. Khi đất gặp
được duyên lành thì đất sẽ trở thành hữu dụng, sẽ trở thành cảnh quan
tươi tốt để mọi người cùng chung hưởng. Tôi mong muốn nơi hiu quạnh, cằn
táo này sẽ có một ngôi chùa, một cảnh quan xanh mát để tất cả mọi người
cùng đến tu tâm dưỡng tánh, học Phật, để giác ngộ trước cuộc sống phức
tạp của cuộc đời. Hòn đảo này dù có khô cằn nhưng tâm hồn ta sẽ được
thanh thản hơn trước biển cả bao la, trước thiên nhiên rộng lớn. Mọi ưu
phiền trong lòng sẽ được vơi đi.
Tôi không có tài thuyết
pháp.Tôi đã được sư phụ Thích Phước Ninh giảng dạy trong những ngày theo
thầy đi đây đó. Sư phụ tôi thường nhân thấy cảnh này đã chỉ dạy cho tôi
đoạn kinh nọ; nhân sự việc ấy để nói đến lời kệ kia. Có nhiều vấn đề
phức tạp mà thầy đã làm sáng mắt tôi bằng những ví dụ giản đơn và chứng
nghiệm lời dạy của đức Phật thật thâm trầm. Nhiều câu nói tầm thường mà
thầy đã gợi trong lòng tôi những suy tư cả tuần cả tháng tôi mới hiểu
thấu đáo. Trong công việc hằng ngày tôi đã học được nơi thầy tôi nhiều
điều bổ ích cho việc thấu hiểu kinh kệ. Tôi rất thích thú khi được nghe
thầy kể các câu chuyện về các bậc đại giác đã đắc đạo trong khi lao động
tầm thường như giã gạo, gánh nước, chẻ củi v.v..
Câu chuyện giữa hai người
chấm dứt khi bóng tối đã tràn ngập khắp vùng Hòn Đỏ.
Trên Hòn Đỏ.
Khi sư Viên Mãn gặp và làm
quen với anh Sáu Sài Gòn thì chị Sáu đã có thai được 8 tháng. Cho nên
anh Sáu chỉ đi đánh cá vào buổi chiều để có thể trở về vào giữa khuya
với mục đích là để được săn sóc vợ trong lúc tắt lửa tối đèn. Bà Hai đi
lại thường xuyên hơn cho nên anh Sáu có đủ thời gian giúp đỡ sư Viên Mãn
qua lại hải đảo hằng ngày.
Nước trong vũng Hòn Đỏ lên
xuống theo triều cường của biển. Mỗi ngày lên xuống ít nhất là một lần.
Khi nước xuống lòng vũng nhô lên những rặng san hô, những vùng rong mắc
cạn và những cồn cát mịn màng. Mực nước chỉ cao đến đầu gối. Người muốn
qua đảo chỉ cần xăn quần là lội qua được. Tuy nhiên nước lại lên cao chỉ
trong một vài giờ cho nên rất ít người dạn gan lội qua và leo lên đảo.
Buổi sáng đầu tiên qua đảo
khi nước triều đã dâng cao. Anh Sáu và nhà sư đẩy nhẹ chiếc thuyền chở
vật dụng gồm nước, gạo, cuốc xẻng, rựa v.v.. Anh Sáu một bên, nhà sư một
bên hông ghe cùng đẩy ghe vượt qua cồn cát và các rặng đá ngầm. Xa bờ độ
50 mét thì leo lên thuyền bơi qua đảo. Sóng trong vũng không lớn, song
vì phải tránh né các tảng đá nhấp nhô trong vũng nên thuyền phải chèo
quen tay mới mong khỏi phải va vào đá. Chung quanh đảo, đá dựng đứng rất
hiểm trở. Sóng nơi đây đập mạnh khiến cho thuyền không thể cặp vào bờ.
Anh Sáu chọn được một nơi có vùng đá thấp và kín đáo để có mực nước yên
lặng dễ ra vào. Đây là hướng gần bờ và dễ dàng leo lên Hòn Đỏ. Nơi đây
tạm gọi là bến. Từ trên đất liền nhìn ra thì nơi đây có nhiều tảng đá to
lớn đứng như một cổng chào chờ đón khách lên thăm đảo. Nơi bến khi nước
dâng cao thì thuyền lại dễ cặp bến, khi nước rút cạn thì để lộ một vùng
đá bằng phẳng thuyền có thể đi an toàn trên đó. Khi biển dậy sóng thì
nơi đây nhờ có đá to chắn sóng nên an toàn cho việc cặp bến. Anh Sáu là
người đầu tiên tìm ra bến này.
Đẩy ghe vào giữa hai tảng đá
để tránh sóng, anh Sáu buộc ghe vào một tảng đá nhô cao và có hai đầu
nhô lên như một cái yên ngựa. Đây là một cọc neo thuyền thiên nhiên.
Cuộc leo dốc bắt đầu sau khi
đổ bộ lên đảo. Nhờ nhiều lần leo lên tìm củi nên anh Sáu đã phát giác ra
một lối đi lên đỉnh do thiên nhiên tạo lập. Đó là lòng một con suối khô
được tạo ra khi mùa mưa đổ xuống trên đảo. Nước trên cao chảy xuống tạo
thành dòng lũ, bào thành lối mòn chạy ngoằn ngoèo qua các khe đá, mương
gai. Lâu đời dòng suối tạm này trở thành lối mòn trèo lên đỉnh đảo. Lòng
khe lối đi đầy gai góc và đá sạn lởm chởm. Tuy vậy đó là lối đi duy nhất
thuận tiện cho việc lên đồi.
Anh Sáu cầm rựa đi trước phát
quang các bụi cây gai cho lối đi được quang đãng. Nhà sư vai vác cuốc,
vai mang bọc lương thực và nước uống. Mỗi người tay cầm một cây gậy. Vừa
leo, anh Sáu vừa dẫn giải hình thế hòn đảo cùng với cách leo dốc: phải
cẩn thận từng bước. Bước từng bước một, ngắn nhưng cần vững chắc. Cây
gậy là một trợ cụ cần thiết nhất để ta nương vào đó mà bước lên cao hay
xuống thấp. Nhiều lúc, chân lỡ vấp phải đá hay đạp phải gai thì thân
phải nương vào gậy để khỏi té nhào. Muốn nương chắc vào gậy thì phải đi
chậm, dùng gậy để làm trụ vượt qua khe, leo qua đá.
Lên đến đỉnh đồi, hai người
ngồi trên một hòn đá nằm nghiêng nghiêng trên bờ dốc nhìn xuống vũng
nước giữa Hòn Đỏ với đất liền. Nước vũng nằm yên lặng trong màu xanh
thắm của biển khơi. Cảnh yên lặng, bao la chỉ ở trên tầm cao mới cảm
nhận được. Trong ánh nắng vàng, màu xanh của biển cả dịu dàng biết bao.
Đợi khô mồ hôi, sư Viên Mãn
bắt đầu bò qua các lùm gai để vào sâu trong chóp đảo. Không một bóng
cây. Không một bụi rậm có lá xanh. Toàn vùng chỉ toàn là đá lẫn vào các
bụi gai. Nào là gai mắc mèo, gai cắc cu. Gai mắc cỡ nhiều hơn hết. Chỉ
có loại gai này còn giữ được một màu xanh của cây cỏ. Cảnh quan khô
khốc, cỏ gai xác xơ. Bộ mặt khắc nghiệt của cảnh thiếu nước lồ lộ khắp
đảo. Nếu không có cảnh biển nước mênh mông bao quanh, con người chắc sẽ
tưởng mình đang đứng nơi sa mạc hoang vắng.
Anh Sáu ngồi thản nhiên nhìn
cảnh vật. Trong trí anh đang nghĩ đến sự so sánh khu đồi trơ trọi và
hoang dã này với vùng biển mênh mông của anh đang sinh sống. Anh lặng lẽ
nhìn bóng nhà sư Viên Mãn đang lần từng bước đi dạo khắp vùng đồi, giống
như hình ảnh của anh đang chèo chiếc thuyền con nhỏ bé giữa vùng biển
nước bao la. Cái thẳm sâu của biển cả hiểm nguy chẳng khác gì cái khô
khốc của núi đồi nơi đây. Thân phận của anh đối với trùng dương sẽ cũng
như cuộc đời của nhà sư trên đồi Hòn Đỏ. Nếu không có sự kiên trì vững
chí thì sẽ bị cảnh thiên nhiên tàn khốc nuốt chững đi. Cuộc đời của anh
trên chiếc thuyền câu nhỏ bé với đôi tay lưới cũ ngắn giữa biển cả bao
la chẳng khác gì cuộc đời cô độc của nhà sư Viên Mãn kia sẽ sống giữa đá
và gai góc trên đỉnh đồi. Tuy nhiên anh đã bắt được cá thì nhà sư kia sẽ
khai phá được mảnh đồi này để trồng cho được cây xanh có bóng mát và
ngôi chùa dù có bé nhỏ đi nữa cũng đủ làm ấm lòng khách thập phương. Sự
cần lao của anh đã có kết quả thì sự cần cù lao khổ của nhà sư chắc chắn
sẽ thành công.
Anh tự mỉm cười vì sự so sánh
hoàn cảnh của anh với hoàn cảnh của nhà sư tuy không giống nhau nhưng có
được sự tương tự nhau là làm việc tận lực với một quyết tâm bền vững để
đạt đến sự mong muốn của lòng mình.
Nghĩ đến hoàn cảnh của mình,
anh cảm thấy mình hạnh phúc hơn nhà sư kia vì anh đang có một gia đình
đầm ấm, đầy đủ ấm êm.(anh sắp có con). Sau giờ phút lao động cực nhọc
anh lại được hạnh phúc bên gia đình. Còn nhà sư, giờ đây sau những thời
gian cực nhọc chỉ sống có một mình, tuy có mẹ song không được sống cùng
mẹ, tuy có đồng môn song lại sống lẻ loi giữa nơi hoang đảo. Mỗi tuần
chỉ gặp mẹ một lần, bằng hữu một lần. Rồi suốt đời sẽ sống nơi đây nếu
tâm nguyện kia được thành tựu.
Đột nhiên anh Sáu có một
quyết định cương quyết: phải tận tâm, tận lực giúp cho nhà sư Viên Mãn
khai khẩn thành công trên hải đảo Hòn Đỏ. Anh nguyền giúp được phần nhỏ
nào vào công việc khai hoang trên Hòn Đỏ thì phải thực hiện cho kỳ được.
Gió trên biển thổi vào khe đá
từng hồi như cuộn lời tâm nguyện của anh Sáu đưa đi khắp mười phương.
Sau này anh cảm thấy thỏa
nguyền khi nghe sư Viên Mãn tâm sự: Tôi hằng khấn nguyện cùng đức
Quán Thế Âm Bồ Tát rằng nếu suốt cuộc đời mà tôi chưa hoàn thành việc
khai hoang để lập chùa trên hòn đảo khô cằn này thì kiếp sau nếu được
hồi sinh tôi vẫn tiếp tục công việc khai hoang lập chùa. Tôi nguyền sẽ
muôn đời kiếp kiếp thực hiện cho được tâm nguyện này.
Trên đỉnh Đảo
Hòn Đỏ là một hòn núi đá.
Trước kia nối liền với dãy núi Cù Lao. Sau nhiều năm tháng bị biển xâm
thực cắt đôi chia Hòn Đỏ ra khỏi đất liền. Nhìn những dãy đá đỏ au trên
sườn núi Cù Lao không một ai có thể phủ nhận là Hòn Đỏ và núi Cù Lao là
hai hòn núi có chung cội nguồn. Hòn Đỏ trở thành một hải đảo và chung
quanh đảo nước triều lên xuống hằng ngày đã bào mòn tất cả những đất
cát. Chung quanh chân đảo nhiều tầng đá to lớn chồng chất lên nhau.
Nhiều nơi như có sự sắp đặt trớ trêu của tạo hóa là có hòn nhỏ nằm nâng
đỡ hòn lớn. Mới trông, khó có ai tin được rằng những tảng đá này đã nằm
như thế từ xưa đến nay. Toàn thể cấu trúc giống như những hải đảo khác.
Đá dưới chân đều bị bào mòn và những hòn trên đỉnh chỉ bị nắng mưa mài
nhẵn mà thôi.Theo vết tích còn để lại thì xưa kia mực nước biển đã dâng
ngập đến nửa hòn đảo. Cho nên đa số mặt bằng trên chóp đảo còn xen lẫn
giữa đá và đất. Mùa mưa ở Nha Trang không có nhiều cơn mưa dữ dội hoặc
kéo dài suốt tháng nên vẫn còn lại một vùng rộng, đất chen lẫn với đá
tảng.
Sư Viên Mãn là người dân Phú
Yên, sư đã từng sống trên những ngọn đồi sỏi đá ở các huyện Tuy An, Sơn
Hòa v.v.. nơi đã được dân cư địa phương khai phá bằng kinh nghiệm, biến
các sườn đồi thành những vùng canh tác cây màu. Việc dùng đá xây thành
cấp bậc để ngăn chận đất để sản xuất đã là một đặc thù của các đồi núi
Phú Yên. Dùng kinh nghiệm này nhà sư đã thực hiện cách khai phá trên
đỉnh Hòn Đỏ.
Trước tiên nhà sư lượm và
chuyển những tảng đá nằm ngổn ngang trên mặt đất, trong các lùm bụi để
sắp thành một bức tường đá chung quanh chỏm mặt đảo. Ban đầu là đi thu
nhặt những hòn đá có thể tích nhỏ. Sau phải dùng xà ben hoặc cuốc có mỏ
sắt nhọn như các phu đường sắt để trục các tảng đá có chân ăn sâu dưới
mặt đất. Nhiều hòn đá trên mặt thì nhỏ nhắn song càng đào sâu xuống chân
đá càng to lớn ra. Nhiều lúc phải đào sâu đến 2, 3, mét và mất cả hàng
tuần. Khi đào xong được gốc thì còn phải dùng cây làm đòn đứng xeo đá
lăn xuống chân đảo. Lầm lủi một mình, nhà sư đã đơn độc đối phó với
thiên nhiên khắc nghiệt. Đất đào được nhà sư đem đổ vào một nơi bằng
phẳng để dùng cho việc trồng tỉa.
Đôi lúc công việc lăn đá cần
phải nhờ đến sự giúp sức của các bạn chài, bỏ lưới chung quanh đảo khi
họ cặp thuyền vào nghỉ trưa nơi các hốc đá dưới chân đảo. Nhiều lúc nhà
sư phải đào thành những con mương lớn để di chuyển các hòn đá lớn bằng
cách xeo lần lần, bằng cách trượt từ từ trên một mặt bằng có độ xiên
cao.. Rất may mắn là độ nghiêng của sườn đồi lại khá thuận tiện cho việc
lăn đá xuống chân đảo. Những cây xeo đá thì đi mua nơi các vựa cây nơi
bờ đầm chợ Xương Huân. Vác được cây xeo lên núi cũng là một kỳ công..
Cây có độ dài từ 3 đến 4 mét
cho nên đem được lên đến đỉnh núi thì thật là gian lao. Nhiều lúc phải
luồn cây qua khe suối rồi leo lên dốc tìm cách kéo cây lên. Nhiều khi
không thể nào đem cây lên hướng này được nên đành phải đưa cây xuống để
tìm hướng khác đưa lên. Nhờ được cây cứng và dài nên nhà sư có được một
trợ lực về sức đẩy nên nhiều tảng đá lớn mà chỉ có một mình nhà sư cũng
đẩy được đá xuống chân núi. Nhiều lúc cần làm đường ray dẫn đường cho đá
đi theo hướng cố định nhà sư phải tốn công sức nhiều ngày. Công việc dời
đá cứ tuần tự mà tiến hành, không nôn nóng không chậm trễ như là công
việc hằng ngày. Cho nên phải cần đến thời gian năm năm việc di dời đất
đá để có mặt bằng mới thành tựu. Du khách hôm nay đi lại thong thả ung
dung trên đỉnh hải đảo Hòn Đỏ đâu có biết rằng xưa kia nơi này đá mọc
chập chùng, lối đi chật hẹp, gai góc mọc đầy mà con người cô độc này đã
suốt nhiều năm dài cặm cụi khuân từng viên đá, xeo từng tảng đá để có
được một mặt bằng rộng rãi đầy cây xanh bóng mát như hôm nay.
Công việc dời đá song song
với việc đắp nền cho khu dựng Phật đàn. Những viên đá nhỏ, khi đào được
đều dùng trong việc làm nền cho khu Phật đàn.. Với diện tích độ 10 mét
vuông thì khu nền Phật đàn được thành hình nhanh chóng. Chỉ trong vòng 3
tháng thì khu nền đã thành hình. Cứ một lớp đá là một lớp đất xen vào để
có mặt bằng phẳng..Những đêm có trăng, đỉnh đồi tràn ngập ánh vàng, gió
biển thổi về ngào ngạt mùi mặn nồng, nhà sư lặng lẽ khuân đá đi đắp các
kệ lên xuống trên các con đường lên xuống hoặc thành đá quanh sân.
Khi trăng lên đúng đỉnh đồi,
bầu trời xanh thẳm, gió khơi đã thổi lạnh, trên các vách đá đã ướt đẫm
sương khuya. Nhà sư dừng tay ngồi nghỉ bên đống đá, ngước nhìn bầu trời
đầy sao, lòng thanh thản và yên tĩnh vô cùng. Những cụm đá, bờ đất như
thì thầm cùng nhà sư, trìu mến nhìn nhà sư như các trẻ thơ nhìn thương
yêu người tạo thành ra nó. Cảnh vật trên đỉnh đảo trầm lặng, bất chợt từ
đâu vẳng lại tiếng con dế mèn gáy. Nơi xa vắng này tiếng dế cất lên như
gần gũi thân yêu. Kỷ niệm thời ấu thơ phút chốc lại tràn về trong lòng
người tu hành. Sư nhớ đến tiếng dế gáy lẻ loi nơi cánh đồng vắng trong
mùa cày phơi đất tháng ba. Trong thời thơ ấu, nhiều lúc sư không khỏi
ngỡ ngàng tự hỏi là trong các vụ mùa, khi nước đồng lênh láng thì các
con dế mèn này sống ở đâu để đến vụ cày phơi đất, lại râm ran gáy từ nơi
này đến nơi khác.
Cứ mỗi buổi sáng tinh sương,
sư cùng chúng bạn đi lật từng hòn đất trên các luống cày để bắt những
chú dế than hoặc dế lửa. Lúc ban đầu sư không phân biệt được đâu là dế
cồ đâu là dế mái. Cứ thấy dế nhảy là vồ. Bắt được con nào cho vào hộp
diêm bọc sẵn trong túi. Sau này được bè bạn chỉ cho: dế đực gọi là dế
cồ, cánh có vằn ngoằn ngoèo bóng láng như tóc các cậu có mái tóc quăn.
Cuối thân con cồ có ba cái lông nhỏ. Đầu dế đực to và bóng láng. Còn dế
cái gọi là dế mái thì cánh không có vằn ngoằn ngoèo mà chỉ có các gân
chạy xuôi từ trên xuống dưới và sau lưng có một cọng dài, cuối có một nụ
nhỏ thường chổng lên trời. Khi biết được các điểm đặc biệt này thì nhìn
là biết ngay dế cồ hay dế mái. Dế cồ còn phân biệt nhiều loại: dế cồ
than màu đen bóng, dế cồ lửa màu vàng óng, đôi khi có pha màu nâu đậm.
Dế than thường lớn con hơn dế lửa. Con dế nhỏ thường hay gọi là dế ốc
tiêu. Loại này gáy rất lớn và đánh nhau rất hăng say. Do đó có danh từ
ốc tiêu để dành cho các trẻ em nhỏ bé mà dám đánh cả những bạn lớn hơn
mình. Đó là bé ốc tiêu.
Dế bắt về, được nhốt riêng
mỗi con trong một hộp diêm. Trên nắp hộp thường có xoi một vài lỗ nhỏ để
thông hơi. Dế thường được nuôi bằng giá sống, cỏ mần trầu, cỏ ống hoặc
đôi khi nuôi bằng cơm. Dế thường gáy vào ban đêm. Khi gặp địch thủ hoặc
thắng trận thì dế gáy inh ỏi. Trái lại khi gặp dế mái thì sau khi gáy
vài tiếng chào mừng, dế cồ thường cọ cánh rè rè vài cái ngắn gọn mà bọn
trẻ thường gọi là” tục mái” như các chú gà cồ.
Đa số trẻ em đều thích chơi
dế. Nhất là để được nghe tiếng dế gáy ngoài việc cho chúng đá với nhau.
Từ “đá dế” thay cho việc hai con dế cắn nhau. Thật ra trong khi chúng
cắn nhau chúng cũng có đôi phen dùng hai chân sau (càng) để hất đối thủ
phải lăn nhào. Khi dế gáy thì chúng dùng đôi cánh cọ vào nhau gây thành
một loạt âm thanh giòn giã, đôi khi lảnh lói và trầm bổng khác nhau. Trẻ
chuyên môn có thể nghe tiếng gáy của dế mà biết được con nào là dế than,
con nào là dế lửa và con nào là dế cụ, con nào là dế ốc tiêu. Thường thì
dế cồ than có cánh dày và lớn nên có tiếng dài và trầm. Dế ốc tiêu có
cánh mỏng nên âm thanh lảnh lói, tiếng nghe rổn rảng và bay xa, như
tiếng cười của trẻ con, đôi khi như tiếng cười của các cô thôn nữ trên
cánh đồng lúa lúc sang mùa gặt.
Nhiều trẻ em nơi thôn dã sống
cùng với thiên nhiên nên rất thông thuộc việc bắt dế. Ban đêm khi nghe
một tiếng dế gáy thì sáng hôm sau lập tức chạy ra nơi đã được định hướng
tìm thấy một viên đá, một đống cây khô hoặc một mô đất cày, là lật lên
túm lấy chú dế gáy khi hôm. Đặc tính của loài dế là ít khi di chuyển chỗ
ở, tối gáy nơi nào là sáng trú tại nơi đó,
Ngoài việc bắt dế để cho
chúng đá nhau (ở ngoài Bắc gọi là chọi) trẻ em còn có một sở thích là
nghe dế gáy. Mỗi hộp diêm nuôi một con dế. Ban đêm chúng thi nhau gáy
suốt đêm, khi một con gáy thì lần lượt các con khác cùng gáy theo như
một dàn hợp xướng, đầy âm điệu nhịp nhàng. Thời hậu chiến đã có một nhà
thơ sáng tác một tác phẩm có tên là Nhạc Dế. Tuy thơ không tả nhạc của
con dế mà chỉ nói lên một thế giới âm nhạc thiên nhiên.
Ngoài việc nghe dế gáy, các
trẻ em còn say mê trong việc đá dế.Thật ra là cho dế cắn nhau. Hai chú
dế đá nhau (còn gọi là chọi nhau) được bỏ vào một cái hộp không chật lắm
mà cũng không rộng lắm. Thường có tên gọi là sân đá dế. Trước khi dế
được đưa vào sân đá, chủ nhân thường dùng một que nhỏ (đôi khi là một
chân nhang) cắm nhẹ vào sau vòng cổ của dế và thổi nhẹ cho chú dế phình
rộng đôi cánh và khi được thả vào sân thì dế khuỳnh cánh ra gáy re re.
Khi nhìn thấy đối thủ cũng được làm như mình, vừa xong nhịp gáy thì đôi
bên xông vào nhau. Trước tiên là đọ càng. Gọi là trương càng đọ sức vì
hai chú dế trước tiên giương rộng hai càng cọ với nhau như để đo sự rộng
hẹp của cặp càng nhiều khi trông giống như hai võ sĩ thượng đài cụng
găng chào nhau. Hai chú dế ít khi nhân nhượng nhau tuy đôi lúc càng hai
bên chênh lệch một to một nhỏ.
Cái dũng khí của dế là phải
cắn nhau trước khi chịu thua. Chỉ khi nào thua một vài độ chú dế thua
mới chịu chạy dài khi đụng râu cùng đối thủ mạnh hơn. Cặp râu của dế rất
quan trọng. Thường con dế nào bị mất râu hay bị cụt râu thì khả năng
chiến đấu có phần giảm sút. Trẻ em rất thích thú khi nhìn thấy con dế
nào trước khi lâm trận, vừa gáy xong thì đưa chân trước ra vuốt hai cái
râu trông giống như vị nguyên soái trong tuồng hát bội đưa hai tay cuốn
cong hai lá cờ lệnh cắm sau lưng trước khi xưng tên họ để giao chiến.
Một đôi khi sau khi bị thổi gió và được đặt xuống sân đá, dế vẫn không
xù cánh gáy râm rang thì chú chủ sẽ dùng một que con trên đầu có một cục
sáp nhỏ gắn vài sợi tóc vo qua lại cặp râu để kích thích. Lập tức chú dế
giương cao rộng đôi càng xông lên chiến đấu. Lúc so càng đôi khi hai chú
dế cũng so nhau tiếng gáy. Tiếng gáy như reo vui, như khiêu khích, như
thách đố trước khi xung trận. So càng, gáy thi xong, chúng dùng đôi
càng cắn chặt lấy nhau. Nhiều khi trận chiến âm thầm chịu đựng cho đến
lúc một trong hai chú dế vùng ra bỏ chạy. Một đôi khi chúng vừa cắn nhau
vừa dùng chân, đá, búng và chồm lên nhau để làm đối phương hoảng sợ bỏ
chạy.
Cuộc chiến đấu có khi còn dữ
dội đến nỗi có kẻ bị cắn gãy chân, lòi ruột. Thường thì cuộc giao đấu
kết thúc từ ban đầu vị khi thấy đối phương càng to, tiếng gáy hùng dũng
và thái độ chiến đấu hăng say nên đối thủ bỏ chạy khỏi phải giao đấu.
Sau nhiều lần thổi gió, nhiều lúc chú dế bị nắm râu mép thổi vài hơi,
đôi khi lại được chủ cho nếm một ít nước bọt để gọi là “tăng lực” song
khi thả xuống thì chỉ kịp giơ càng đọ sức rồi lanh chân chạy trốn. Kẻ
chiến thắng bao giờ cũng giương cánh gáy, vuốt râu và đôi lúc lại “túc
túc gọi mái”.
Cái thú chọi dế ngoài việc
xem dế đá, bọn trẻ còn được dịp hò reo cổ vũ cho dế “phe ta”. Có lúc sau
trận đá dế lại có trận đánh nhau vị ganh tức. Phe thắng thì hân hoan,
phe thua thì đổ lỗi cho nhau và cuối cùng thì xảy ra trận ẩu đả. Rồi ai
về nhà nấy cùng hẹn nhau vào sáng hôm sau. Chiều và tối hôm ấy bọn trẻ
lại đi sùng lục khắp nơi để tìm ra tiếng gáy của những chú dế có tiếng
gáy lảnh lói và âm vang.
Phát quang
Sáng hôm nay là ngày đầu tiên
trong việc phát hoang. Trước tiên là chọn ngay khoảnh đất chính giữa
đỉnh đồi. Việc phát quang cây cối không có gì khó khăn vị cây chỉ toàn
là gai mắt mèo mọc um tùm trên các kẽ đá. Bên trên là gai mắt mèo bên
dưới là gai mắc cỡ. Dẹp gai bên trên trước rồi dùng cuốc dọn ngay cây
bên dưới. Suốt cả buổi sáng mà chỉ mới xong có một khoảnh nhỏ. Càng về
trưa công việc càng nặng nhọc. Đôi bàn tay đã rướm máu vị gai cào. Miệng
đã khô vì khát nước và nhất là lưng đau rát vì nắng xối. Khi trời đứng
bóng thì công việc dọn sạch lùm gai mắt mèo đã hoàn tất. Nhà sư ngừng
tay, đi nấu cơm trưa. Bữa cơm trên đảo đầu tiên chỉ có muối đậu mà thơm
ngon vô cùng. Nhai thật chậm rãi, hương vị ngọt ngào của cơm trắng lẫn
với vị đậm đà của đậu phộng rang vừa cháy vàng. Phần thức ăn do mẹ làm
từ đầu hôm và gói vào lá chuối để sư đem lên đảo.
Sư vừa ăn vừa đưa mắt nhìn
khoảnh đất mới được dọn dẹp chỉ còn có đá. Đá lổn nhổn, đá trải dài, đá
nằm phơi mình dưới nắng. Ban đêm đá thu lấy khí lạnh, cô đọng giọt sương
để thấm vào lòng đất nuôi sống cây cỏ chung quanh. Ban ngày đá thu nhận
ánh mặt trời, hấp thụ nhiệt, nung nóng Hòn Đỏ đến không còn sự sống. Nhà
sư bỗng nghĩ đến một phương pháp làm triệt tiêu cái nóng hừng hực trên
đảo. Đó là phải trồng cây để lấy bóng mát, để tàng cây che kín không cho
ánh nắng lọt xuống mình đá. Như vậy ban ngày sẽ không còn nóng nữa và
ban đêm tàng cây sẽ cho những giọt sưong rơi rụng và đá vẫn tiếp tục hội
tụ hơi lạnh để tạo thành những giọt nước tuy ít oi song vẫn đều đều cung
cấp nguồn sống cho thực vật dưới chân đá. Tuy nhiên muốn trồng cây cho
có hiệu quả thì phải có đất, muốn có đất thì phải moi đá và lăn đá đi
xa.
Đến xế chiều thì khu đất rộng
hơn 25 mét vuông đã dọn sạch cây cỏ gai góc và chỉ còn lại đá to, đá con
lởm chởm.
Nắng hoàng hôn nhuộm thắm bầu
trời phương Tây. Gió trên biển thổi về ào ạt. Cơn nóng bức ban trưa đã
theo gió đi xa như thấm vào màu đỏ của trời Tây. Do chỉ ăn một ngày một
bữa cơm (ăn đúng vào giữa trưa) nên nhà sư khỏi phải lo nấu cơm chiều.
Thời gian còn lại sư che lại tấm bạt và làm nệm cỏ để nằm. Gom nhặt tất
cả các cây cỏ đã cuốc, chặt ban ngày để làm thành một nệm cỏ khá dày
rồi trải lên trên một chiếc chiếu cũ. Chiếc giường đơn giản này đã giúp
đỡ nhà sư suốt khoảng thời gian khai phá Hòn Đỏ. Độ vài hôm thì loạt cỏ
gai mới được thay và cỏ cây cũ lại được chôn kỹ xuống hố để chuẩn bị
cho việc trồng cây có bóng mát.
Chuẩn bị cho việc an giấc
xong thì bóng hoàng hôn đã tràn ngập khắp bầu trời hải đảo. Bóng tối vẫn
còn trong sáng dưới ánh sao. Biển khơi vẫn dịu dàng vỗ sóng. Gió khơi
hiu hiu thổi. Tiếng côn trùng râm rang khắp đảo. Mây trời bay từ biển
khơi vào đất liền, bay ngang qua đảo mây như hạ xuống thấp hơn. Nhìn
mây, nhìn trời, sư có cảm giác như mình đang ngồi trên một chiếc thuyền
lớn trôi trên biển cả. Không một chút bềnh bồng, không một giây chao
đảo. Đảo vẫn trôi yên bình dưới mây trời, các vị sao nhấp nháy nhiều
hơn, trong sáng hơn, thỉnh thoảng ẩn mình vào làn mây trắng nhẹ dịu dàng
trôi trong lòng trời xanh thẳm.
Tuy ngồi một mình trên đảo mà
nhà sư không cảm thấy cô đơn. Lòng sư như ấm lại, sư nghĩ đến niềm vui
sướng và hạnh phúc vì lần đầu tiên được nằm ngủ trên hải đảo mà sau này
sẽ gắn bó với cuộc đời mình. Ngọn đồi này xưa nay chưa ấm bóng người, từ
nay sẽ không còn cô đơn heo hút nữa. Đêm kỷ niệm đầu tiên sẽ là nguồn an
vui trong những tháng ngày lao khổ trên mảnh đất này. Tự nhiên sư ràn
rụa nước mắt… Đêm đó nhà sư đã đọc trọn hồi kinh Bát Nhã, đã nguyện khấn
cùng Quán Thế Âm Bồ Tát phù trợ cho mình đạt được ý nguyện khai hoang,
lập chùa trên hòn đảo hoang sơ này. Và sư thiếp vào giấc ngủ lúc nửa
khuya.
Trong giấc ngủ, nhà sư đã
trông thấy cảnh xanh tươi trên hải đảo cùng với ngôi thiền tự xinh xắn
tắm mình trong nắng sớm giữa trời biển bao la. Bỗng nhiên cảnh mưa gió
hãi hùng lại ập đến, những đợt sóng to, hung dữ ào ào nhô lên đổ ập
xuống ngọn đồi. Lũ sâu bọ hùa hơi tràn đến ăn hết cỏ cây xanh tươi trên
đảo. Chúng ăn cả đất đá.
Giật mình thức tỉnh, nhà sư
thấy trời gần sáng. Chiếc mền đã đẫm ướt sương khuya. Sư ngồi lên và bắt
đầu đọc kinh sáng.
Lâu nay quen với không gian
ấm áp của chùa khi đọc kinh, có khói nhang, có mõ, có chuông, dưới ánh
nến chập chờn, tiếng tụng kinh vang trong gian phòng ấm cúng, nên hôm
nay sư dường như không nghe được tiếng tụng kinh của mình mà chỉ nghe
tiếng trầm trầm của sóng vỗ hòa cùng tiếng gió vi vu. Các vị sao còn sót
lại trên bầu trời, sáng lóng lánh. Vòm trời cao rộng, thanh thoát và vô
cùng an lành.
Hôm nay chính thật l
