LỜI NÓI ĐẦU
TRUYỆN
TIỀN THÂN ĐỨC PHẬT được ghi chép trong Kinh Bổn Sanh (Jàtaka). Đây
là tập thứ 10 trong Tiểu Bộ Kinh. “Tiền thân” là những đời sống
trước, những kiếp quá khứ. Mỗi truyện thường gồm: phần truyện hiện
tại, phần truyện quá khứ, phần kết hợp và một bài kệ.
Phần
“TRUYỆN HIỆN TẠI” kể một câu truyện được xem là đang xảy ra trong
thời Đức Phật còn tại thế. Nhân dịp này Đức Phật nhắc lại một câu
truyện trong quá khứ có liên quan.
Phần
“TRUYỆN QUÁ KHỨ” kể một câu truyện từ thời xa xưa có liên hệ đến
những nhân vật trong câu truyện hiện tại. Trong truyện quá khứ luôn
luôn có sự hiện diện của một vị Bồ Tát, vị này là tiền thân của Đức
Phật.
Phong
cách đạo đức của các vị Bồ Tát thật toàn hảo từ sự suy tư cho đến
lời ăn tiếng nói và việc làm. Ngài là nhân vật chính cao cả, phi
thường với nếp sống chân thiện, hướng thượng. Ngài thường giáo hóa
người chung quanh bằng tấm gương đạo đức của chính mình. Ngài có đầy
đủ các đức tính như trì giới thanh tịnh, bố thí rộng rãi, Thiền định
tinh tấn liên tục và hành trì hạnh nhẫn nhục cao độ đến mức xả thân.
Các vị Bồ Tát này khi thì làm thú vật, khi thì làm người, đôi khi
làm chư thiên, có lúc làm thần cây v.v…
Phần
“KẾT HỢP” là phần liên kết truyện hiện tại với truyện quá khứ. Chỉ
rõ sự liên hệ giữa những nhân vật chính trong hai câu truyện, để rồi
“nhận diện tiền thân” tức là nói rõ
ra rằng “người này” “sinh vật này” trong truyện quá khứ “là ai”
trong truyện hiện tại.
Mỗi
truyện tiền thân có một bài “KỆ”. Kệ đó thường dựa vào câu truyện để
đưa ra lời phê bình.
Tập
TRUYỆN TIỀN THÂN ĐỨC PHẬT được coi là do các đệ tử của Đức Phật
trước tác và mượn tiếng là Phật dạy để phổ biến những lời giáo huấn
của Đức Phật. Người ta suy ra rằng các vị này sống trong thời Đức
Phật hoặc chỉ sau đó khoảng vài chục năm. Đầu tiên truyện được
truyền khẩu, về sau người ta sưu tập lại và ghi chép thành kinh
sách.
Các
truyện tiền thân thật sự là những tài liệu có giá trị cả về mặt văn
học, sử học, ngôn ngữ học, đạo đức học và giáo dục Phật giáo...
Truyện có mục đích tạo niềm tin vào đạo pháp trong mọi tầng lớp xã
hội. Truyện mở ra một kỷ nguyên mới trong cung cách truyền bá đạo
Phật.
Các
truyện tiền thân này, nhất là các truyện về súc vật, nhiều khi vượt
qua biên giới tôn giáo và trở thành cổ tích dân gian, nửa thần
thoại, nửa thực tế, không lệ thuộc một
tôn giáo nào hay xứ sở nào cả. Đây
là gia tài chung của nền văn hóa dân gian. Chính vì vậy mà các
truyện tiền thân này rất được phổ biến, không những trong giới Phật
tử mà còn lan ra khắp cả mọi địa phương và mọi dân tộc nữa. Truyện
tồn tại với giá trị độc đáo trong nền văn chương thánh thiện của thế
giới. Mặc dù đã hơn hai ngàn năm trăm năm qua kể từ khi những truyện
này được kể, ngày nay truyện vẫn chứa đựng sự hấp dẫn và còn có khả
năng lôi cuốn làm say mê tâm hồn các độc giả trẻ em cũng như người
lớn.
*
Các
truyện tiền thân Đức Phật
đã được nhiều người kể lại, thường là bằng văn xuôi, đôi khi bằng
tranh ảnh. Trong cuốn sách này, và có lẽ đây là lần đầu tiên, truyện
được kể lại bằng một ngôn ngữ bình dị dưới hình thức thơ, những vần
thơ “lục bát” có tính cách thuần túy dân tộc, để người đọc và người
nghe dễ hiểu và dễ nhớ.
Tác
giả khi kể lại truyện tiền thân bằng thơ đã dựa vào tài liệu tiếng
Anh tương đối ngắn gọn và đơn giản là: “BUDDHIST TALES FOR YOUNG AND
OLD” của Ven. Kurunegoda Piyatissa Maha Thera và Todd Anderson. Tài
liệu gồm 2 cuốn với tổng cộng 100 truyện.
Phần
tranh phụ họa trong cuốn thứ nhất (1995) là do Sally Bienemann,
Millie Byrum và Mark Gilson. Phần tranh phụ họa trong cuốn thứ nhì
(1996) là do John Patterson. Vì truyện kể nhắm cho các độc giả
phương Tây nên các tranh vẽ hầu như thiếu sắc thái Á Đông.
Tài
liệu trên đây không đề cập tới phần “Truyện Hiện Tại” mà chỉ đơn
giản đề cập đến phần “Truyện Quá Khứ” của các truyện tiền thân mà
thôi.
Cuối
sách là phần “Nhận Diện Tiền Thân Đức Phật” giới thiệu cho mọi người
được biết người nào, sinh vật nào, thần
nào là vị Bồ Tát (tức tiền thân Đức Phật) trong câu truyện quá khứ
đã kể ở trên.
Tác
giả khi kể truyện lại bằng thơ cũng đã tham khảo thêm các truyện về
tiền thân Đức Phật của Hòa thượng Thích Minh Châu và cư sĩ Nguyên
Tâm Trần Phương Lan dịch từ nguyên bản tiếng Pali và tiếng Anh, do
Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam ấn hành.
Bộ
“TRUYỆN THƠ TIỀN THÂN ĐỨC PHẬT” của cư sĩ Tâm Minh Ngô Tằng Giao gồm
nhiều tập. Tập số 3 này gồm 25 truyện thơ và có nhan đề là: “KHỈ
VÀ CÁ SẤU.”
Ước
mong rằng người đọc cũng như người nghe truyện sẽ ghi nhớ mãi trong
tâm cái nếp sống đạo đức chân chính cùng những lời khuyên dạy quý
báu của vị Bồ Tát trong truyện để cùng nhau cố gắng noi theo hầu đạt
được cái Chân, Thiện, Mỹ trong cuộc sống hàng ngày.
DIỆU PHƯƠNG
.
* 1 *
KHỈ VÀ CÁ SẤU
Ngày xưa ở tại ven sông
Có chàng khỉ sống ung dung một mình
Mạnh sức lực, lớn thân hình
Thêm tài nhảy nhót tài tình kể chi.
Giữa sông có đảo đẹp kia
Bao nhiêu cây cối rậm rì xanh tươi
Trái cây ngon ngọt khắp nơi
Nào hồng, nào chuối chào mời khỉ ta.
Từ bờ tới đảo khá xa
May thay có đá nhô ra giữa dòng
Khỉ ta thấy tiện vô cùng
Từ bờ nhảy tới giữa sông lấy đà
Nhún chân trên đá nhô ra
Nhảy thêm lần nữa là qua đảo rồi.
Sáng qua đảo khỉ dạo chơi
Trái cây ăn uống đã đời tại đây
Lang thang thỏa thích cả ngày
Vầng dương gần lặn mới quay trở về
Cũng như buổi sáng khác chi
Nhảy về trên tảng đá kia giữa dòng.
*
Một nơi ở cạnh con sông
Có đôi cá sấu sống trong bụi bờ
Cuộc đời thoải mái nên thơ
Thế rồi vợ sấu bất ngờ mang thai
Kể từ đó thích ăn hoài
Chỉ ưa món lạ khác người chung quanh,
Anh chồng chiều vợ thật tình
Luôn đi kiếm thứ vợ mình thích ăn.
Khỉ thường nhảy nhót nhiều lần
Nhảy qua nhảy lại xa gần đều hay
Và đều thán phục lắm thay,
Vợ chàng cá sấu cũng đầy ngạc nhiên
Một hôm nói với chồng liền:
“Em thèm ăn được trái tim khỉ này.”
Anh chồng chiều vợ lâu nay
Hứa rằng sẽ lấy tim ngay cho nàng.
Anh chồng tính toán kỹ càng
Bơi ra tảng đá, vội vàng leo lên
Nằm che tảng đá phía trên
Nghĩ rằng khỉ sẽ về liền ngang đây
Tất nhiên phải nhảy lưng này
Sấu thời bắt khỉ được ngay dễ dàng.
*
Suốt ngày trên đảo lang thang
Chiều về khỉ mới tìm đường qua sông
Nhìn ra tảng đá giữa dòng
Thấy hình như đá bềnh bồng cao thêm
Thật kỳ lạ, khỉ nghi liền!
Khỉ nhìn mực nước ở bên hai bờ
Thấy bình thường! Càng thêm ngờ!
Mắt tinh khỉ nhận thấy ra sấu rồi
Sấu nằm trên đá đó thôi,
Thử xem hư thực khỉ thời la lên:
“Hỡi anh tảng đá bạn hiền
Chắc luôn mạnh giỏi ở trên sông này?”
Hỏi ba lần, lớn tiếng thay
Khỉ bèn hỏi tiếp: “Bạn hay trả lời
Và thường nói chuyện với tôi
Hôm nay sao lại im hơi lạ kỳ?”
Anh chồng cá sấu nghĩ suy:
“Đá này có lẽ mọi khi đáp lời
Bây giờ im lặng lâu rồi
Ta nên lên tiếng khỉ thời khỏi nghi
Nhân cơ hội gạt khỉ kia.”
Sấu bèn đáp lại: “Tôi thì bình yên
Cám ơn bạn khỉ lành hiền
Cần gì cứ nói tôi liền tiếp tay.”
Khỉ ranh mãnh hỏi: “Ơ hay!
Bạn là ai vậy? Nằm đây làm gì?”
Sấu ta không kịp nghĩ suy
Thế là vội vã tức thì xưng tên:
“Ta là cá sấu sông bên.”
Khỉ cười: “Sao bạn nằm trên đá này?”
Sấu la: “Ta đợi bạn đây
Để mà lấy trái tim ngay bây giờ
Khỉ ơi khó thoát tay ta.”
Khôn ngoan khỉ nghĩ: “Quả là nguy tai
Sấu kia nói đúng quá trời
Đường về chỉ có đá nơi giữa dòng
Ta nào vượt
được mà mong
Ta nên lừa sấu mới hòng thoát qua.”
Nghĩ xong khỉ lớn tiếng la:
“Sấu ơi! Bạn thắng được ta thật rồi
Ta trao bạn trái tim thôi
Bạn nên há miệng ta thời tặng đây
Khi ta nhảy tới đá này
Trái tim bạn sẽ có ngay đấy mà!”
Sấu nghe vội há miệng ra
Há cho thật lớn, từ xa chờ mồi
Há to nên mắt nhắm thôi
Nào còn trông thấy đất trời gì đâu.
Khỉ co chân phóng thật mau
Nhún mình nhảy tót lên đầu sấu kia
Rồi từ đó nhảy tiếp đi
Qua bờ, qua bến rất chi lẹ làng.
*
Sấu ta mở mắt bàng hoàng
Không ngờ khỉ vượt dễ dàng qua sông
Thấy rằng khỉ giỏi vô cùng
Sấu bèn ca ngợi chiến công của người:
“Khỉ ơi! Bạn thật tuyệt vời
Nếu so với bạn tôi thời xấu xa
Giờ đây hổ thẹn quá mà
Chỉ vì chiều vợ hóa ra gian tình.
Bạn thời chính đáng quang minh
Chỉ lo tự cứu thân mình mà thôi
Không hề làm hại tới ai.
Bạn treo gương tốt sáng soi mọi bề!”
Anh chồng cá sấu quay về
Thật thà kể lại vợ nghe ngọn ngành.
Thoạt tiên vợ rất bực mình
Nghĩ chồng chẳng chịu nhiệt tình,
thiết tha
Nhưng rồi ngày tháng trôi qua
Đến khi vợ sấu sinh ra con rồi
Nhìn con mẹ thấy vui tươi
Bao nhiêu chuyện cũ tức thời quên
luôn.
(phỏng dịch theo bản văn xuôi
MR. MONKEY AND SIR CROCODILE
của Ven. Kurunegoda Piyatissa & Tod
Anderson)
* 2 *
VUA VÀ HOÀNG HẬU
Chương 1: BỒ TÁT TÁI SINH
Ngày xưa có một ông vua
Trị vì đất nước êm ru trong ngoài
Vua sinh ra được hai trai
Vua bèn chỉ định một người nối ngôi
Đó là anh lớn mà thôi
Còn phần quân đội em thời lo toan.
Vua già yếu, một thời gian
Lìa trần để lại ngai vàng cho con
Người anh lên nắm quyền luôn
Trở thành vua mới với muôn quyền hành.
Người em giờ lại trở thành
Một người kế vị cho anh sau này.
Anh làm vua được ít ngày
Một quan hầu cận tại đây gian tình
Ghét người em nên tâu trình
Đặt điều vu khống người mình không ưa:
“Em trai định giết hại vua
Âm mưu tranh chức kể như lâu rồi.”
Thoạt tiên vua chẳng tin lời
Tên gian nói mãi vua thời cũng nghi
Thế là đến một ngày kia
Người anh ra lệnh tức thì bắt em
Nhốt vào trong khám tối đen
Tay chân xiềng xích quấn thêm đọa đày.
Người em tù tội buồn thay
Nghĩ rằng: “Mình vốn lâu nay đàng
hoàng
Nào đâu giành giật ngai vàng
Nào đâu có ý bạo tàn giết anh
Ta không oán hận anh mình
Chỉ xin sự thật hiển linh lúc này.”
Tập trung ý chí lại ngay
Người em cầu nguyện với đầy thành tâm:
“Nếu ta không phạm lỗi lầm
Lòng này trong sạch sáng ngần trước
sau
Xin xiềng xích đứt ra mau
Cửa tù mở rộng ra bầu trời cao!”
Lời cầu linh ứng biết bao
Xiềng rơi! Cửa mở! Ai nào ngờ đâu
Thật là một phép nhiệm mầu
Người em thoát chạy vào sâu rừng già
Tới nơi hẻo lánh thật xa
Nhân dân vùng đó quả là tốt thay
Nhận ra hoàng tử em ngay
Họ thường kính trọng từ ngày xa xưa
Thương yêu, quý mến, thích ưa
Họ bèn tìm cách nhân từ bao che
Giúp chàng trốn tránh kín đi
Khiến vua đâu có dễ chi kiếm tìm.
*
Sau khi mọi chuyện tạm yên
Nhân dân cư ngụ trong miền suy tôn
Mời hoàng tử lãnh đạo luôn
Toàn vùng lập một đạo quân kiêu hùng.
Chàng em tự nhủ trong lòng:
“Trước đây ngôi báu ta không hề màng
Anh ta lại cứ nghi oan
Coi ta như địch, phũ phàng biết bao
Giờ ta sẽ tiến quân vào
Trở thành địch thủ. Ai nào hơn ai?”
Chàng mang quân vây vòng ngoài
Gửi thư tuyên chiến so tài tranh đua:
“Một là nhường lại ngôi vua
Hai là chiến đấu ăn thua ngoài thành.”
Thế là tin tức loan nhanh
Bao nhiêu dân chúng rời kinh đô liền
Theo về phía hoàng tử em
Tỏ lòng ủng hộ với niềm yêu thương.
Vua anh quyết giữ ngai vàng
Cho nên chuẩn bị sẵn sàng đấu tranh
Trước khi ra khỏi cổng thành
Tới thăm hoàng hậu tâm tình đôi câu:
“Chiến tranh thắng bại hay đâu
Nào ai biết được mai sau thế nào
Bà đang thai nghén, nguy sao!
Nếu ta tử trận, bà vào rừng đây
Trốn càng xa thời càng hay
Lo con sinh nở sau này bình an.”
Cửa thành mở rộng thênh thang
Hai bên tham chiến tan hoang đôi đường
Chẳng may anh bị tử thương
Thế là tin tức dữ hung loan truyền
Trong cung hoàng hậu nghe tin
Nhớ lời vua dặn, bà bèn trốn ngay
Giả trang hành khất nghèo thay
Áo quần rách rưới, mặt mày lấm lem
Trên đầu một thúng đội lên
Chứa nhiều châu báu nhưng nhìn ai hay
Vì bà phủ lớp gạo này
Gạo dơ bẩn của ăn mày lang thang,
Ai thèm trộm! Ai thèm màng!
Mặt trời chưa tỏ, trăng vàng còn
nguyên.
*
Rời kinh đô bà đi liền
Không ai nhận biết vợ hiền của vua,
Quen trong cung cấm thời xưa
Bà ra cửa Bắc, ngần ngừ bước chân
Đi đâu? Bối rối vô ngần,
Nhớ ra nơi chốn có lần ghé qua
Đó là thành phố Căm Pa
Bà bèn tìm chỗ ngồi ra lề đường
Hỏi thăm xem khách thập phương
Có ai qua đó xin nương theo liền.
Bấy giờ có một người hiền
Tu hành tinh tấn bao tiền kiếp qua
Khi là thú vật hiền hòa,
Khi là thần thánh thật là quyền năng,
Khi là người thấm đạo vàng
Đường tu tốt đẹp rỡ ràng. Lành thay!
Thời gian nghe kể truyện này
Thời bồ tát đó tới ngày tái sinh
Hiện nằm trong bụng mẹ mình
Là bà hoàng hậu cung đình mất ngôi,
Khi bồ tát sắp ra đời
Khắp nơi rung chuyển, cõi trời xôn xao
Vua trời Đế Thích thuở nào
Nghe tin tới giúp với bao chân tình
Ông bèn hóa phép hiện hình
Thành ra ông lão hiền lành lái xe
Có giường nằm, có mái che
Tới bên hoàng hậu tức thì nói ra:
“Nào ai muốn đi Căm Pa
Ta thời chở giúp nề hà chi đâu.”
Bà hoàng hậu đáp lại mau:
“Cháu xin đi kẻo chờ lâu lắm rồi.”
Ông bèn nói: “Cũng được thôi
Lên xe ta sẽ tức thời chở đi.”
Vì ngày sinh đã gần kề
Cho nên bà mẹ nặng nề tấm thân
Xe cao, leo khó bội phần
Ông già vội nói: “Chớ ngần ngại chi
Cứ giơ chân bước lên đi
Lái xe kinh nghiệm ta thì giúp thêm.”
Tuân lời bà mẹ bước lên
Ông già hóa phép đất liền dâng cao
Bà leo lên dễ dàng sao
Bà bèn tự nhủ: “Ai nào khác đâu
Ông là thần với phép mầu.”
Rồi bà mệt mỏi chìm sâu giấc nồng.
Xe ngừng tại một dòng sông
Bà còn say ngủ ở trong xe hàng,
Ông già đánh thức nhẹ nhàng:
“Dậy đi xuống tắm sông vàng nơi đây
Rồi thay quần áo mới này.”
Ông đưa quần áo đẹp ngay cho bà
Sau khi ăn uống qua loa
Bà nằm thiếp ngủ, giấc hoa tuyệt vời.
Buổi chiều xe tới một nơi
Bà bừng tỉnh dậy thốt lời hỏi thăm,
Đưa bà xuống, ông nói rằng:
“Thành Căm Pa đó con đang mong chờ
Thôi ta đi tiếp bây giờ.”
Nói xong ông phóng khuất mờ chân mây.
Sau khi vào thành phố này
Bà ngồi trong quán tại đây dò chừng.
*
Đã từ lâu ở trong vùng
Có nhà hiền triết vô cùng giỏi giang
Thường xuyên giúp đỡ xóm làng
Thầy đang rảo bước trên đường ra sông
Năm trăm đệ tử theo ông
Cùng nhau đi tắm nước trong sông vàng
Đang đi thầy thấy bà hoàng
Ngồi trong một quán bán hàng phía xa
Sắc xinh tươi, nét mặn mà,
Trẻ trong bụng mẹ toát ra phía ngoài
Hào quang mầu nhiệm tuyệt vời
Thầy nhờ cặp mắt tinh đời mới hay
Tự nhiên thương cảm bà ngay
Như thương em ruột tràn đầy tình thân
Thầy bèn dấn bước lại gần
Một mình vào quán hỏi han thân tình:
“Bà từ đâu đến một mình?”
Thấy thầy có vẻ chân thành, hiền lương
Bà bèn thổ lộ can trường
Rằng mình vốn gốc bà hoàng trong cung
Rằng chồng ra trận tử thương,
Rằng bà trốn chạy tìm đường cứu con.”
Thầy hiền triết bèn nói luôn:
“Bà đừng lo nghĩ héo hon thảm sầu
Nhà tôi của cải rất giàu
Giúp bà mọi chuyện trước sau tận tình
Coi như em của gia đình,
Nhìn tôi, lớn tiếng kêu anh đi nào
Và rồi cố khóc nghẹn ngào.”
Bà hoàng làm bộ khóc gào thảm thương.
Vừa khi đệ tử ngoài đường
Bước vào thấy cảnh lạ thường diễn ra
Thầy hiền triết nói: “Đây là
Cô em thất lạc xa nhà đã lâu
Bất ngờ mới gặp lại nhau.”
Thầy sai hầu cận chở mau cô về
Tường trình cho vợ thầy nghe
Nhắn bà săn sóc mọi bề cho yên.
Vợ thầy chào đón cô em
Mời vào tắm rửa cho thêm khoẻ người
Mời lên giường nằm nghỉ ngơi
Chăm lo em gái của nơi nhà chồng.
Khi thầy tắm táp đã xong
Thầy cùng đệ tử ngoài sông về nhà
Giờ ăn tối mời em ra
Cùng nhau tham dự chan hòa tình thân
Mời em ở lại nhà luôn
Coi như đoàn tụ quây quần bên nhau.
Bà hoàng hậu vài ngày sau
Tới kỳ sinh nở con đầu chờ mong
Một trai đẹp đẽ vô song
Rất là xinh xắn, vô cùng tinh anh.
(phỏng dịch theo bản văn xuôi
KING FRUITFUL AND QUEEN SIVALI
Ch. 1: Rebirth Of The Bodhisatta
của Ven. Kurunegoda Piyatissa & Tod
Anderson)
* 3 *
VUA VÀ HOÀNG HẬU.
Chương 2: CHIẾM QUYỀN.
Chương 3: NHƯỢNG QUYỀN.
Chàng hoàng tử lớn thật nhanh
Thường xuyên bị trẻ chung quanh chê
cười
Cho rằng cậu bé kém người
Xa nguồn quý phái, gần nơi bần hàn
Cậu buồn, tìm mẹ hỏi han
Mẹ cho biết cậu là hoàng tử xưa
Cha từng là một vị vua
Mất ngôi, tử trận, vì thua em mình:
“Con dòng quý tộc cung đình.”
Cậu nghe biết vậy quả tình sướng vui.
Đến khi mười sáu tuổi đời
Cậu hoàng tử nhỏ nay thời lớn khôn
Học hành thông thạo các môn
Cả văn lẫn võ cậu luôn có tài
Thành thanh niên trẻ, đẹp trai
Nhưng lòng vẫn mãi u hoài chuyện xưa.
Một ngày nghĩ đến ngôi vua
Chàng bèn nảy ý muốn thu ngôi về
Hỏi thăm mẹ: “Vậy trước kia
Ra đi mẹ có mang gì quý không?”
Mẹ chàng đáp: “Con yên lòng
Mẹ mang theo của báu trong cung vàng
Để con nay sống dễ dàng
Không cần chi phải lo toan kiếm tiền
Con đừng suy tính gì thêm
Ngai vàng lo lấy lại liền là hơn.”
Chàng thưa: “Con rất tạ ơn
Nhưng con chỉ muốn nửa phần đó thôi
Để đi tàu tới một nơi
Bán buôn vàng bạc sinh sôi làm giàu.”
Mẹ ngăn: “Con chớ đi đâu
Biển khơi vùi dập thuyền tàu hiểm nguy
Tiền đây có sẵn thiếu chi.”
Chàng thưa: “Con quyết định đi chuyến
này
Nửa phần tài sản còn đây
Mẹ dùng thoải mái như ngày hoàng
cung.”
Nói xong chàng chẳng ngập ngừng
Tàu dong buồm lướt ra vùng biển khơi.
*
Tại kinh đô chốn xa vời
Vào thời gian đó vua thời ốm đau
Thuốc thang nào giúp gì đâu
Bệnh tình quá nặng, từ lâu liệt
giường.
*
Trên con tàu vượt đại dương
Ba trăm năm chục người cùng đi buôn
Bảy ngày êm ả cánh buồm
Bỗng đâu bão tố dập dồn nổi lên
Con tầu nghiêng ngả muốn chìm
Mọi người kinh hoảng khóc rên não nề
Khẩn cầu thần thánh cứu nguy
Chỉ riêng hoàng tử gan lì, bình tâm
Không cần nhờ đến thánh thần
Tự tìm cách cứu bản thân của mình,
Nhúng dầu quần áo cho nhanh
Để phòng cái lạnh ở quanh thấm người,
Biển khơi sóng gió nổi trôi
Ăn thêm no bụng sợ rồi thiếu ăn,
Cột buồm leo mãi lên dần
Leo cho đến tận nơi phần đỉnh cao
Nên khi tàu ngập sóng trào
Mọi người đều bị chìm vào dòng sâu
Làm mồi cho cá còn đâu
Quanh tàu mặt biển nhuốm mầu máu tuôn
Chàng còn ôm đỉnh cột buồm
Một mình sống sót, phóng luôn ra
ngoài.
*
Cùng khi đó tại lâu đài
Nhà vua chắc sắp lìa đời hôm nay.
*
Chàng hoàng tử trẻ gặp may
Ra công bơi suốt bảy ngày bảy đêm
Thành tâm tụng niệm liên miên
Mãi thương mẹ góa, không quên đạo
vàng.
Thời xưa ngự trị đại dương
Nữ thần biển cả thường thường hiện ra
Để mà cứu giúp người ta
Những người hiếu đễ, thật thà, hiền
lương.
Nữ thần thử thách nhiều đường
Thấy chàng quả thật kiên cường đáng
khen
Lòng can đảm, chí vững bền
Cố công, gắng sức liên miên không
ngừng
Nữ thần khen ngợi vô cùng
Hỏi nay chàng muốn tới vùng nào đây,
Chàng thưa muốn tới được ngay
Chốn kinh đô đó lâu nay nguyện thầm,
Nữ thần quyền phép vô ngần
Đưa chàng đi chẳng khó khăn chút nào
Tới kinh đô, thần bước vào
Một vườn xoài lớn lao xao lá cành
Đặt chàng trên tảng đá xanh
Linh thiêng nổi tiếng kinh thành từ
lâu
Mơ màng chàng có hay đâu,
Nữ thần quay lại biển sâu tức thời.
*
Nhà vua không có con trai
Chỉ sinh một gái đẹp người, thông minh
Vua hấp hối trong cung đình
Các quan chầu chực ở quanh bên giường
Chờ xin ý kiến quân vương
Chọn ai để nối ngai vàng mai sau
Nhà vua trăn trối lại mau
Vài điều cần thiết hàng đầu ưu tiên
Làm tiêu chuẩn chọn vua hiền
Triều đình ghi nhớ, đâu quên được lời.
Sau khi vua đã qua đời
Các quan cố gắng tìm người lên thay
Nhưng nào dễ kiếm ra ngay
Điều vua đòi hỏi gắt gay vô cùng:
“Một là công chúa mến thương,
Hai là nhận biết đầu giường của vua,
Ba là tài nghệ có thừa
Giương ra nổi cánh cung xưa nặng nề,
Bốn là thông thái mọi bề
Kiếm ra mười sáu nơi kia chôn vàng
Cùng châu báu trong kho tàng.”
Các quan lúng túng, hoang mang tìm
hoài
Nhưng mà không tuyển được ai
Phải nhờ tu sĩ đại tài hoàng cung
Xin ngài cố vấn mọi đường
Tìm người thay thế ngôi vương trị vì.
Trầm ngâm tu sĩ nghĩ suy
Và rồi đề nghị lấy xe vua dùng
Buộc vào bốn ngựa oai hùng
Ngựa này tự chạy khắp vùng chung quanh
Ngựa thường ngừng chốn hiển linh
Có người tài đức, trở thành quốc vương
Không cần ai phải cầm cương
Để xe tự chạy về phương nhiệm mầu.
Ngài làm phép, ngài nguyện cầu
Rồi xe chuyển bánh chạy mau ra ngoài.
*
Rời kinh đô xe chạy hoài
Tới bên tảng đá vườn xoài xe ngưng
Quan quân theo gót vui mừng
Nghĩ người trên tảng đá thần là vua.
Chàng hoàng tử ngủ say sưa
Nào đâu hay biết chuyện vừa xảy ra.
Ngài tu sĩ của hoàng gia
Muốn tìm cách thử để mà rõ thêm
Lệnh cho chiêng trống vang rền
Nhưng người nằm ngủ vẫn yên giấc nồng
Không động tâm, chẳng núng lòng
Ngài tu sĩ tới xem trong chân người
Gót chân dấu ấn tuyệt vời
Khiến ngài vội vã thốt lời mừng vui:
“Người này xứng đáng nối ngôi
Nào ai trên khắp cõi đời sánh ngang.”
Ngài bèn đánh thức ông hoàng
Thỉnh ông về ngự ngai vàng. Lành thay!
Ông hoàng tử bèn hỏi ngay
Biết vua ở tại chốn đây qua đời
Không con trai để nối ngôi
Chỉ còn con gái một người mà thôi
Ông hoàng vui vẻ nhận lời
Quan quân vội rước về nơi kinh thành.
Trước khi lên nắm quyền hành
Chàng hay biết được ngọn ngành chuyện
xưa
Bao điều kiện để làm vua
Bao điều vua trước đòi đưa thử tài
Chàng lần lượt vượt qua thôi
Thành công xong mới lên ngôi trị vì.
Thoạt tiên là đón mẹ về,
Trả ơn hiền triết trước kia giúp mình
Khi chàng là trẻ sơ sinh
Cưu mang mẹ ở gia đình ông ta,
Kho tàng kiếm được vừa qua
Chàng đem bố thí hết ra cho người
Những người nghèo khó khắp nơi
Khiến cho dân chúng vui tươi ăn mừng
Gần xa lễ lạc tưng bừng
Hân hoan chào đón tân vương của mình
Nhân từ, tài giỏi, tinh anh
Khắp trên đất nước thanh bình hoan ca.
*
Một thời gian ngắn trôi qua
Năm nay vườn của hoàng gia được mùa
Ông làm vườn bèn dâng vua
Trái cây ngon ngọt ông vừa hái xong,
Vua ăn, khoan khoái cõi lòng
Muốn đi thăm viếng cây trong vườn này,
Tới vườn vua chợt thấy ngay
Hai cây xoài lớn tại đây ngược đời
Tuy đều cành lá tuyệt vời
Một không có trái ở nơi trên cành
Một thời trái chín treo quanh
Vua ăn vào thấy quả tình thơm ngon
Quan quân sau đó ăn luôn,
Đến khi vua dạo khắp vườn trở lui
Nhìn cây này thấy hỡi ôi
Giờ trông dáng dấp tả tơi buồn tình
Trái ngon, cành đẹp, lá xinh
Người ta đua hái cây thành xác xơ
Tả tơi, tan nát, chỏng chơ.
Cây kia không trái vẫn như lúc đầu
Lá xanh phô sắc khoe mầu
Vua nhìn lòng chợt buồn rầu nghĩ suy:
“Ngai vàng ta có khác gì
Giống cây có trái giữ chi được bền
Bạc vàng, châu báu, uy quyền
Càng nhiều càng sợ mất liền, than ôi!
Sống đời nào có thảnh thơi
Hoang mang trí óc, rối bời tâm can
Ta nên từ giã ngai vàng
Theo gương ẩn sĩ rừng hoang tu hành.”
Sau khi trở lại kinh thành
Vua trao quyền lại triều đình ngay
thôi
Lên lầu cao của lâu đài
Sống đời ẩn dật của người đi tu,
Sau chừng bốn tháng ẩn cư
Nhà vua dứt khoát giã từ hoàng cung
Cạo râu, xuống tóc, vào rừng
Ẩn tu trong núi chập chùng xa xăm
Triều đình tìm cách cản ngăn
Nhưng đều vô vọng, khuyên can ích gì.
Kể từ ngày đó trở đi
Bước chân vương giả không hề trở lui.
(phỏng dịch theo bản văn xuôi
KING FRUITFUL AND QUEEN SIVALI
Ch. 2: Gaining Power
Ch. 3: Giving Up Power
của Ven. Kurunegoda Piyatissa & Tod
Anderson)
* 4 *
MỘT KHỐI VÀNG LỚN
Ngày xưa ở một ngôi làng
Nhiều người có của giàu sang vô cùng
Ông kia giàu nhất trong vùng
Có nhiều vàng bạc chứa trong nhà mình.
Một thời gian tặc nấp rình
Thường hay trộm cướp loanh quanh chốn
này
Nên ông tính toán loay hoay
Đem vàng chôn giấu ở ngay ruộng ngoài
Rồi sau ông chợt qua đời
Khiến vàng chôn đó ai người biết đâu.
Thời gian thấm thoắt qua mau
Làng nay đói khổ nhuốm màu loạn ly
Ruộng nương hoang vắng bỏ kia
Không ai canh tác, dân đi mất nhiều.
*
Chàng nông dân nọ rất nghèo
Lất lây kiếm sống tiêu điều bản thân
Cho nên chẳng muốn dời chân
Chiếm khu ruộng nọ quyết tâm cày bừa
Cày hoài cho tới một trưa
Bỗng cày khựng lại, dường như kẹt rồi,
Kẹt vàng chôn dưới đó thôi
Nhưng chàng mới chiếm đất thời không
hay
Cho rằng cày kẹt rễ cây
Cho nên chàng vội ngừng tay thăm dò
Đào lên thấy khối vàng to
Chàng mừng nhưng lại đâm lo chuyến
này,
Khối vàng chói sáng quý thay,
Nếu đem đi lúc ban ngày sáng trưng
Nhiều người thấy! Kẹt vô cùng!
Chàng bèn vùi lấp vàng trong ruộng
đồng
Đợi đêm về tối mênh mông
Sẽ quay lại lấy cũng không muộn màng.
Canh khuya trở lại lấy vàng
Anh chàng đào bới kho tàng ra coi
Khối vàng to nặng quá trời
Nhấc thời không nổi, kéo thời chẳng đi
Vàng kia đâu nhúc nhích chi
Dù xô, dù đẩy vàng thì nằm nguyên
Anh chàng thất vọng vô biên
Nghĩ mình số phận tối đen cả đời.
*
Sau khi than thở đôi lời
Chàng bèn ngồi xuống tận nơi xem vàng,
Chao ơi cả một kho tàng!
Thấy vàng to quá khó mang một lần
Chàng suy ngẫm rồi nhủ thầm:
“Muốn đem về dễ chỉ cần phân chia
Mỗi lần mang một phần về
Thế là thanh toán vàng kia dễ dàng.”
Rồi chàng tính toán mơ màng:
“Chia vàng làm bốn phần bằng nhau
ngay,
Một phần sinh sống buổi nay,
Một phần tiết kiệm cho ngày mai sau,
Một phần phát triển hoa màu
Canh nông cày cấy về lâu về dài,
Một phần ta giúp người ngoài
Phát tâm bố thí những ai khốn cùng
Và làm việc thiện trong vùng,
Bốn phần như vậy vô cùng đẹp thay.”
Nghĩ xong chàng thực hiện ngay
Chia vàng làm bốn. Lòng đầy thảnh
thơi,
Mỗi lần mang một phần thôi
Đi về bốn chuyến êm xuôi dễ dàng.
Y theo kế hoạch dùng vàng
Sống đời hạnh phúc, dân làng kính yêu.
(phỏng dịch theo bản văn xuôi
