CÂU TRUYỆN TRIẾT HỌC
Nguyên tác : The
Story of Philosophy - Will Durant
Trí Hải
và
Bửu Đích dịch
---o0o---
Chương 7
Schopenhauer
(1788 – 1860)
I.
THỜI ĐẠI
Tại sao nửa đầu thế kỷ 19 đã nổi lên làm tiếng nói của thời
đại một nhóm thi sĩ bi quan: Byron ở Anh, de Musset ở Pháp, Heine ở Đức,
Leopardi ở Ý, Pushkin và Lermontof ở Nga; một nhóm nhạc sĩ bi quan :
Schubert, Schumann, Chopin và cả Beethoven sau này ( một nhà bi quan cố
tự thuyết phục rằng mình lạc quan); và trên tất cả, một triết gia vô
cùng bi quan - Arthur Schopenhauer ?
Tuyển tập vĩ đại về nỗi thống khổ, tác phẩm "Thế giới: ý
dục và biểu tượng", xuất hiện vào năm 1818. Đó là thời đại của quân
đồng minh "thần thánh". Trận Waterloo đã chung cuộc, cách mạng đã chết
và "Con người của Cách mạng" đang tàn suy dần trên một mỏm đá ở biển xa.
Sự tôn sùng ý chí của Schopenhauer có phần nào ảnh hưởng sự xuất hiện vĩ
đại của ý chí được biến thành xác thịt nơi người dân đảo Corse nhỏ con
ấy, và sự thất vọng của ông về cuộc đời một phần do khoảng cách bi thảm
giữa đảo St. Hélène và ý chí cuối cùng bị đánh bại, và thần chết đen tối
là kẻ vinh quang độc nhất trong mọi cuộc chiến tranh. Dòng họ Bourbons
được khôi phục, những bá tước phong kiến trở về đòi lại đất đai họ, và
chủ nghĩa duy tâm hoà bình của Alexandre đã vô tình sản sinh ra một liên
minh cho sự bóp chẹt tiến bộ ở khắp nơi. Thời đại huy hoàng đã qua. "Tôi
cám ơn Thượng đế - Goethe bảo, vì tôi không còn trẻ trong một thế giới
đã đến chỗ hoàn toàn bị tiêu vong".
Toàn thể Âu châu suy sụp. Hàng triệu người mạnh khoẻ bị
tiêu diệt; hàng triệu mẫu đất trở thành hoang phế; khắp nơi trên lục địa
cuộc đời phải bắt đầu lại từ căn để, hòng khôi phục một cách nhọc nhằn
chậm chạp mối thặng dư kinh tế mà chiến tranh đã nuốt chửng.
Schopenhauer khi du lịch qua Pháp và Áo năm 1804 đã kinh ngạc trước sự
hỗn độn và dơ bẩn của những khu làng, cái nghèo nàn khốn nạn của các
điền chủ, nỗi bất an khốn cùng của những thành phố. Cuộc hành binh của
Nã phá luân và quân chống Nã phá luân đã để lại những vết sẹo to lớn
trên mặt mày mọi xứ sở. Mạc tư khoa đã ra tro. Ở Anh, xứ chiến thắng,
những tá điền bị tan gia bại sản vì giá lúa sụt; những công nhân kỹ nghệ
đang nếm trải tất cả kinh hoàng của chế độ cơ xưởng đang lên không được
kiểm soát. Sự giải ngũ quân đội gia tăng số người thất nghiệp. Carlyle
đã viết: "Tôi nghe thân phụ tôi kể rằng vào những năm lúa kiều mạch lên
giá đến 10 Anh kim một "Stone" (6 368 grams), ông đã thấy những tá điền
rút lui riêng rẽ về một con suối, uống nước suối thay bữa và nơm nớp che
dấu nỗi cơ cực của mình để tá điền khác khỏi thấy (*)
[(*) Froude:
Life and Letters of Thomas Carlyle I, p. 52].
Chưa bao giờ cuộc đời có vẻ vô nghĩa đến thế, đê hèn đến thế ".
Vâng, cách mạng đã chết, và cùng với cách mạng sự sống
dường như đã lìa khỏi linh hồn Âu châu. Thiên đường mới mẻ kia, được gọi
là Xã hội lý tưởng, mà ánh sáng mê hoặc đã thay thế ánh hoàng hôn của
những thần linh, đã lùi vào một tương lai mờ mịt chỉ có những cặp mắt
trẻ trung mới nhìn thấy. Những người già đã theo dõi cám dỗ ấy khá lâu
rồi, bây giờ họ quay đi tránh nó như tránh một sự nhạo báng đối với niềm
hy vọng của con người. Chỉ có những người trẻ mới có thể sống trong
tương lai, và chỉ có người già mới có thể sống trong quá khứ; phần đông
con người bị bắt buộc phải sống trong hiện tại, mà hiện tại bấy giờ là
một cảnh tàn phế điêu linh. Biết bao nghìn vạn anh hùng và những người
tin tưởng đã chiến đấu cho cách mạng ! Những trái tim thanh niên khắp
nơi ở Âu châu đã hăm hở xiết bao khi hướng về nền cộng hoà trẻ trung, và
đã sống bằng ánh sáng và niềm hy vọng về nó, cho đến khi Beethoven xé
nát lời đề tặng bản hoà tấu bi hùng của mình cho con người không còn là
người con của cách mạng mà đã trở thành con rể của phản động. Biết bao
người ngay lúc đó vẫn còn chiến đấu cho niềm kỳ vọng lớn lao và đã tin
tưởng cho đến phút cuối cùng ? Và đây là phút cuối ấy: Waterloo, St.
Hélène và Vienne, và trên ngai vàng của nước Pháp kiệt quệ ngự trị một
người thuộc giòng họ Bourbon đã không học được gì và cũng không quên gì
*)
[(*) Sau khi Napoléon thất bại với trận Waterloo, dòng Bourbons trở lại
với Louis 18 lên ngôi]. Đây là kết cục vinh
quang của một thời đại có một hy vọng và nỗ lực lớn lao như chưa từng
thấy trong lịch sử loài người . Thật là một bi kịch khôi hài biết bao
cho những người mà tiếng cười đã đẫm lệ chua chát.
Trong những ngày vỡ mộng, đau khổ ấy, nhiều người trong
giới nghèo khổ còn có niềm an ủi của hy vọng tôn giáo; nhưng một số lớn
của giai cấp thượng lưu đã mất hết niềm tin, nhìn thế giới bị tàn phá mà
không có một viễn tượng nào để giải khuây, viễn ảnh một cõi đời rộng lớn
hơn, trong cõi tuyệt mỹ và chí công ấy, những đau khổ xấu xa này sẽ tan
biến. Và quả thật khó mà tin rằng một hành tinh buồn thảm như người ta
thấy vào năm 1818 lại do một vì Thượng đế trí huệ và bác ái nắm giữ.
Mephistopheles đã thắng và mọi Faust đều thất vọng. Voltaire đã gieo
ngọn cuồng phong và Schopenhauer phải gặt lấy kết quả.
Thật hiếm khi vấn đề sự ác lại được ném vào mặt triết học
và tôn giáo một cách gắt gay và quyết liệt đến thế. Mọi nấm mồ binh sĩ
từ Boulogne đến Moscow và kim tự tháp đều nêu một câu hỏi câm lặng lên
những vì sao lạnh lùng. Hỡi Thượng đế, còn bao lâu nữa và tại sao ? Có
phải tại hoạ gần như cùng khắp này là sự báo thù của một Thượng đế công
chính đối với thời đại Lý Trí và Bất Tín ? Có phải đấy là một lời giục
gọi tri thức ăn năn phải khuất phục những đức hạnh cũ - đức tin, hy
vọng, bác ái ? Đấy là ý kiến của Schlegel, Novalis, Chateaubriand, De
Musset, Southey, Wordsworth và Gogol; họ quay về niềm tin cũ như những
đứa con hoang phá sung sướng được trở về gia đình. Nhưng nhiều người
khác có giải đáp phũ phàng hơn: theo họ, tình trạng hỗn mang của Âu châu
chỉ là phản ảnh cái hỗn mang của vũ trụ; rốt cuộc chẳng có một trật tự
thiêng liêng nào cả, cũng không có niềm hy vọng thiên đường nào: Thượng
đế nếu có chỉ là một Thượng đế mù loà, sự ác đang trùm lấp mặt mày trái
đất. Đấy là quan điểm của Byron, Heine, Urmontof, Leopardi và triết gia
của chúng ta, Schopenhauer.
II.
CON NGƯỜI
Arthur Schopenhauer sinh ở Dantzig ngày 22 tháng 2 năm
1788. Thân phụ ông là một thương gia được tiếng có tài, nóng tính, tự
chủ và yêu chuộng tự do. Ông dời nhà từ Dantzig tới Hamburg khi A.
Schopenhauer mới lên năm, vì Dantzig mất tự do trong khi bị Poland sáp
nhập vào năm 1793. Cậu bé Schopenhauer lớn lên trong không khí doanh
nghiệp và tài chính; và mặc dù chẳng bao lâu cậu đã bỏ nghề thương mãi
mà cha cậu đẩy cậu vào, nó vẫn còn dấu vết trên nhân cách cậu ở lối cư
xử cộc lốc, lối xoay chiều tư tưởng về thực tế, lối hiểu biết về thế
gian và con người ... làm cho Schopenhauer trở nên đối nghịch với mẫu
triết gia hàn lâm, tháp ngà mà ông khinh miệt. Thân phụ ông mất, có lẽ
tự sát, vào năm 1805; bà nội chết trong cơn điên. "Tính tình hay ý chí
được thừa hưởng từ người cha, trí huệ từ người mẹ". Schopenhauer bảo. Mẹ
ông là người có trí huệ -bà là một trong những tiểu thuyết gia phổ thông
nhất đương thời, nhưng cũng rất nóng tính. Bà không được hạnh phúc với
người chồng phàm tục, không biết gì về văn chương, nên khi ông chết, bà
bắt đầu sống đời tự do luyến ái, và dọn nhà đến Weimar, nơi có không khí
thích hợp nhất cho lối sống kia. Arthur chống đối điều này hệt như
Hamlet chống đối sự tái giá của mẹ mình; và những cuộc gây gổ với mẹ ông
đã đem lại cho ông phần lớn những chân lý nửa vời về phụ nữ mà ông dùng
để biện minh cho triết lý của ông. Một bức thư của bà mẹ cho ta thấy
tình trạng giữa hai mẹ con: "Mày thật khó chịu và rầy rà, thật khó sống
với mày. Tất cả những đức tính của mày đều bị tánh tự phụ che lấp, chúng
thành ra vô dụng chỉ vì mày không thể kiềm hãm được khuynh hướng "vạch
lá tìm sâu" của mày *)
[(*) Wallace
"Cuộcđời Schopenhauer, trường. 59].
Bởi thế họ thu xếp để sống xa nhau, Schopenhauer đến chơi
nhà mẹ vào những buổi tiếp tân tại nhà bà và làm một người khách như
những người khác, khi ấy họ có thể lịch sự với nhau như những người xa
lạ, thay vì thù ghét nhau trong vai thân thuộc bà con. Goethe thích bà
Schopenhauer vì bà ta để ông tự do mang theo Christianne, song ông ta đã
đổ dầu thêm vào lửa khi bảo rằng danh tiếng của con bà sẽ nổi như cồn.
Bà Schopenhauer chưa hề nghe một gia đình có đến hai thiên tài. Cuối
cùng, trong một trận gây gỗ quyết liệt, bà mẹ xô con trai đối nghịch
xuống cầu thang, và triết gia của chúng ta liền báo cho bà hay rằng hậu
thế có biết tới bà cũng chỉ nhờ qua tay ông mà thôi. Ngay sau đó
Schopenhauer rời Weimar; và mặc dù mẹ ông còn sống 24 năm nữa, ông không
hề gặp lại. Byron, cùng sinh vào năm 1788, dường như cũng có cùng một
tình trạng mẹ con tương tự. Những người này hầu như vì hoàn cảnh ấy nên
phải chuốc lấy tâm trạng bi quan, một người không từng nếm trải tình yêu
của mẹ, và tệ hơn, đã từng nếm trải sự thù hằn của mẹ, thì thật không có
lý do nào để yêu mến cuộc đời.
Trong lúc đó Schopenhauer đã qua bực trung học và đại học,
và đã học nhiều hơn chương trình. Ông lao mình vào ái tình và cuộc đời
kết quả là nó ảnh hưởng đến tính tình và triết lý của ông. Ông đâm ra u
trầm, cay cú, hoài nghi; ông bị ám ảnh bởi sợ hãi và những khuynh hướng
quỷ mỵ . Ông khoá kỹ những ống điếu và không bao giờ tin cậy người thợ
cạo; ông ngủ với những khẩu súng lục nạp đạn để sẵn bên giường - có lẽ
dành cho kẻ trộm. Ông không thể chịu đựng tiếng ồn: "Từ lâu tôi đã quan
niệm rằng số lượng tiếng động mà một người có thể an nhiên chịu đựng tỷ
lệ nghịch với khả năng tinh thần của họ, và do đó có thể được xem như
một thước đo khá đúng về khả năng ấy... Tiếng động là một cực hình đối
với mọi người trí thức... Sự phô trương sinh lực dồi dào bằng hình thức
gõ, nện, quăng ném đồ vật một cách ồn ào đã là một cực hình thường nhật
suốt đời tôi"*) (* Thế giới..., 199, Tiểu luận "Về tiếng
ồn"). Ông có cảm tưởng -gần như một tâm bệnh do sự kiêu căng thái
quá- rằng mình có đại tài mà không được công nhận; thiếu thành công và
danh tiếng, ông xoay vào nội tâm để ray rứt chính tâm hồn mình.
Ông không có mẹ, không vợ con, gia đình, xứ sở. Ông tuyệt
đối cô độc, không có lấy một người bạn. Giữa "một người" và "không người
nào" là cả một khoảng cách vô cùng **) (** Nietzsche: Schopenhauer
nhà giáo dục, London, 1910, tr.122). Còn hơn cả Goethe, ông hoàn
toàn không nhiễm cơn sốt ái quốc của thời đại. Năm 1813 ông bị lôi cuốn
theo sự nồng nhiệt của Fichte về một cuộc chiến tranh giải phóng ách
Napoléon, đến nỗi ông đã nghĩ đến việc tình nguyện nhập ngũ và lại còn
mua cả một bộ khí giới. Nhưng tính lo xa đã giữ ông lại kịp thời; ông lý
luận: "Chung quy, Napoléon chỉ biểu hiện -một sự biểu hiện quá đà, chỉ
tập trung vào một đối tượng duy nhất- sự xác định tự ngã và lòng ham
muốn tăng cường sự sống, những điều mà người yếu hơn ông cũng cảm thấy
nhưng đành phải nguỵ trang chúng". Thay vì đi vào chiến trường, ông ta
đi về quê và viết một luận án tiến sĩ triết học.
Sau luận án nhan đề "Về bốn cội rễ của lý trí túc lý"
(1813), Schopenhauer đem hết thì giờ năng lực để viết một tác phẩm
về sau trở thành kiệt tác của ông - "Thế giới kể như ý dục và biểu
tượng". Ông gởi bản thảo "Magna cum laude" đến nhà xuất bản .
Theo ông tác phẩm này không phải chỉ là nhai lại những ý tưởng cũ, mà là
một kết cấu vô cùng chặt chẽ những ý tưởng vô cùng độc đáo, "rất dễ
hiểu, mạnh mẽ và không phải là không hoa mỹ"; một tác phẩm mà "về sau sẽ
khơi nguồn khởi hứng cho một trăm tác phẩm khác" (Wallace). Tất
cả những lời đó biểu lộ tính tự đắc quá trớn và đều tuyệt đối đúng
thật... Nhiều năm sau, Schopenhauer quá tin rằng mình đã giải quyết
những vấn đề chính yếu của triết học đến nỗi ông thuê chạm trổ trên nhẫn
đeo tay một hình quái vật Sphinx (đầu đàn bà mình sư tử) đâm đầu xuống
vực thẳm như lời hứa khi những nạn vấn của nó đã được giải đáp.
Tuy thế, tác phẩm đã không lôi cuốn một sự chú ý nào, thế
giới quá nghèo nàn kiệt quệ để đọc về những nỗi nghèo kiệt của nó. Mười
sáu năm sau khi xuất bản, Schopenhauer được báo tin là phần lớn số sách
in ra đã được bán làm giấy loại. Trong bài tiểu luận về "Danh tiếng"
trong "Túi khôn của đời người", ông trích dẫn hai nhận xét
của Lichtenberger, hiển nhiên để ám chỉ kiệt tác của ông : "Những tác
phẩm như vầy giống như một chiếc gương: nếu một con khỉ nhìn vào đấy thì
bạn không thể nào chờ đợi một thiên thần nhìn ra" và "Khi một cái đầu và
cuốn sách va chạm nhau, và nếu một bên nghe rỗng tuếch, thì đấy có phải
luôn luôn là cuốn sách không ?". Schopenhauer lại tiếp, với giọng điệu
của lòng tự phụ bị tổn thương: "Một người càng thuộc về hậu thế bao
nhiêu ... -hay thuộc về nhân loại nói chung- thì người ấy càng xa lạ với
người đồng thời bấy nhiêu, vì tác phẩm của người ấy không cốt dành cho
những người đồng thời trừ phi những người ấy là thành phần của nhân loại
rộng lớn; trong những tác phẩm của người kia không có cái màu địa phương
quen thuộc hấp dẫn họ". Rôi ông trở nên hùng biện như chú chồn trong
truyện ngụ ngôn: "Một nhạc sĩ có thể cảm thấy khoái vì tiếng vỗ tay của
một thính chúng chăng, khi người ấy biết rằng hầu hết những người nghe
kia đều điếc, và thấy vài người vỗ tay để che dấu sự tàn tật của mình ?
Và nhạc sĩ kia sẽ nói gì khi khám phá rằng một vài người kia thường nhận
hối lộ để tán thưởng lớn tiếng nhất cho người chơi dở nhất". Trong một
số người, tính tự đại tự cao là một bù trừ cho sự vô danh tiểu tốt;
trong vài người khác, tính tự cao lại cộng tác đắc lực cho việc nổi
danh.
Schopenhauer đã để hết mình vào tác phẩm này đến nỗi những
tác phẩm về sau của ông chỉ là những phụ chú cho nó; ông trở thành nhà
luận giải cho kinh điển của chính ông. Năm 1836 ông xuất bản một cuốn
tiểu luận "Về ý dục trong thiên nhiên", tác phẩm một phần nào đã
nhập vào trong bản in khoáng đại cuốn "Thế giới kể như ý dục và biểu
tượng" xuất hiện năm 1844. Năm 1841 ông ra cuốn "Hai vấn đề căn
để của đạo đức", và 1851 hai cuốn sách khổng lồ "Parerga và
Paralipomena" -dịch sát là "Thặng phẩm" và "Cặn bã"- đã được dịch
ra Anh ngữ dưới nhan đề "Tiểu luận" (Essays). Về cuốn sách
này, tác phẩm dễ đọc nhất của ông, nhan nhản những lời dí dỏm sâu sắc,
Schopenhauer nhận được mười ấn bản khỏi trả tiền, đấy là tất cả nhuận
bút của ông. Kể cũng khó lạc quan được trong những hoàn cảnh như thế.
Chỉ có một cuộc phiêu lưu quấy động sự đều đặn trong chuỗi
ngày ẩn dật của ông sau khi rời Weimar. Ông đã hy vọng được dịp trình
bày triết học của mình ở một trong những đại học lớn của Đức; dịp ấy đến
vào năm 1822, khi ông được mời đến Berlin làm Privatdozent
(Giáo sư /
Giảng sư ngoại ngạch / ngoài biên chế -chú thích của người đánh máy-).
Ông cố ý chọn buổi giảng vào đúng giờ mà Hegel -lúc ấy đang có uy thế-
được sắp giờ dạy trong thời khắc biểu; Schopenhauer tin tưởng rằng sinh
viên sẽ nhìn ông và Hegel với con mắt của hậu thế. Nhưng những sinh viên
không thể biết trước được quá trình xa như vậy, và Schopenhauer tự thấy
mình nói với những hàng ghế trống. Ông từ chức, và trả đũa bằng những
bài công kích Hegel một cách chua chát, những lời đã làm hỏng những bản
in lần sau của tuyệt tác ông. Năm 1831, một trận dịch tả nổi lên ở
Berlin, cả Hegel lẫn Schopenhauer chạy trốn; nhưng Hegel trở về quá sớm,
bị nhiễm và chết vài ngày sau. Schopenhauer không dừng bước cho đến khi
ông tới Frankfurt, ở đó ông sống nốt những ngày còn lại trong bảy mươi
hai năm đời.
Vốn là người bi quan nhạy cảm, ông tránh cái cạm bẫy đặt
cho những kẻ lạc quan -toan sống nhờ cây bút. Ông đã thừa hưởng một lợi
nhuận trong công ty của thân phụ ông, và sống trong tiện nghi vừa phải
với số lợi tức này. Ông đầu tư tiền một cách khôn ngoan hiếm thấy nơi
một nhà triết học. Khi một công ty ông có hùn vốn bị thua lỗ và những
người hùn khác đều chịu cho trả 70% số vốn, Schopenhauer quyết tranh đấu
lấy lại toàn vốn, và thắng cuộc. Ông có đủ tiền để thuê hai phòng nhà
trọ; ở đấy ông sống cô độc ba mươi năm sau cùng, với một con chó làm
bạn. Ông đặt tên cho nó là Atma (danh từ của Bà la môn giáo có nghĩa là
Linh hồn vũ trụ), nhưng những người trong thành phố thường gọi đùa là
"Schopenhauer con". Ông thường ăn tối ở quán Englischer Hof. Đầu mỗi bữa
ăn ông thường đặt một đồng tiền vàng trước mặt, và cuối bữa lại bỏ đồng
tiền vào túi. Cuối cùng, một bồi bàn bất mãn trước cái lễ tục bất di
dịch ấy, đã hỏi ông về ý nghĩa của nó. Schopenhauer trả lời đấy là tiền
ông tự đánh cuộc với mình, và ông sẽ bỏ nó vào trong hộp lạc quyên cho
người nghèo nếu những sĩ quan Anh vào ăn ở đấy sẽ nói một điều gì khác
hơn là ngựa, đàn bà hay chó (Wallace, tr.171).
Những đại học làm ngơ xem như không có ông và những cuốn
sách ông viết, dường như muốn cụ thể hoá lời tuyên bố của ông, theo đó
mọi bước tiến về triết học đều được thực hiện ở bên ngoài những bức
tường đại học. Nietzsche bảo: "Không có gì làm tổn thương những nhà bác
học Đức cho bằng sự ghét bỏ của Schopenhauer đối với họ". Nhưng ông đã
tập được chút ít kiên nhẫn; ông tin tưởng rằng dù chậm trễ đến đâu, cuối
cùng ông cũng sẽ được công nhận. Và cuối cùng sự thừa nhận ấy đã đến,
mặc dù rất chậm. Những người trung lưu -luật sư, bác sĩ, thương gia- tìm
thấy nơi ông một triết gia đem lại cho họ không phải chỉ một mớ tiếng
lóng kênh kiệu của những gì phi thực siêu hình, mà một thống quan khả dĩ
hiểu được về những hiện tượng của đời sống thực. Một Âu châu vỡ mộng vì
những lý tưởng và nỗ lực của 1848 nồng nhiệt quay về với nền triết học
này, nền triết học đã nói lên nỗi tuyệt vọng của năm 1815. Sự đả kích
của khoa học đối với thần học, bản cáo trạng của xã hội chủ nghĩa về
nghèo khó và chiến tranh, sự nhấn mạnh của sinh lý học vào việc cạnh
tranh sinh tồn, -tất cả những yếu tố này cuối cùng đã nâng Schopenhauer
lên đài danh vọng.
Ông không đến nỗi quá già hết muốn thưởng thức danh vọng
của mình: ông hăm hở đọc tất cả những mục báo nói về ông; ông bảo bạn bè
gởi cho ông tất cả mọi sách báo phê bình mà họ gặp -ông sẽ trả tiền cò.
Năm 1854 Wagner gởi cho ông một ấn bản của tác phẩm Der Ring der
Nibelungen với một lời tán thưởng cái triết lý về âm nhạc của
Schopenhauer. Bởi thế nhà bi quan trở thành gần như một nhà lạc quan khi
về già; ông thổi sáo luôn mồm sau mỗi buổi ăn tối, và cám ơn Thời gian
đã xua đuổi cho ông những hăng hái của tuổi trẻ. Từ khắp nơi trên thế
giới, khách đến viếng tấp nập, và vào sinh nhật thất tuần ông năm 1858,
những lời chúc tụng đổ tới ông từ mọi phương và mọi lục địa.
Nhưng không quá sớm, ông chỉ còn sống hai năm nữa. Vào ngày
21 tháng 9 năm 1860, Schopenhauer ngồi ăn sáng một mình, xem bề ngoài
vẫn mạnh. Một giờ sau bà chủ nhà thấy ông vẫn ngồi nguyên chỗ, nhưng đã
chết tự bao giờ.
III. THẾ
GIỚI KỂ NHƯ BIỂU TƯỢNG:
Điều làm cho độc giả chú ý ngay khi vừa mở cuốn "Thế giới
kể như ý dục và biểu tượng" chính là lời văn. Ở đây không có cái lắc léo
kiểu Tàu của thuật ngữ Kant, cũng không có sự bí hiểm của Hegel, cũng
không có kỷ hà học của Spinoza; mọi sự đều sáng sủa, trật tự; tất cả đều
xoay quanh một cách tuyệt diệu cái trung tâm là quan điểm dẫn đạo về thế
giới kể như ý dục, từ ý dục có ra đấu tranh, và từ đấu tranh có ra đau
khổ. Thật là thẳng thắn rõ ràng, thật là mạnh mẽ tỉnh táo, thật là trực
tiếp không quanh co ! Trong khi những người trước ông trừu tượng đến độ
không thể thấy được, lập những lý thuyết mở rất ít cửa sổ minh chứng ra
thế giới hiện thực, thì Schopenhauer, đúng như người con trai của một
thương gia, rất phong phú về những hình ảnh cụ thể, về tỉ dụ, về sự áp
dụng, ngay cả về óc hài hước. Sau Kant, sự hài hước trong triết học quả
là một mới mẻ làm ta giật mình.
Nhưng vì
sao cuốn sách lại bị từ chối ? Phần vì nó công kích ngay chính những
người có thể lăng-xê nó -những giáo sư đại học-. Hegel là nhà độc tài
triết học của Đức vào năm 1818; tuy thế Schopenhauer không trì hoãn tấn
công ông ta. Trong lời tựa in lần hai, Schopenhauer viết:
"Không thời nào bất lợi cho triết học hơn cái thời mà
triết học bị lạm dụng một cách đáng hổ thẹn, một mặt để đưa ra những mục
tiêu chính trị, mặt khác để làm phương tiện sinh nhai... Thế không có gì
để chống lại châm ngôn: Primum vivere, deinde philosophari (sống
trước đã, rồi triết lý sau) hay sao ? Những ông lớn này muốn sống,
và quả vậy, sống nhờ triết học. Họ được bao thầu triết học để nuôi vợ
con... Định luật "ăn cây nào rào cây ấy" đã luôn luôn đúng: sự làm tiền
bằng triết học được những người xưa xem như đặc điểm của những ngụy luận
gia... Chỉ có sự xoàng xĩnh mới được mua chác bằng tiền. Không thể nào
một thời đại mà trong hai mươi năm đã tán dương Hegel, một thằng ngợm
trí thức, xem như triết gia vĩ đại nhất... lại làm cho người đã chứng
kiến cảnh tượng ấy còn muốn được thời đại kia tán dương... Nhưng đúng
hơn, chân lý luôn luôn thuộc về một số it người, paucorum hominum
, và bởi thế phải lặng lẽ khiêm tốn chờ đợi số ít ấy, những người mà
cách thế tư duy khác thường của họ có thể ham thích chân lý kia... Đời
người ngắn ngủi, nhưng chân lý có tác dụng xa rộng và trường tồn; ta hãy
nói lên chân lý.
Những câu cuối cùng này cao quý thật nhưng tất cả những lời
ấy có vẻ gì "nho xanh chẳng xứng miệng người phong lưu". Chưa ai khao
khát được ca tụng hơn Schopenhauer . Có lẽ lời kia nghe sẽ cao quý hơn
nữa nếu đừng nói xấu gì Hegel cả; de vivis nil nisi bonom - về
những người còn sống chúng ta hãy chỉ nói những điều tốt. Còn về sự
khiêm tốn chờ đợi được công nhận, thì: "Tôi không thể thấy được ngoài
Kant và tôi -Schopenhauer bảo- đã có thêm gì vào cho triết học" (Vol.
ii, tr.5) . "Tôi cho tư tưởng theo đó thế giới là ý dục, là tư tưởng
người ta đã từ lâu tìm kiếm dưới cái tên "triết học", và bởi thế sự khám
phá ra nó được những người quen thuộc với lịch sử xem như hoàn toàn bất
khả cũng như sự khám phá ra tảng đá của triết gia". "Tôi chỉ muốn công
bố một tư tưởng độc nhất. Tuy nhiên, dù cố gắng hết mức, tôi cũng không
thể tìm một cách nào để công bố nó vắn tắt hơn toàn tập sách này... Hãy
đọc nó hai lần, và lần thứ nhất cần nhiều kiên nhẫn". Khiêm tốn dữ !
"Khiêm tốn là gì nếu không là sự tự hạ mình một cách giả dối, nhờ đó
trong một thế giới căng phồng ganh tị một người cố xin lỗi vì những ưu
điểm và giá trị của mình trước những người không có một ưu điểm giá trị
nào" (I, 303). "Dĩ nhiên, khi sự khiêm tốn đã thành ra đức hạnh, thì đấy
là một điều rất lợi cho những kẻ ngu; vì khi ấy mọi người sẽ nói về mình
như thể mình là một người ngu" (Tiểu luận "Về sự kiêu căng").
Không có sự khiêm cung nào trong câu đầu tác phẩm của
Schopenhauer. Nó bắt đầu: "Thế giới là Ý nghĩ của tôi". Khi Fichte đã
thốt ra một mệnh đề tương tự, ngay những người Đức rành về siêu hình
cũng đã hỏi: "Vợ ông ta nói gì về điểm này ?" Nhưng Schopenhauer không
có vợ. Dĩ nhiên, ý ông muốn nói khá giản dị: ông muốn ngay từ đầu, công
nhận lập trường Kant cho rằng chúng ta chỉ biết ngoại giới qua cảm giác
và ý tưởng của ta. Kế đó, ông trình bày về duy tâm luận khá rõ ràng vững
chắc, nhưng đấy là phần ít độc đáo nhất trong sách và đáng nên nằm sau
cùng hơn là nằm ở đầu. Thế giới phải mất cả một thời đại mới khám phá
được Schopenhauer vì ông đã thò bàn chân tồi nhất ra trước, và dấu tư
tưởng riêng của ông sau một hàng rào ngăn gồm hai trăm trang về duy tâm
luận cũ rích.
Phần trọng yếu nhất của tiết đầu là một trận đả kích duy
vật. Làm sao ta giải thích được tâm và vật khi ta chỉ biết được vật chất
qua tâm thức ?
"Nếu đến đây chúng ta đã theo dõi duy vật luận với những ý
tưởng minh bạch, khi ta đạt đến điểm tột cùng của nó ta sẽ bất chợt phải
cười lớn lên một tràng cười không thể dập tắt. Như thể tỉnh dậy từ một
cơn mộng bỗng chốc ta sẽ ý thức được rằng kết quả cuối cùng của duy vật
luận tức cái tri thức mà nó đã dày công đạt đến, đã được tiền định như
là điều kiện cần thiết cho chính khởi điểm của nó. Chỉ có vật chất, và
khi ta tưởng rằng ta tư duy vật chất, kỳ thực chúng ta chỉ tư duy cái
chủ thể tri giác vật chất; con mắt nhìn thấy vật, bàn tay sờ mó, sự hiểu
biết nó. Như thế khởi điểm tranh biện lộ ra một cách không ngờ; vì bỗng
chốc người ta thấy móc xích cuối cùng chính là khởi điểm và dây xích là
một vòng tròn, cái duy vật luận trân tráo mà ngay bây giờ, giữa thế kỷ
19, đã được dọn ra dưới cái ảo tưởng ngu si rằng nó mới lạ, ... đã chối
bỏ một cách ngu ngốc "sức sống", và trước hết cố giải thích những hiện
tượng của đời sống là do những năng lực vật lý và hoá học, và những năng
lực này lại do hậu quả máy móc của vật chất ..., nhưng tôi sẽ không bao
giờ tin rằng ngay cả sự phối hợp hoá chất đơn sơ nhất có thể chấp nhận
lối giải thích máy móc huống nữa là ánh sáng, hơi nóng, điện. Những thứ
này sẽ luôn luôn đòi hỏi một lối giải thích năng động".
Không, không thể nào giải quyết bài toán siêu hình nan giải,
không thể khám phá tinh yếu bí mật của thực tại, bằng cách xét vật chất
trước, rồi tiếp đến xét tư tưởng. Ta phải bắt đầu bằng cái mà chúng ta
biết trực tiếp và thân thiết nhất - chính tự thân. "Ta không bao giờ có
thể đạt đến bản chất thực sự của vật từ bên ngoài. Dù truy tầm bao nhiêu
nữa, ta cũng không bao giờ đạt được gì ngoài ra những hình ảnh và danh
từ. Chúng ta giống như một người đi quanh một lâu đài, tìm kiếm vô vọng
một lối vào, và đôi khi phác hoạ ra mặt tiền". Ta hãy đi vào trong; nếu
ta có thể phanh phui ra bản chất tối hậu của chính tâm thức mình, thì có
lẽ ta sẽ có chìa khoá mở ra ngoại giới.
IV. THẾ
GIỚI: DỤC VỌNG
1. Dục vọng muốn sống
Hầu như không một ngoại lệ nào, tất cả triết gia đều đặt
tinh yếu của tâm thức ở tư tưởng và ý thức; người là một con vật tri
giác animal rationale. "Lầm lỗi căn để, phổ quát và xưa cũ này,
lầm lỗi to tát đầu tiên này... trước hết phải được gạt ra. Ý thức chỉ là
bề mặt của tâm thức ta, về tâm thức này, cũng như về quả đất, ta không
biết bên trong mà chỉ biết cái vỏ". Dưới trí năng (intellect) hữu thức
là dục vọng hữu thức hoặc vô thức, một sức sống nỗ lực dai dẳng, một
hoạt động tự nhiên, một ý dục với nỗi khát thèm mãnh liệt. Trí năng
thỉnh thoảng dường như có thể điều khiển ý dục nhưng chỉ như một kẻ đưa
đường dẫn dắt người chủ; ý dục là người mù khoẻ mạnh mang trên vai người
què sáng mắt. Không phải ta muốn một điều gì bởi vì ta đã tìm ra lý lẽ
cho điều ấy, trái lại, ta tìm lý lẽ cho nó vì ta muốn nó; chúng ta lại
còn thiết lập, khai triển ra những nền triết học và thần học để khoác ra
ngoài dục vọng của mình *)
[(*) Một
nguồn gốc của học thuyết Freud]. Bởi thế
Schopenhauer gọi người ta là "con vật siêu hình"; những con vật khác ham
muốn không cần siêu hình "không gì làm ta tức bực hơn, khi ta dùng lý
luận và giải thích để cãi với một người nào, mất công thuyết phục y, mà
cuối cùng ta lại khám phá rằng y nhất định không muốn hiểu, rằng chúng
ta đang đương đầu với ý chí của y". Do đó, luận lý thật vô dụng: không
ai từng thuyết phục ai được nhờ luận lý; và ngay những nhà luận lý cũng
chỉ sử dụng luận lý như một nguồn lợi. Để thuyết phục người nào ta phải
lôi cuốn lòng tư lợi của y, dục vọng y, ý chí y. Hãy quan sát chúng ta
nhớ những chiến thắng của mình lâu biết bao, và chóng quên làm sao những
thất bại; ký ức là kẻ tôi đòi của ý chí (Tiểu luận, 126). Khi
tính toán ta thường lầm lẫn có lợi cho mình hơn là hại; và ta làm thế
khi tuyệt nhiên không có một ý định bất lương nào cả. "Trái lại, sự
hiểu biết của con người ngu si nhất trở nên bén nhạy khi những sự vật
đang bàn có liên quan mật thiết với những ước vọng của y"; nói chung,
trí năng được phát triển nhờ hiểm nguy, như nơi con chồn, hoặc do sự
thiếu thốn, như nơi người tội lỗi. Nhưng nó dường như luôn luôn phụ
thuộc dục vọng và làm khí cụ cho dục vọng; khi trí năng cố truất phế ý
chí, thì hỗn loạn sẽ theo sau. Không ai dễ lầm lạc hơn là người chỉ hành
động theo suy tưởng. Hãy nhìn cuộc tranh đấu sôi nổi của người ta về
thức ăn, nam nữ, con cái; có thể nào đây là công việc của sự suy tưởng
chăng ? Dĩ nhiên không ; nguyên do chính ở cái ý chí muốn sống (nửa vô ý
thức), và muốn sống thật trọn vẹn. "Bề ngoài, con người tuồng như có cái
gì ở trước thúc đẩy họ đi tới, song kỳ thực họ bị thúc tới từ đàng sau",
họ tưởng họ được thúc đẩy tiến tới do những gì họ thấy nhưng thực ra họ
bị thúc dục bởi những gì họ cảm thấy -bởi những bản năng mà về sự vận
hành của chúng, họ không hoàn toàn ý thức được. Trí năng chỉ là một bộ
trưởng ngoại giao; "Thiên nhiên đã sản xuất nó ra và phụng sự cho ý chí
cá nhân. Bởi thế nó chỉ dành để biết sự vật trong giới hạn sự vật ấy
cung cấp nguyên động lực cho ý chí chứ không phải dành để thăm dò căn
nguyên sự vật hay lãnh hội bản thể đích thực của sự vật. "Ý chí là yếu
tố duy nhất trường tồn bất biến trong tâm thức; chính ý chí, qua sự liên
tục của mục đích, đã đem lại nhất tính cho ý thức và liên kết những ý
nghĩ và tư tưởng của ý thức đi theo chúng như một hoà điệu liên tục".
Chính ý chí lãnh đạo tư tưởng.
Cá tính nằm trong ý chí, không phải trong trí năng; cá tính
cũng là sự liên tục của mục đích và thái độ: và những yết tố này chính
là ý chí. Ngôn ngữ thông thường đã đúng khi nó thích nói "Lòng" hơn là
"Đầu" ; nó biết (bởi vì đã không lý luận) rằng một "thiện chí" là sâu
sắc và đáng tin cậy hơn một tâm thức sáng suốt; và khi ngôn ngữ thông
thường gọi một người là "tinh ranh", "khôn", "láu cá", điều ấy ngụ sự
nghi ngờ và ít ưa. "Những tính xuất sắc của tri thức làm cho người ta
khâm phục, nhưng chẳng bao giờ làm người ta thương yêu"; và mọi tôn giáo
đều hứa hẹn một phần thưởng ... cho những ưu điểm của ý chí hay
trái tim, nhưng không phần thưởng nào dành cho những ưu điểm của cái đầu
hay tri thức".
Ngay thân xác là sản phẩm của ý chí. Được thúc đẩy tiến tới
do cái ý dục mà ta thường gọi mơ hồ là sự sống, máu huyết tự xây dựng
lên những mạch cho nó bằng cách tạo thành những rãnh trong cơ thể của
bào thai: những rãnh này sâu dần và kín lại đã thành những động mạch và
tĩnh mạch. Ý chí muốn hiểu biết xây dựng nên não bộ, hệt như ý chí muốn
nắm cầm đã dựng nên bàn tay, hoặc như ý chí muốn ăn đã phát triển bộ
phận tiêu hoá. Quả thế, những cặp này - hình thức của ý chí và hình thể
của xác thịt - chỉ là hai mặt của tiến trình và một thực tại duy nhất.
Mối tương quan được thấy rõ nhất trong sự xúc động, ở đấy cảm thức và
những biến chuyển nội thân hợp thành một nhất thể phức tạp*) [*)
Phải chăng đây là một nguồn gốc cho thuyết cảm xúc của J. Lange ?].
"Hành vi của ý chí và chuyển động của thân xác không phải
là hai chuyện khác nhau được kết hợp lại theo luật nhân quả mà là cùng
một chuyện xảy ra theo những cách hoàn toàn khác nhau, tức khắc, rồi
bằng tri giác ... Hành động của thân thể chỉ là một hành vi của ý chí
được cụ thể hoá. Điều này đúng cho mọi chuyển động của thân xác; ...
toàn thể thân xác chỉ là ý chí được cụ thể hoá. Bởi thế, những phần tử
của thân thể phải hoàn toàn tương ứng với dục vọng chính yếu qua đó ý
chí biểu lộ; chúng phải là biểu hiện của những dục vọng này. Răng, yết
hầu, ruột là cơn đói được cụ thể hoá ... Thần kinh hệ là những dây
ăng-ten của ý chí , ý chí đã giăng chúng ra bên trong và bên ngoài...
cũng như cơ thể con người nói chung tương ứng với ý chí con người nói
chung, cơ cấu thể xác cá nhân cũng tương ứng với ý chí đã biến đổi theo
cá nhân, nghĩa là tương ứng với cá tính của cá nhân". Trí năng có mỏi
mệt nhưng ý chí thì không bao giờ mỏi mệt. Trí năng cần ngủ nhưng ý chí
hoạt động ngay cả trong giấc ngủ. Sự mỏi mệt, cũng như đau đớn, có chỗ ở
của nó trong não cân; nhưng bắp thịt không liên lạc với não bộ (như quả
tim) thì không bao giờ mệt *)
[(*) Nhưng há
không có cái gọi là sự ngấy chán hay kiệt dục ? Trong sự mệt mỏi hay đau
yếu quá độ, thì ngay cả ý chí muốn sống cũng phai tàn.].
Não cân dinh dưỡng bằng giấc ngủ; nhưng ý chí thì không cần thức ăn nào
cả. Do đó mà nhu cầu ngủ lớn lao nhất nơi những người làm việc bằng trí
óc. Tuy nhiên "không nên vì thế mà ngủ quá độ; vì khi ấy giấc ngủ không
còn cần thiết mà chỉ thành ra mất thì giờ" **) [(**)Tiểu
luận "Về mối liên lạc giữa chúng ta với chúng ta"].
Trong giấc ngủ, sự sống con người chìm xuống hàng thảo mộc, và khi ấy "ý
chí làm việc tuỳ theo bản chất nguyên thuỷ của nó, không bị bên ngoài
quấy rầy, không bị giảm năng lực vì hoạt động của não và sự thi thố trí
năng, vốn là nhiệm vụ nặng nề nhất ..., bởi thế, trong giấc ngủ toàn thể
năng lực ý chí được hướng về việc duy trì và cải thiện cơ thể. Do đó mọi
sự lành bệnh, mọi cuộc khủng hoảng cần thiết đều xẩy đến trong giấc ngủ.
Burdach có lý khi tuyên bố rằng giấc ngủ là trạng thái tối sơ. Bào thai
ngủ hầu như liên miên, hài nhi ngủ phần lớn thì giờ của nó. Đời sống là
"một cuộc tranh đấu chống lại giấc ngủ: đầu tiên chúng ta thắng giấc
ngủ, cuối cùng giấc ngủ phụ hồi. Giấc ngủ là một mảnh của sự chết được
vay mượn để duy trì và đổi mới một phần của sự sống đã bị tiêu hao vào
ban ngày". Giấc ngủ là kẻ thù bất diệt của ta; ngay cả khi thức, giấc
ngủ cũng chiếm đoạt chúng ta một phần. Chung quy, ta chờ đợi gì được từ
nơi những cái đầu mà ngay những cái khôn ngoan nhất cũng là sân khấu cho
những giấc mộng quái gở phi lý nhất ban đêm, những cái đầu phải trầm tư
trở lại khi thức dậy từ những giấc mộng kia ?".
Thế thì ý chí cũng là tinh thể của con người. Bây giờ, đọc
giả nghĩ sao nếu ý chí cũng là tinh thể của sự sống trong mọi hình thức
của nó, và ngay cả của vật chất "vô tri" ? Nếu ý chí chính là "vật tự
thân" mà ta tìm kiến bấy lâu, mà ta đã từ lâu tuyệt vọng trong sự truy
tầm, nếu ý chí chính là thực tại nội tâm tối hậu và tinh thể bí yếu của
mọi sự ?
Vậy chúng ta hãy thử giải thích ngoại giới theo tiêu chuẩn
của ý chí. Và hãy đi ngay vào căn để; chỗ mà những người khác bảo ý chí
là một hình thức của sức mạnh, chúng ta hãy nói rằng sức mạnh chính là
một hình thức của ý chí. Trả lời cho câu hỏi của Hume: nhân quả là gì ?
Ta sẽ bảo: ý chí. Cũng như ý chí là nguyên nhân phổ quát trong chính
chúng ta, trong sự vật nó cũng vậy, và nếu chúng ta không hiểu được
nguyên nhân là ý chí như thế thì nhân quả vẫn chỉ là một phù chú thần
bí, hoàn toàn vô nghĩa. Nếu không có bí yếu này, chúng ta chỉ đi đến
những đặc tính tối nghĩa như "năng lực" hay "dẫn lực" (Gravity) hay "ái
lực" (affinity); chúng ta không biết những sức mạnh này là gì, nhưng
chúng ta biết -ít nhất là rõ hơn một chút- ý chí là gì; thế thì hãy nói
rằng sự ghê tởm và vẻ quyến rũ, sự phối hợp và phân chiết từ lực, dẫn
lực, sự kết tinh (crystalization) chính là ý chí, Goethe đã diễn tả ý
tưởng này trong nhan đề một cuốn tiểu thuyết khi ông gọi sự thu hút
không thể cưỡng lại của những tình nhân là die Wahlverwandtschaft -
sự "thân mật tuyển chọn"
[die
Wahlverwandtschaft (congeniality -engl.) = "Sự tâm đầu ý hợp; sự tương
đắc"; một nghĩa khác trong hoá-học: elective affinity (engl.) ="ái lực
của sự tuyển chọn"_ chú thích riêng của người đánh máy!].
Cái mãnh lực thu hút người đang yêu, và mãnh lực thu hút hành tinh chỉ
là một.
Trong đời sống thảo mộc cũng thế. Càng đi xuống những hình
thức thấp kém của sự sống bao nhiêu, chúng ta càng nhận thấy vai trò của
trí năng nhỏ lại bấy nhiêu; nhưng với ý chí thì không thế.
"Cái năng lực trong ta theo đuổi mục đích của nó nhờ tri
thức, nhưng ở đây thì chỉ có tiến lên một cách mù quáng câm điếc với
cách thế một chiều bất biến, song trong cả hai trường hợp - nó cũng có
tên là ý chí ... Vô thức là điều kiện nguyên thuỷ tự nhiên của mọi sự
vật, và bởi thế cũng là nền tảng từ đấy, trong những loài chúng sinh đặc
biệt, ý thức đã sinh thành như sự triển khai tột độ của loài ấy; và đến
lúc ấy vô thức cũng luôn luôn tiếp tục chiếm ưu thế. Do đó phần lớn mọi
cuộc tồn sinh đều không có ý thức; tuy nhiên chúng hành động theo những
định luật của bản tính chúng, nghĩa là của ý chí chúng. Thảo mộc chỉ có
một tương tự rất yếu với ý thức loài động vật thấp nhất chỉ có bóng dáng
sơ khai của ý thức. Nhưng ngay cả sau khi ý thức đã lên cao qua quá
trình từ động vật cho đến con người với lý trí của nó, vô ý thức của
thảo mộc (khởi điểm của ý thức) vẫn còn là căn bản, và ta có thể truy
tầm căn bản ấy trong nhu cầu ngủ. Aristote có lý: có một năng lực nội
tại un đúc hình thể trong cây cối và hành tinh, trong động vật và người
"Bản năng của động vật nói chung cho chúng ta tỷ dụ tốt nhất về cái gì
gọi là cùng đích ở trong thiên nhiên. Vì, cũng như bản năng là một hành
động tợ như hành động được dẫn dắt bởi quan niệm về một cứu cánh, tuy
nhiên lại hoàn toàn không có một cứu cánh nào; cũng thế, mọi sự tạo tác
trong thiên nhiên cũng tợ như sự tạo tác được hướng dẫn bởi quan niệm về
mục đích, tuy nhiên lại hoàn toàn không mục đích". Sự khéo léo một cách
máy móc nhưng tuyệt diệu nơi động vật chứng tỏ ý chí có trước trí năng
ra sao. Một con voi đã được đưa đi khắp Âu châu , và đã qua hàng trăm
chiếc cầu, sẽ không chịu bước lên một chiếc cầu ọp ẹp, mặc dù nó đã thấy
người và ngựa đi qua. Một con chó nhỏ sợ nhảy từ bàn xuống; nó thấy
trước kết quả cuộc té ngã không phải nhờ lý luận (và nó không có một
kinh nghiệm nào về một vụ té như vậy) mà nhờ bản năng. Những con đười
ươi sưởi ấm bên một lò sưởi chúng gặp thấy, nhưng không nuôi ngọn lửa;
như vậy rõ ràng những hành vi kia là do bản năng, chứ không phải kết quả
của lý luận; chúng là biểu hiện không phải của trí năng mà của ý dục (I,
29).
Ý dục ấy, dĩ nhiên, là dục vọng muốn sống, một ý chí muốn
được sống tới mức tối đa. Sự sống quý giá biết bao đối với tất cả mọi
loài ! - Và nó chờ đợi cơ hội một cách kiên nhẫn biết bao! "Trong hàng
năm, lưu điện (galvanism) ngủ mê trong đồng đỏ và thiếc, và những kim
khí này nằm yên bên cạnh bạc, cả ba thứ sẽ được đốt cháy thành ngọn vừa
khi chúng được mang lại nhau dưới những điều kiện cần thiết. Ngay trong
lãnh vực của loài hữu cơ, chúng ta cũng thấy một hạt giống khô duy trì
sức sống ngủ yên qua 3000 năm và, cuối cùng khi những hoàn cảnh thuận
tiện xảy đến, nó sẽ lớn lên thành cây nhỏ", những con cóc sống được tìm
thấy trong đá vôi đưa đến kết luận rằng cả đến sự sống động vật cũng có
thể ngưng lại qua hàng ngàn năm. Ý chí ấy là một ý chí muốn sống; và kẻ
thù bất diệt của nó là sự chết.
Nhưng có lẽ nó có thể đánh bại ngay cả thần chết ?
2. Ý
chí muốn sinh sản
Vâng, nó có thể, qua chiến lược và cực hình "tử đạo" của sự
sinh sản. Mọi cơ thể bình thường lúc trưởng thành đều vội vã tự hy sinh
cho nhiệm vụ sinh sản: từ con nhện đực bị xơi trọn do chính con cái nó
vừa mới làm cho sinh sản, hay con tò vò tận tuỵ kiếm thức ăn nuôi đàn
con mà nó sẽ không bao giờ hội ngộ, đến con người phải ra thân tàn ma
dại trong nỗ lực nuôi ăn, lo mặc và giáo huấn bầy con sinh sản là mục
đích tối hậu của mọi cơ thể, bản năng mãnh liệt nhất của nó; vì chỉ có
cách ấy ý chí mới có thể chinh phục cái chết . Và để bảo đảm sự đắc
thắng này, ý chí sinh sản hầu như hoàn toàn đặt ngoài sự kiểm soát của
hiểu biết hay suy tưởng: ngay cả một triết gia đôi khi cũng có con cái
đàng hoàng.
Ý dục ở đây tỏ ra biệt lập với tri thức, và hoạt động một
cách mù quáng, như trong thiên nhiên vô thức ... Do đó, những cơ quan
sinh sản chính là trung tâm của ý dục, và làm thành một cực đối lập với
não bộ, vốn là biểu tượng của tri thức... Cơ quan sinh sản là nguyên lý
duy trì sự sống, chúng bảo đảm một đời sống bất tận; "vì lẽ đó chúng
được người Hy-lạp thờ phụng trong phallus (nam căn) và người Ấn độ giáo
thờ trong lingam (nữ căn)... Hésiode và Parménides đã nói đầy ý nghĩa
rằng Eros là người đầu tiên, đấng sáng tạo, là nguyên lý từ đó mọi sự
vật tiến tới. Sự tương quan giữa hai giống ... chính thật là trung tâm
điểm vô hình của mọi hoạt động và hành vi, nó ló ra khắp nơi mặc dù có
đủ loại màn che phủ lên nó. Đấy là nguyên nhân của chiến tranh và cứu
cánh của hoà bình; là căn bản của những gì nghiêm trọng và mục tiêu của
trò hề; nó là nguồn bất tận của sự chơi chữ, chìa khoá của mọi ẩn dụ và
ý nghiã của mọi ám chỉ huyền bí *) [*)
Một nguồn gốc của thuyết Freud về "chơi chữ và vô thức"]...
Chúng ta thấy nó an vị ở đấy trong mọi lúc, như chúa tể đích thực tập
truyền của thế giới, bởi chính sức mạnh tròn đầy của riêng nó, an vị
trên chiếc ngai của tiên tổ; và từ đấy nhìn xuống bằng cái nhìn khinh
bỉ, nhạo báng trước những trò chuẩn bị để trói buộc nó, cầm tù nó, hay
ít nhất cũng hạn chế và che dấu nó càng nhiều càng tốt, và ngay cả chế
phục nó để nó chỉ có thể có vẻ là mối bận tâm phụ thuộc, thứ yếu của đời
sống. "Siêu hình học về tình yêu" xoay quanh sự phụ thuộc của người cha
đối với người mẹ, của cha mẹ đối với con cái, của cá nhân đối với nòi
giống. Đầu tiên định luật của sự lôi cuốn nhục thể là sự lựa chọn đôi
bạn phần lớn được định đoạt - dù một cách vô thức đến đâu - bởi sự thích
ứng với nhau để sinh con đẻ cái.
"Mỗi người tìm một người bạn đường khả dĩ dung hoà được
những nhược điểm của mình, sợ chúng di truyền cho con cái;... một người
đàn ông có cơ thể yếu sẽ tìm một người đàn bà mạnh khoẻ ... Mỗi người sẽ
xem một người khác là đẹp trước hết vì những điểm hoàn hảo của người này
y không có, nói đúng hơn, ngay những điểm bất toàn của người này cũng
đối lập với những bất toàn của chính y *) [*)
một nguồn gốc của thuyết Weininger]... Vì mục
đích phục hồi mẫu mực của nòi giống, những đức tính về thể xác của hai
cá nhân cốt yếu là làm sao cho người này đặc biệt và hoàn toàn là sự bổ
sung hoàn tất cho người kia, và người kia vì vậy cũng chỉ ham muốn người
này... Ý thức sâu xa mà ta dùng để xét gẫm mọi phần tử trong cơ thể, ...
sự tỉ mỉ phê phán ta có trong khi nhìn một người đàn bà bắt đầu làm ta
hài lòng... cá nhân ở đây hành động do mệnh lệnh của một cái gì cao hơn
chính mình mà y không biết... Mọi cá nhân càng mất sự quyến rũ đối với
phái đối lập khi y càng xa giai đoạn thích nghi nhất cho việc sinh sản
hay thụ thai... tuổi trẻ không nhan sắc vẫn luôn luôn còn sự quyến rữ;
nhan sắc không tuổi trẻ thì không có sự quyến rũ nào. Trong mọi trường
hợp yêu đương ... điều duy nhất được nhắm đến là sự sản sinh rằng một cá
nhân có một bản tính nhất định; sự kiện ấy được xác quyết bởi thực tại:
điều cốt yếu không phải là sự song phương trong tình yêu mà là sự chiếm
hữu.
Tuy vậy, không có sự phối hợp nào bất hạnh bằng những hôn
phối do tình yêu - và chính vì lý do rằng mục đích của hôn phối là lưu
truyền nòi giống, chứ không phải khoái lạc cá nhân. "Kẻ nào kết hôn vì
yêu phải sống trong buồn thảm", một cách ngôn Tây-ban-nha đã nói. Phân
nửa văn học về vấn đề hôn nhân trở thành lố bịch vì nó nghĩ về hôn nhân
như là một sự kết đôi bạn, thay vì nghĩ về nó như là một cuộc xếp đặt để
bảo tồn nòi giống. Thiên nhiên dường như bất chấp những cặp cha mẹ có
"hạnh phúc trăm năm" hay chỉ một ngày, bao lâu mục đích sinh sản được
làm tròn. Những cuộc hôn nhân do sự thu xếp của phụ huynh đôi bên,
thường thường hạnh phúc hơn hôn phối vì tình yêu. Tuy thế, người đàn bà
kết hôn vì tình, chống lại lời khuyên của cha mẹ, trong một ý nghĩa,
đáng được khâm phục, vì "cô ta đã thích điều quan trọng nhất, và đã hành
động theo tinh thần của thiên nhiên (đúng hơn của giống nòi), trong khi
cha mẹ cô khuyên bảo theo tinh thần của lòng vị kỷ cá nhân". Tình yêu là
yếu tố cải thiện nòi giống tốt nhất.
Vì tình yêu là một thất bại do thiên nhiên gây ra, nên hôn
nhân là yếu tố làm hao mòn tình yêu, và phải làm người ta vỡ mộng. Chỉ
có triết gia mới có thể hạnh phúc trong hôn nhân, nhưng triết gia lại
không kết hôn.
"Bởi vì đam mê tuỳ thuộc vào một ảo tưởng nó làm cho ta
thấy điều chỉ có giá trị cho nòi giống như là có giá trị cho cá nhân,
nên ảo tưởng ấy phải tiêu tan sau khi đạt được mục đích của nòi giống.
Cá nhân khám phá rằng mình đã là kẻ bị nòi giống lừa gạt. Nếu đam mê của
Petrarch đã được thoả mãn, thì tiếng hát của ông có lẽ đã im".
Sự phục tùng của cá nhân đối với nòi giống như một khí cụ
để tiếp nối giống nòi, còn xuất hiện trong sự phụ thuộc của sinh lực cá
nhân vào điều kiện của những tế bào sinh sản.
Sự thúc đẩy của tính dục phải được xem như là đời sống bên
trong của cây (nòi giống) trên đó sự sống của cá nhân tăng trưởng, như
một ngọn lá được cây nuôi dưỡng và giúp vào sự dinh dưỡng cây; đây là lý
do vì sao sự thúc đẩy kia mạnh đến thế, và tuôn vọt từ những đáy sâu của
bản ngã chúng ta. Cắt đứt bộ phận sinh dục của một cá nhân có nghĩa là
cắt lìa y khỏi cây nòi giống trên đó y lớn lên, và như thế làm y hết
nhựa sống, héo khô; do đó những năng lực vật lý và tinh thần y bị tàn
tạ. Sự phục vụ nòi giống, nghĩa là sự sinh sản trong mọi cá vật (animal
individuo) thường được theo liền bởi sự kiệt sức và sự suy nhược hết
mọi năng lực trong chốc lát, và trong trường hợp phần đông sâu bọ được
theo liền bởi cái chết nhanh chóng - vì thế Celsus nói: seminis
emissio est partis animae jactura; trong trường hợp con người, sự
tắt nghẽn năng lực sinh sản chứng tỏ rằng cá nhân đang tiến gần cái
chết; sự sử dụng quá độ năng lực ấy vào mọi tuổi đều làm giảm thọ,
trong khi trái lại, sự tiết độ trên phương diện này làm tăng cường mọi
năng lực, nhất là năng lực bắp thịt, vì thế đấy là một phần trong sự
luyện tập của những lực sĩ Hy-lạp; cũng sự tiết độ ấy sẽ kéo dài đời
sống sâu bọ ngay cả đến mùa xuân sau; tất cả những điều nói trên đều
chứng tỏ sự kiện rằng đời sống của cá nhân từ căn để chỉ là vay mượn từ
đời sống của giống nòi... Sự sinh sản là cao độ; và sau khi đạt đến đây,
đời sống của cá vật đầu tiên chìm xuống nhanh chóng hoặc từ từ trong khi
một đời sống mới bảo đảm cho thiên nhiên sự kéo dài của đời sống, và lập
lại cùng những hiện tượng ấy... Như thế sự luân phiên của sự chết và sự
tái sản xuất là giống như nhịp tim của nòi giống... Sự chết đối với
giống nòi chẳng khác gì sự ngủ nghỉ đối với cá nhân... Đây là thuyết bất
tử vĩ đại của thiên nhiên ... Vì toàn thế giới, với mọi hiện tượng của
nó, chính là sự cụ thể hoá của một ý chí bất khả phân duy nhất, ý
dục, nó tương quan với mọi ý tưởng khác như hoà âm tương quan với một
tiếng đơn độc... Trong cuốn "Đàm luận với Goethe của Eckermann"
(q I, tr. 161), Goethe nói: Linh hồn của chúng ta là một thực thể của
thiên nhiên hoàn toàn bất khả hoại; và hoạt động của nó tiếp diễn vô
thuỷ vô chung. Nó như mặt trời, chỉ dường như lặn đối với con mắt phàm
tục của chúng ta, mà kỳ thực không bao giờ lặn, vẫn tiếp tục chiếu sáng
không ngừng". Goethe đã mượn tỷ dụ này của tôi, không phải tôi mượn của
ông ta.
Chỉ trong không gian và thời gian chúng ta dường như là
những thực thể tách rời, chúng tạo thành "nguyên tắc cá biệt hoá"
(principle of individuation) phân chia sự sống thành những cơ thể riêng
biệt xuất hiện vào những nơi chốn và thời kỳ khác nhau; không gian và
thời gian là một bức màn huyển hoá. Ảo tưởng che lấp nhất tính của vạn
sự vạn vật. Thực ra chỉ có nòi giống, chỉ có sự sống, chỉ có ý dục.
"Hiểu rõ rằng cá nhân chỉ là hiện tượng, không phải là vật tự thân",
thấy trong "sự biến chuyển không ngừng của vật chất, sự trường tồn cố
định của hình thể", đấy là tinh yếu của triết học. "Châm ngôn lịch sử
phải như thế này: Eadem, sed aliter" (Cùng một sự vật nhưng bằng
những cách thế khác nhau). Sự vật càng biến chuyển bao nhiêu, chúng càng
bất biến bấy nhiêu. "Con người mà đối với y người và sự vật (?), ở mọi
lúc, không có vẻ như chỉ là những bóng ma hay ảo tưởng, con người ấy
không có khả năng triết học
...
Triết học đích thực về lịch sử nằm trong sự thấy rõ ràng, trong mọi cuộc
biến chuyển bất tận và trong sự phức tạp muôn màu của những biến cố, chỉ
có một thực thể duy nhất bất biến kia nằm trước mặt chúng ta, cái thực
thể mà hôm nay theo đuổi cùng những mục tiêu nó đã theo hôm qua và sẽ
theo mãi mãi. Triết gia lịch sử, do đó phải nhận chân được tính cách
giống nhau, sự đồng tính trong mọi biến cố ... và dù cho có bao nhiêu
thay đổi trong những hoàn cảnh đặc biệt trong y phục và trong phong tục
tập quán, ông ta vẫn phải thấy ở khắp nơi cùng một nhân loại ấy ... Đã
đọc Herodotus, trên phương diện triết học, có nghĩa là đã nghiên cứu đầy
đủ về lịch sử... Khắp nơi và trong suốt thời gian, biểu tượng chân thật
của thiên nhiên là vòng tròn, bởi vì đấy là đồ biểu hay mẫu mực của sự
tái hồi *) [*)
Xem thuyết
của Nietzsche về "Sự tái hồi bất tận" ].
Chúng ta ưa tin rằng mọi lịch sử là một cuộc chuẩn bị bất
toàn cho một thời đại tráng lệ; nhưng khái niệm về tiến bộ này chỉ là tự
phụ điên rồ. "Nói chung, hiền nhân trong mọi thời đại đều luôn luôn nói
cùng những điều ấy, và những kẻ ngu si, mà ở mọi thời đều chiếm đa số
mênh mông, đều hành động giống nhau theo cách thế của chúng, và làm điều
ngược lại và cứ thế sẽ tiếp tục.Vì như Voltaire nói, khi chúng ta từ giã
cõi đời vẫn điên rồ và xấu xa như khi ta mới gặp nó".
Dưới ánh sáng của tất cả điều này chúng ta có một ý thức
mới mẻ và khó chịu hơn về thực tại không thể tránh của thuyết định mệnh.
"Spinoza bảo (Epistle 62) rằng nếu một tảng đá được tung qua không trung
mà có một ý thức, nó cũng sẽ tin rằng nó đang chuyển động do ý chí tự do
của nó. Tôi chỉ thêm vào điều này rằng tảng đá có lý. Cái đà đã thúc đẩy
tảng đá đối với tảng đá chính là nguyên động lực đối với tôi; và cái mà
trong tảng đá có vẻ như sự mạch lạc, hấp dẫn lực (gravitation), sự cứng
rắn, trong bản chất nội tại nơi nó, cũng chính là cái mà tôi nhận thấy ở
trong tôi như là ý chí, và cái mà cả tảng đá nữa cũng sẽ nhận thấy là ý
chí, nếu nó có tri thức" (II, 164). Nhưng trong cả tảng đã cũng như
trong triết gia không đâu có ý chí "tự do" cả. Ý chí kể như một toàn thể
là tự do, bởi vì không có ý chí nào bên cạnh nó có thể hạn chế nó; nhưng
mỗi phần tử của ý chí phổ quát - mỗi nòi giống, mỗi cơ thể, mỗi cơ quan,
đều luôn luôn bị định đoạt bởi toàn thể.
Mọi người tự tin mình tiên nghiệm là hoàn toàn tự
do, ngay cả trong những hành vi cá nhân của họ, và nghĩ rằng vào mọi
lúc, họ có thể bắt đầu một lối sống khác, cái điều chỉ có nghĩa là họ có
thể trở thành một người khác. Nhưng hậu nghiệm - qua kinh nghiệm
- họ ngạc nhiên nhận thấy rằng họ không tự do, mà chỉ tuỳ thuộc vào sự
tất yếu; rằng mặc dầu tất cả những quyết định và suy tưởng của họ, họ
không thay đổi các xử thế của họ được, và từ khi bắt đầu cuộc đời cho
đến khi kết cuộc, họ phải mang theo ngay chính cái cá tính mà họ lên án,
và dường như thể họ phải giữ vai tuồng đã đảm nhận cho đến phút cuối
cùng (I, 147).
V. THẾ
GIỚI: SỰ ÁC
Nhưng nếu thế giới là ý dục, thì đồng thời nó phải là một
thế giới của đau khổ.
Trước hết bởi vì ý dục tự nó có nghĩa là thiếu thốn, và sự
vồ nắm của nó luôn luôn lớn hơn tầm tay với của nó. Với mỗi ước ao được
thoả mãn còn có mười ước ao bị từ chối. Dục vọng thì vô biên song sự
thoả mãn lại có giới hạn - "nó giống như của bố thí ném cho người hành
khất, giữ cho y sống hôm nay để nỗi khốn khổ của y có thể kéo dài ngày
mai ... Bao lâu ý thức của ta còn tràn trề ý dục, thì bấy lâu chúng ta
còn bị phó mặc cho dục vọng với những hy vọng và sợ hãi triền miên, còn
nô lệ cho sự ham muốn, không bao giờ có thể có hạnh phúc hay bình an
trường cửu" (I, 253). Và sự thành tựu không bao giờ làm thoả mãn; không
gì nguy hiểm cho một lý tưởng bằng sự thực hiện được nó. "Đam mê được
thoả mãn thường đưa đến bất hạnh hơn là hạnh phúc. Vì những đòi hỏi của
nó thường xung đột quá nhiều với an sinh của cá nhân liên hệ đến nỗi
chúng phá hoại sự an sinh ấy" (III. 368). Mỗi cá nhân mang trong mình
một mâu thuẫn phá hoại; dục vọng nào khi đã được thực hiện của phát
triển thêm một dục vọng mới, và cứ thế cho đến vô cùng. "Tự căn để, điều
này do bởi sự kiện rằng ý chí phải tự nuôi sống bằng chính nó, vì không
có gì bên cạnh nó, và hơn nữa lại là một ý chí đói khát" (I, 201).
Trong mọi cá nhân, cái lượng đau khổ thiết yếu cho y được
định đoạt bởi bản tính y; sao cho nó không được trống rỗng, cũng không
được quá đầy... khi một nỗi lo âu to tát cấp bách vừa được nhấc lên khỏi
ngực ta... thì một mối lo khác tức khắc đến thế chỗ cho nó, toàn thể
chất liệu của mối lo này đã hiện diện ở đấy trước kia, nhưng không thể
len vào ý thức bởi vì không có chỗ dung chứa... Nhưng bây giờ, khi đã có
chỗ cho nó, nó liền tiến tới và chiếm ngôi (I, 409).
Lại nữa, đời sống là xấu ác vì khổ đau là nguyên động lực
và thực tại căn để, và khoái lạc chỉ là tiêu cực, chỉ là một sự chấm dứt
khổ đau. Aristote có lý: người minh triết không tìm khoái lạc, nhưng tìm
sự giải thoát khỏi lo phiền khổ não.
Mọi sự thoả mãn, hay cái mà thông thường gọi là hạnh phúc,
trong thực tại và tinh thể, chỉ là tiêu cực... Chúng ta không đặc biệt ý
thức được những hạnh phúc và lợi lộc mà ta thực sự đang có, chúng ta
cũng không cho những điều này là đáng giá, mà chỉ xem chúng như lẽ tất
nhiên vì chúng chỉ làm cho ta thoả mãn một cách tiêu cực, bằng cách kiềm
hãm sự khổ đau. Chỉ khi ta đã mất chúng, ta mới ý thức đến giá trị của
chúng; vì sự thiếu thốn, sự mất mát, nỗi buồn sầu, mới là điều tích cực,
liên can đến ta một cách trực tiếp... Cái gì đã khiến những nhà khuyển
thuyết (cyniker - vô sỉ) xua đuổi khoái lạc dưới mọi hình thức; nếu
không phải chính bởi sự kiện rằng khổ đau, không nhiều thì ít, luôn luôn
được liên kết chặt chẽ với khoái lạc? ... cùng một chân lý ấy được chứa
đựng trong câu cách ngôn tế nhị của Pháp: Le mieux est l' ennemi du
bien (I, 141).
Đời sống là xấu xa vì "ngay khi sự nghèo túng đau khổ vừa
buông tha cho con người an nghỉ, thì lập tức ennui hiện ra gần
gũi đến độ y nhất thiết cần phải giải trí" (I, 404) nghĩa là rước thêm
khổ đau. Dù cho con người có đạt được xã hội lý tưởng, thì cũng còn có
vô số tệ đoan khác bởi vì một vài tệ đoan trong số đó, sự tranh đấu
chẳng hạn, vốn là thiết yếu cho cuộc sống; và nếu mọi tệ ác đều được gột
tẩy, và sự đấu tranh hoàn toàn chấm dứt thì cơn buồn chán sẽ đâm ra khó
chịu tương tự như nỗi khổ đau. Cứ thế "cuộc sống đu đưa như một quả lắc
đồng hồ treo, lắc qua lắc lại giữa khổ đau và buồn chán... Sau khi con
người đã biến tất cả những khổ đau và ray rứt thành khái niệm về địa
ngục, thì không còn gì cho thiên đường nữa ngoại trừ sự bực mình (I,
402). Càng thành công bao nhiêu, chúng ta càng chán bực bấy nhiêu. "Cũng
như sự thiếu thốn là hình phạt liên miên của con người, sự buồn chán là
hình phạt của thế giới phong lưu. Trong đời sống giới trung lưu buồn
chán được biểu hiện qua những ngày chủ nhật và sự thiếu thốn biểu hiện
qua những ngày trong tuần" (I, 404).
Đời sống là xấu xa vì cơ thể càng cao đẳng, thì sự khổ đau
càng lớn lao. Sự tăng trưởng tri thức không phải là giải pháp thoát khổ.
"Vì khi hiện tượng ý chí toàn vẹn hơn, thì khổ đau cũng rõ rệt hơn.
Trong thảo mộc chưa có cảm tính, vì thế không có đớn đau. Một độ khổ đau
nào đó rất nhỏ được cảm nghiệm bởi loài thấp nhất trong sự sống động
vật, trong thảo mao trùng và phóng xạ động vật; ngay trong côn trùng khả
năng cảm nhận và khổ đau cũng còn có giới hạn. Nó xuất hiện đầu tiên với
một cường độ cao nơi thần kinh hệ hoàn bị của những động vật có xương
sống và luôn luôn trong một cường độ cao hơn nếu trí thông minh càng
phát triển. Như thế, tri thức càng đạt đến chỗ phân biệt, ý thức càng
cao, nỗi khổ đau cũng tăng dần, và đạt đến độ cao nhất của nó nơi con
người. Và, lại nữa, một người càng biết nhiều bao nhiêu, càng thông minh
bao nhiêu thì càng đau khổ bấy nhiêu; con người có thiên tài lại đau khổ
hơn tất cả".
Bởi thế, người nào gia tăng tri thức chỉ gia tăng khổ sầu.
Ngay cả sự nhớ dai và thấy trước cũng chỉ làm tăng thêm nỗi khổ của con
người vì phần lớn khổ đau của chúng ta nằm trong sự phản quan hay tiên
liệu, chính nỗi khổ đau thì ngắn ngủi. Ý tưởng về sự chết đã gây biết
bao khổ đau hơn là chính sự chết !
Cuối cùng, và trên tất cả, sự sống là xấu xa vì sự sống là
chiến tranh. Khắp nơi trong thiên nhiên ta thấy sự phấn đấu, cạnh tranh,
xung đột và một sự luân phiên có tính cách tự sát giữa chiến thắng và
chiến bại. Mọi loài chiến đấu chiếm lấy vật chất, không gian và thời
gian của những loài khác.
"Con rắn con, vốn lớn lên như một cái mầm của con mẹ, và sau
đó tách rời khỏi mẹ, thường chiến đấu khi nó còn được nối liền với con
mẹ, để giành mồi, đến nỗi con này giật lấy mồi từ miệng con kia. Những
con kiến của Úc châu cho ta tỉ dụ phi thường nhất thuộc loại này; vì nếu
nó bị cắt đôi, một trận đấu sẽ bắt đầu giữa cái đầu và cái đuôi. Cái đầu
dùng răng giữ lấy cái đuôi, và cái đuôi tự vệ một cách anh dũng bằng
cách châm chích cái đầu; cuộc chiến có thể kéo dài nửa tiếng đồng hồ,
cho đến khi cả hai chết hoặc bị những con kiến khác lôi đi. Cuộc đấu này
xảy ra mỗi lần người ta thí nghiệm... Junghahn kể rằng ông ta thấy ở xứ
Java một đồng bằng trải dài đến vô tận, hoàn toàn được phủ đầy bởi những
bộ xương, và ông ta đã tưởng đấy là một bãi chiến địa; tuy nhiên, đấy
chỉ là những bộ xương của những con rùa lớn... đã ra khỏi biển đến đấy
để đẻ trứng, rồi bị những con chó hoang tấn công, những con chó này đã
hợp sức đặt ngửa những con rùa, lột chiếc mai nhỏ ra khỏi bụng chúng,
rồi ăn tươi nuốt sống. Nhưng thường khi như thế, sẽ có một con hổ chồm
tới bọn chó... Những con rùa này được sinh ra để chết như vậy ... Như
thế, dục vọng muốn sống ở khắp nơi đều lấy chính nó làm mồi ăn, và là
dưỡng chất của chính nó trong những hình thức khác nhau, cho đến cuối
cùng loài người vì đã khắc phục mọi loài khác, xem thiên nhiên như một
xưởng chế tạo dành riêng cho mình sử dụng. Tuy vậy, ở loài người ... Lại
có sự biểu lộ rõ rệt kinh khủng nhất của sự tranh đấu này, sự xung khắc
giữa ý dục với chính nó; và chúng ta nhận ra rằng homo homini lupus
(người là chó sói đối với người).
Toàn diện bức tranh của sự sống hầu như quá thống khổ để
ngắm nhìn; muốn sống chúng ta đừng biết quá rõ về sự sống. "Nếu ta chỉ
cho một người thấy rõ những khổ đau và cay cực ghê gớm mà cuộc đời của y
phải chịu đựng miên viễn, y sẽ vô cùng kinh hãi; và nếu ta dẫn người lạc
quan "kinh niên" qua những bệnh viện, chẩn y viện và phòng giải phẫu,
qua những nhà tù, phòng tra tấn, và cũi nhốt nô lệ, qua bãi chiến trường
và nơi hành quyết; nếu ta mở ra cho y thấy mọi chỗ ở tối tăm của sự cơ
cực, nơi đó nỗi thống khổ dấu mặt khỏi cái nhìn của sự tò mò lạnh nhạt
và, cuối cùng, để cho y nhìn vào những nhà tù giam đói của Ugolino, thì
cả những người lạc quan kia cuối cùng sẽ hiểu được bản chất của cái "thế
giới tốt đẹp nhất trong mọi thế giới " khả hữu này. Vì từ đâu Dante đã
lấy tài liệu cho địa ngục của ông nếu không phải từ chính thế giới thực
thụ của chúng ta ? Và tuy nhiên ông đã làm nó trở thành một địa ngục rất
đặc biệt. Nhưng trái lại, khi mô tả thiên đường và những lạc thú của nó,
Dante gặp một khó khăn không thể vượt, vì thế giới chúng ta không cung
cấp một tí tài liệu gì về điều này cả... Mọi bài anh hùng ca và bi hùng
kịch chỉ có thể trình bày một cuộc tranh đấu, một nỗ lực, một sự chiến
đấu cho hạnh phúc, không bao giờ tả chính hạnh phúc lâu dài và toàn vẹn.
Kịch dẫn dắt những nhân vật qua một ngàn hiểm nguy và khó khăn để đạt
tới đích; vừa khi đích đã đạt được thì màn bỗng từ từ hạ; vì bây giờ vở
tuồng không còn gì để diễn tả ngoài ra sự chỉ rõ rằng cái mục đích chói
sáng trong đó nhân vật mong đợi tìm thấy hạnh phúc chỉ làm cho anh ta
thất vọng, và sau khi đạt được mục đích ấy, anh ta chẳng khá gì hơn
trước".
Chúng ta không hạnh phúc khi đã kết hôn, và không kết hôn
chúng ta lại không hạnh phúc. Chúng ta bất hạnh khi ở một mình, bất hạnh
trong xã hội : chúng ta giống như những con nhím tụ lại cùng nhau để
sưởi ấm, và cảm thấy bất tiện khi quá ép lại gần nhau, nhưng lại khổ sở
khi rời xa nhau. Tất cả việc đó đều rất đáng cười và "cuộc đời của cá
nhân, nếu nhìn bao quát ... và chỉ nhấn mạnh trên đặc điểm ý nghĩa nhất,
thật luôn luôn là một bi kịch; nhưng nếu ta đi qua từng chi tiết của nó,
cuộc đời ấy lại có tính chất của một hài kịch".
Xem: Vào lúc 5 tuổi đi vào một xưởng dệt vải hay một xưởng
nào khác, và từ lúc ấy trở đi cứ mỗi ngày ngồi đấy ban đầu mười tiếng,
rồi 12, cuối cùng 14 tiếng, làm cùng một công việc máy móc đó để mua
bằng giá đắt đỏ sự thoả mãn là còn giữ được hơi thở. Nhưng đây là số
phận của hàng triệu người, và số phận của hàng triệu kẻ khác cũng tương
tự... Lại nữa, dưới lớp vỏ cứng của hành tinh này chứa nhiều năng lực
hùng hậu của thiên nhiên mà, vừa khi một sự tình cờ nào đó mở lối cho
chúng tự do sẽ tất nhiên phá hoại cái vỏ cứng ấy với mọi sự sống trên đó
như đã xẩy ra ít nhất là ba lần trên hành tinh của chúng ta, và có lẽ
còn xảy ra thường hơn nữa, trận động đất ở Lisbonne, ở Haiiti, sự tàn
phá Pompei, chỉ là những ám hiệu nhỏ đùa chơi của những gì có thể xảy
đến" (III, 389, 395).
Trước tất cả cảnh này, "lạc quan là một sự nhạo báng cay
chua về nỗi sầu thảm của con người" (I, 420) và " chúng ta không thể gán
cho tác phẩm Theodicy của Leibnitz một giá trị nào hơn là giá trị
này; ấy là tác phẩm ấy đã tạo cơ hội cho cuốn Candide bất hủ của
Voltaire; trong đó sự chống chế què quặt mà Leibnitz luôn luôn đưa ra
được bênh vực cho sự xấu xa của thế giới -ông cho rằng sự xấu xa đôi khi
đem lại cái tốt đẹp- đã được một sự xác nhận mà ông không ngờ" (III,
934). Tóm tắt, "bản chất của sự sống suốt quá trình nó chỉ là sự cốt ý
đánh thức niềm xác tín rằng không có một tí gì đáng cho ta nỗ lực, đáng
cho những cố gắng và tranh đấu của ta; rằng mọi điều tốt đẹp chỉ là hư
vô trống rỗng, thế giới hoàn toàn suy sụp phá sản, và đời là một kinh
doanh không bù lại những phí tổn" (III, 383).
Muốn được hạnh phúc, người ta phải ngu si như tuổi trẻ. Tuổi
trẻ nghĩ rằng sự ham muốn và nỗ lực là những nguồn vui; nó chưa khám phá
ra rằng dục vọng là một túi tham không đáy đáng chán chường, và mọi sự
hoàn thành đều vô ích; nó chưa thấy rõ tính cách tất yếu của thất bại.
"Sự vui vẻ và hoạt bát của tuổi trẻ một phần do ở sự kiện
rằng khi chúng ta đang đi lên đồi dốc của sự sống, cái chết chưa rõ rệt;
nó đang còn ở dưới chân đồi bên kia... Khi về già, mỗi ngày ta sống cho
ta cùng loại cảm giác như kẻ tử tội cảm nghiệm mỗi bước trên đường đến
nơi hành quyết... Để thấy rõ cuộc dời ngắn ngủi, người ta phải đã sống
lâu. Cho đến năm ba mươi sáu tuổi, ta có thể được ví, trong cách sử dụng
sinh lực, với những người sống bằng lợi tức của tiền cho vay; số tiền
tiêu xài hôm nay họ sẽ có lại ngày mai. Nhưng từ ba mươi sáu tuổi trở
đi, chúng ta giống như người đầu tư bắt đầu xâm phạm số vốn của y...
Chính nỗi sợ hãi tai nạn này đã làm cho lòng ham dồn của thường tăng
theo với tuổi già... Nhưng tuyệt nhiên không phải tuổi trẻ là giai đoạn
hạnh phúc nhất của cuộc đời, nhận xét của Platon ở đầu cuốn Cộng hoà
có phần đúng hơn, ấy là phần thưởng kia đang dành cho tuổi già, vì lúc
ấy cuối cùng con người đã giải thoát khỏi cái dục vọng thú tính mà cho
đến bây giờ chưa bao giờ ngưng quấy rối y... Tuy nhiên không nên quên
rằng, khi đam mê này đã tắt, thì mầm sống cũng mất, và chỉ còn cái vỏ
trống rỗng, hoặc, trên một phương diện khác, sự sống khi ấy trở thành
như một hài kịch mà ban đầu do những tài tử thật đóng nhưng lại được
tiếp tục và kết thúc bằng những người máy được mặc y phục của họ". ("Lời
khuyên và châm ngôn", 124 - 139).
Cuối cùng, chúng ta gặp phải cái chết. Vừa khi kinh nghiệm
bắt đầu phối hợp thành minh triết thì óc não và cơ thể cũng khởi sự suy
tàn "Mọi sự chỉ ở nán lại một phút chốc, rồi vội vã đi đến cái chết"
(II, 454; III, 269) và nếu sự chết thong thả chờ đợi chính là vì nó muốn
giỡn với ta như mèo vờn chuột. "Rõ ràng là hệt như sự bước đi của ta ai
cũng nhận thấy chỉ là một sự té ngã luôn luôn được gượng lại, cũng thế,
sự sống của thân xác ta chỉ là sự chết luôn luôn được gượng lại, một cái
chết luôn luôn được triển hạn" ("Lời khuyên và châm ngôn" 28, phần
ghi chú). "Trong số những đồ trang sức mỹ lệ của những vị chúa độc
tài Đông phương, luôn luôn có một chai độc dược đắt đỏ" (I, 119). Triết
lý của Đông phương hiểu rõ sự hiện diện khắp nơi của cái chết, và đem
lại cho những nho sĩ vẻ bình thản và phong độ khoan thai do ý thức về sự
ngắn ngủi của đời người. Lòng sợ chết là khởi điểm của triết học, và là
nguyên nhân cuối cùng của tôn giáo. Người trung bình không thể hoà giải
với cái chết ; do đó y tạo ra vô số nền triết học và thần học; sự thịnh
hành của một đức tin vào bất tử là dấu hiệu của nỗi sợ hãi rùng rợn
trước cái chết.
Thần học là một lãnh vực để ẩn trốn cái chết, điên loạn là
một tình trạng để trốn tránh khổ đau, "sự điên loạn đến như một phương
thế trốn khỏi ký ức về khổ đau" (I, 250). Nó là một gián đoạn cứu rỗi
trong sợi chỉ ý thức; chúng ta có thể sống sót sau một vài kinh nghiệm
hay sau nỗi sợ hãi chỉ nhờ lãng quên.
Chúng ta thường rất miễn cưỡng khi nghĩ về những điều tổn
hại đến lợi lộc, lòng tự kiêu của ta, những điều quấy rối ước vọng của
ta. Chúng ta cảm thấy vô cùng khó khăn khi quyết định đặt những điều ấy
ra trước trí năng của mình để truy tầm một cách cẩn thận nghiêm chỉnh...
Trong sự chống kháng của ý dục không muốn để cho những yếu tố mâu thuẫn
với nó len lỏi vào và chịu sự khám xét của trí năng, ta thấy được cái
chỗ mà sự điên loạn có thể đột nhập... khi ý dục ngăn cản trí năng lĩnh
hội một chuyện gì, và khi sự chống kháng của ý dục đã đi đến một mức độ
khiến cho sự lãnh hội ấy không được hoàn toàn, thì đối với trí năng một
vài yếu tố hay hoàn cảnh nào đó sẽ bị ức chế, vì ý dục không thể chịu
đựng được sự thấy mặt chúng. Khi ấy vì tâm thức cần có sự liên tục, cho
nên những khoảng hở phát sinh do sự ức chế sẽ được lấp đầy tuỳ thích; do
đó mà tình trạng điên cuồng xuất hiện. Bởi vì tất cả trí năng là để làm
vừa lòng ý dục, nên bây giờ con người tưởng tượng ra những chuyện không
có thực. Tuy nhiên sự điên loạn nổi lên như thế chính là phương pháp
lãng khuây mọi đau khổ không thể chịu đựng; đấy là liều thuốc cuối cùng
của bản tính bị ray rứt, nghĩa là của ý dục *)
[(*) III,
167 - 9. Một nguồn cho thuyết Freud].
Chỗ trú ẩn cuối cùng là tự sát. Ở đây, cuối cùng, điều kỳ
quặc là tư tưởng và trí tưởng tượng đã thắng được bản năng. Tương truyền
Diogène đã tự sát bằng cách nhịn thở - quả là một chiến thắng vẻ vang
đối với ý dục tham sống. Nhưng sự chiến thắng này chỉ ở cá nhân; ý dục
vẫn tiếp tục trong nòi giống. Sự sống cười lớn nhạo báng việc tự sát, và
mỉm cười trước cái chết; vì tương ứng với mỗi cái chết có tính toán thì
lại có hàng ngàn sự sinh không suy tính. "Sự tự sát, sự cố ý phá huỷ một
hiện hữu đơn độc trong thế giới hiện tượng, chỉ là một hành vi điền rồ
vô lối, vì vật-tự-thân, giống nòi, sự sống, ý dục nói chung, vẫn không
bị ảnh hưởng gì bởi hành vi ấy" (I, 515). Sự thống khổ và đấu tranh vẫn
tiếp tục sau khi một cá nhân chết, và phải tiếp tục, bao lâu ý dục còn
thống trị con người. Không thể có chiến thắng đối với những nỗi khổ của
sự sống khi mà ý dục chưa hoàn toàn phục tùng tri thức và trí tuệ.
VI.
MINH TRIẾT VỀ NHÂN SINH
1.
Triết học:
Trước hết, hãy xét sự phi lý của lòng ham muốn của cải vật
chất. Những kẻ ngu tin tưởng chỉ cần có nhiều tài sản vào là đủ làm cho
ý dục họ hoàn toàn thoả mãn. Người ta tưởng rằng một người có đầy đủ
phương tiện là một người có thể thoả mãn mọi ước muốn. "Người ta thường
bị trách cứ là tham tiền hơn mọi thứ, và yêu tiền hơn bất cứ gì khác;
nhưng đối với con người thì đấy là điều tự nhiên không thể tránh khi họ
yêu chuộng cái thứ luôn luôn sẵn sàng tự biến thành bất cứ thứ gì mà
những ước vọng lang thang của họ, những ham muốn muôn mặt của họ để mắt
xanh đến. Mọi vật khác chỉ có thể thoả mãn một ước muốn, chỉ có tiền là
tuyệt đối tốt, vì đấy là sự thoả mãn một cách trừu tượng mọi ước muốn"
(Tiểu luận, tr. 47). Tuy nhiên, một đời sống cù chày để thu hoạch
tài sản thật là vô dụng nếu chúng ta không biết làm thế nào để biến tài
sản thành lạc thú, và đấy là một nghệ thuật đòi hỏi văn hoá và sự minh
triết. Một chuỗi tiếp nối những đeo đuổi dục lạc không bao giờ đem lại
thoả mãn lâu dài, người ta cần phải hiểu những cứu cánh cũng như hiểu
nghệ thuật kiếm phương tiện. "Con người có nhiều định ý để làm giàu gấp
ngàn lần định ý thu nhập văn hoá, mặc dù điều hoàn toàn chắc chắn là
"nội tài" của con người đem lại hạnh phúc cho y nhiều hơn sở hữu "ngoại
tài" của y" (Ibid, 11). "Một kẻ không có nhu cầu tâm thức gọi là một con
người hủ lậu" (tr. 41). Y không biết làm gì với sự nhàn rỗi của y -
difficilis in otio quies (được bình an trong lúc nhàn rỗi là điều khó)
(tr. 39); y hăm hở thèm thuồng đi hết nơi này đến nơi khác để tìm
kiếm cảm giác mới, và cuối cùng y phải chịu hình phạt của kẻ giàu nhàn
rỗi hay một kẻ túng dục liều lĩnh - hình phạt ấy chính là nỗi bực mình,
ennui (tr.22).
Không phải tài sản mà chính sự minh triết mới là chánh đạo.
"Con người đồng thời vừa là sự nỗ lực hùng hổ của ý dục (mà trung tâm
nằm ở hệ thống sinh sản) vừa là chủ tể bất diệt, tự do, an tịnh của tri
thức thuần khiết (mà trung tâm là não bộ)" (I, 262). Điều kỳ diệu là tri
thức, mặc dù là con đẻ của ý dục, song lại có thể khắc phục nó, khả tính
độc lập của tri thức bắt đầu xuất hiện khi trí năng thỉnh thoảng lơ là
trong việc đáp ứng những đòi hỏi của dục vọng. "Đôi khi trí năng từ
chối không phục tùng ý dục, như khi chúng ta cố gắng vô vọng vào một
việc gì, hay khi ta không thể nào làm cho ký ức nhớ lại một điều đã giao
cho nó giữ. Sự tức giận của ý dục chống lại trí năng vào những dịp như
thế làm nổi bật mối liên hệ giữa tri thức và ý chí, và sự khác biệt giữa
đôi bên. Quả thế, bị bực tức vì sự giận dữ của ý dục, trí năng đôi khi
láu táu mang lại điều mà ý dục đòi hỏi nhiều giờ sau đó, hay cả đến sáng
hôm sau, một cách hoàn toàn bất ngờ và trái mùa" (II, 439). Từ sự phục
dịch bất toàn, trí năng có thể đi đến chỗ thống trị ý dục. Theo ý định
hay vì cần thiết, con người có thể thản nhiên chịu đựng hay hoàn thành
những hành động có tầm quan trọng ghê gớm đến tính mạng y - sự tự sát,
hành quyết, đấu kiếm và những việc nguy hiểm khác nói chung, những việc
mà toàn thể bản năng thú vật của y chống lại. Trong những trường hợp như
thế, chúng ta thấy rõ lý trí đã làm chủ bản năng đến mức độ nào" (I,
112).
Quyền lực này của trí năng đối với ý chí có thể được phát
triển tự do, dục vọng có thể bị tri thức tiết chế hay dập tắt tiếng nói,
nhất là cái tri thức có một triết lý tất mệnh công nhận mọi sự là hậu
quả hiển nhiên của những nguyên nhân trước nó. "Trong mười điều khiến ta
buồn bực, có hết chín điều sẽ vô hiệu lực đối với ta nếu ta hiểu rõ
nguyên nhân của chúng, và nhờ cậy bớt tính cách tất yếu và thực tính của
chúng ... Dây cương và hàm thiết đối với con ngựa bất kham có công dụng
thế nào thì trí năng đối với ý chí cũng có công dụng như thế ấy" (II,
426). "Sự tất yếu ở nội tâm cũng như sự tất yếu ở ngoại cảnh: không gì
đem lại cho ta sự an bình rốt ráo cho bằng một sự hiểu biết rõ ràng" (I,
396). Chúng ta càng hiểu rõ dục vọng đam mê của chúng ta bao nhiêu, thì
chúng càng ít khống chế chúng ta được bấy nhiêu, và "không gì che chở ta
thoát được sự cưỡng bức của ngoại vật cho bằng tự kiềm chế mình"
("Lời khuyên và châm ngôn", tr. 51). "Nếu bạn muốn khắc phục mọi sự,
thì chính bạn hãy phục tùng lý trí" (Si vis tibi omnia subjicere,
subjice te rationi). Kỳ quan vĩ đại nhất trong tất cả, không phải là
kẻ chinh phục thế giới, mà chính là kẻ hàng phục được bản thân.
Như vậy triết lý thanh luyện ý dục. Nhưng triết lý ở đây
phải hiểu là kinh nghiệm và tư duy, không phải chỉ là việc đọc sách và
nghiên cứu thụ động.
"Khi để
những tư tưởng của người khác liên tục tràn vào đầu ta, chúng sẽ hạn chế
và đàn áp những tư tưởng của riêng ta; và cuối cùng làm tê liệt năng lực
tư duy. Khuynh hướng của mọi học giả là tống khứ hết cái nghèo nàn của
tâm thức họ bằng cách đưa vào những tư tưởng của kẻ khác... Thật nguy
hiểm khi ta đọc về một vấn đề trước khi chính chúng ta đã suy nghĩ về
nó. Khi ta đọc, một người khác suy nghĩ cho ta, ta chỉ có lập lại quá
trình tâm thức của người ấy... Như thế, chuyện xảy ra hầu như thế này:
là nếu một người đọc sách suốt ngày, y sẽ mất dần khả năng suy tưởng ...
Kinh nghiệm thế gian có thể xem như một bài học, mà sự tư duy và hiểu
biết về nó là phần bình luận. Khi có quá nhiều tư duy và hiểu biết mà
quá ít kinh nghiệm thì chẳng khác nào những cuốn sách mỗi trang chỉ có
hai dòng chính văn mà đến bốn mươi dòng bình giải".
(II, 254,
Tiểu luận "Sách và đọc sách", "Lời khuyên và châm ngôn", tr. 21).
Như vậy lời khuyên thứ nhất là: cuộc đời trước sách vở;
và lời khuyên thứ hai là chính văn trước bình giải. Hãy đọc chính
những tác phẩm hơn là những sách trình bày và phê bình tác phẩm. Chỉ từ
chính những triết gia chúng ta mới thu thập được những tư tưởng triết
học: bởi thế kẻ nào tự thấy mình ưa thích triết học, thì phải tìm những
bực thầy bất tử trong thánh địa an tĩnh của chính tác phẩm họ. Một tác
phẩm của thiên tài đáng giá một ngàn thiên bình luận. Trong những giới
hạn ấy, sự theo đuổi văn hoá dù qua sách vở, cũng có giá trị, vì hạnh
phúc tuỳ thuộc những gì ta có trong đầu hơn những gì ta có trong túi.
Ngay cả tiếng tăm cũng là sự điên rồ. "Những cái đầu của kẻ khác là một
nơi khốn nạn để làm nhà ở cho hạnh phúc chân thật của một con người"
("Minh triết và đời sống", tr. 117).
"Một
người có thể bị kẻ khác phán đoán thế nào, điều ấy không quan trọng, vì
chung quy, mọi người đều cô độc. Nhưng điều quan trọng là: kẻ cô độc ấy
là ai... Niềm hạnh phúc ta nhận được từ chính mình vốn thường lớn lao
hơn hạnh phúc mà ta có được từ hoàn cảnh xung quanh... Hình ảnh của thế
giới trong đó một con người sống, chính do cách thế y nhìn thế giới
ấy... Vì mọi sự hiện hữu hay xảy đến cho một người chỉ có trong ý thức
y, và chỉ xảy đến cho một mình y, nên điều thiết yếu nhất là sự tạo
thành ý thức của y ... Vì thế Aristote đã nói lên chân lý vĩ đại sau
đây: được hạnh phúc có nghĩa là tự mình đầy đủ cho mình" (Ibid. tr. 27,
4-9).
Cách thoát ra khỏi dục vọng vô bờ chính là sự chiêm quan
cuộc đời một cách thông minh, và nói chuyện với những công trình của vĩ
nhân trong mọi thời mọi xứ. Chính cho những tâm hồn biết yêu thương chân
lý này mà những vĩ nhân đã sống. "Trí năng vô vị kỷ vươn lên như một làn
hương vượt trên những lỗi lầm và điên rồ của thế giới ý dục" ("Minh
triết về nhân sinh", 34, 108). Phần đông người ta không bao giờ vượt
khỏi lối nhìn vạn vật như đối tượng của dục vọng, do đó mà họ khổ sở.
Nhưng thấy được mọi sự chỉ như đối tượng của tri thức, tức là đã vươn
đến tự do.
"Khi một
nguyên nhân bên ngoài hay thiên tính bên trong bất chợt nâng ta lên khỏi
lòng ham muốn bất tận, và giải phóng tri thức ra khỏi sự nô lệ ý dục,
thì sự chú ý không còn được hướng đến những động lực của ham muốn, không
còn lĩnh hội mọi sự trong tương quan với ý dục, mà quan sát sự vật không
xen lẫn tư lợi, hoàn toàn khách quan, hoàn toàn chú mục vào sự vật trong
giới hạn chúng là những ý tưởng, chứ không phải là những động lực thúc
đẩy dục tình. Khi ấy bỗng chốc niềm an lạc mà chúng ta vẫn luôn tìm kiếm
nhưng luôn vụt khỏi tầm tay ta để trở lại con đường dục vọng, niềm an
lạc ấy sẽ tự ý đến với ta và giảng hoà với ta. Đấy là trạng huống không
khổ đau mà Epicure cho là điều thiện cao tột và là trạng huống của
những thần linh, vì trong lúc ấy chúng ta được giải phóng khỏi những nỗ
lực đeo đẳng khốn nạn của ý dục, chúng ta được nghỉ lễ Sabbath, không
còn làm tôi mọi nhọc nhằn cho dục vọng, bánh xe của Ixion được yên nghỉ"
*)
[(*) I, 254; Theo thần thoại, Ixion bị Jupiter trừng phạt bằng cách trói
vào một bánh xe quay bất tận].<
