Đường về
QUÊ HƯƠNG TỊNH ĐỘ
Thích Vân Pháp
(tiếp theo Tập san số 11)
Tịnh độ: Con đường Bồ Tát Đạo
Trong các con đường của Lục Phàm và Tứ Thánh
thì con đường Bồ Tát là con đường tiếp cận gần nhất với Phật Đạo. Bởi
vì, Bồ Tát nói cho đủ là Bồ Đề Tát Đỏa, Phạn văn gọi là Bodhisattva.
Bodhi (S), hán phiên
âm là Bồ đề, dịch là giác ngộ, tỉnh thức; Sattva (S), hán phiên
âm là Tát đỏa dịch là chúng sanh, hữu tình. Do đó, Bodhisattva có
nghĩa là chúng sanh có thuộc tính giác ngộ; chúng sanh có nội dung giác
ngộ. Bồ tát tuy được giác ngộ nhưng về trí tuệ và đạo hạnh vẫn kém hơn
các đức Phật, bởi vì Bồ tát còn chưa gột sạch các vi tế vô minh. Vì thế,
Bồ Tát cần phải lập nguyện và lập hạnh để tu tập. Con đường của Bồ Tát
là con đường lập thệ nguyện rộng lớn, trên là cầu trí tuệ giác ngộ - Vô
thượng Bồ đề, dưới là thực hành hạnh đại bi cứu độ chúng sanh đưa về bến
giác. Do đó, trong nội dung của một vị Bồ Tát luôn thể hiện hai chất
liệu Trí tuệ và Từ bi.
Tư tưởng của Bồ Tát là tư tưởng xả kỷ và hy sinh,
nghĩa là Bồ tát làm giúp chúng sanh vui, giúp chúng sanh hết khổ, và
khai mở tuệ giác cho họ mà không cần sự đền đáp và trả ơn. Vì thế, hình
ảnh của Bồ tát đi vào đời là hình ảnh rất đẹp, một hình ảnh vĩ đại.
Trong mọi hành động, bố trí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định
và trí tuệ, Bồ Tát làm mà không trụ vào tướng, hoàn toàn vô cầu, vô kỷ,
vô danh và vô niệm. Chẳng hạn, khi Bồ tát bố thí có nghĩa là Bồ Tát
chẳng những hiến tặng cho chúng sanh về tiền tài, phẩm vật (tài thí) hay
giúp đỡ chúng sanh trên mặt tu học (pháp thí) mà Bồ tát còn đem đến sự
không sợ hãi (vô úy thí) cho chúng sanh. Nên Bồ Tát đến đâu là bình an
đến đó, Bồ Tát đến đâu là ở đó khổ đau vắng mặt. Bồ Tát đối với vấn đề
trì giới cũng vậy, chẳng những có đời sống luật nghi, luôn chặt đứt mọi
gốc rễ của điều ác (Nhiếp luật nghi giới) mà Bồ Tát còn nỗ lực phát huy
các thiện pháp (Nhiếp thiện pháp giới) đồng thời Bồ Tát còn thực tập các
giới làm lợi ích hết thảy hữu tình (Nhiêu ích hữu tình giới...)
v.v....
Bồ Tát làm với tinh thần vô ngã, vô chấp, với chánh
kiến, trí tuệ nên không bị mắc kẹt vào danh và sắc. Vì thế, bước đi của
Bồ Tát là bước chân vững chãi và thảnh thơi. Bồ tát vào đời để hành đạo
như cánh nhạn bay qua đầm lạnh không để lại dấu tích bóng hình, như
trong bài thơ của Thiền Sư Hương Hải:“Nhạn quá trường không, ảnh trầm
hàn thủy, nhạn vô di tích chi ý, thủy vô lưu ảnh chi tâm”.
Do đó, tinh thần Bồ Tát là tinh thần xuất thế mà lại
nhập thế. “Xuất thế” ở đây không có nghĩa là chạy trốn và bỏ mặc cuộc
đời để tìm khoái lạc cảnh thần tiên. Mà xuất thế ở đây, theo Bồ Tát đạo,
là con đường tu tập mong cầu tuệ giác vô thượng Bồ Đề. Và “nhập thế”
cũng không có nghĩa là vào sống giữa cuộc đời và bị cuộc đời đồng hóa.
Mà nhập thế theo tinh thần Bồ Tát là thực hiện hạnh đại bi, vào đời để
hóa độ, hóa giải mọi nỗi khổ và niềm đau của chúng sanh và khai mở tâm
trong sáng (Phật tâm) vốn sẵn có ở trong mỗi chúng sinh. Giáo sư Minh
Chi đề cập về vấn đề xuất thế và nhập thế này như sau: “Người theo đạo
Phật không có quyền giấu mình trong hẻo lánh, mà phải mạnh dạn đi ra
giữa xã hội, sống một đời chói sáng màu sắc vị tha. Mỗi việc làm, mỗi
lời nói cho đến mỗi ý nghĩ của người ấy phải là một bước trở về vô
biên... cho đến khi hết thảy cặn bả vị kỷ đều rủ sạch và con người ấy rõ
ràng thiết thực thấy mình với vũ trụ tan vào một khối duy nhất bao la"
Bồ tát là biểu tượng của tình thương và sự hiểu biết,
con đường Bồ Tát là con đường được trải bằng những đức tính nhẫn nhục
vượt khó. Vì thế, ở đâu "hữu cầu" thì ở đó "tất ứng", thể hiện tinh thần
cứu khổ, cứu nạn của Bồ Tát Quán Âm.
Sự xuất hiện của Ngài là để " lắng tai nghe cho cuộc đời bớt khổ, Ngài
là trái tim biết nghe và biết hiểu, ... ngài lắng nghe với tâm không
thành kiến, tâm không phán xét, tâm không phản ứng, bằng tất cả sự chú
tâm và thành khẩn để ôm lấy và chuyển hóa nỗi khổ đau của mọi người.
Ngài luôn thực tập hạnh nhìn sâu vào lòng sự vật và vào lòng người, để
thấy những gốc rễ của mọi khổ đau, để thấy được tự tánh vô thường và vô
ngã của vạn vật...”. Để rồi Bồ tát xin làm hạnh của Đất chấp nhận và
chịu đựng mọi thứ nhơ nhớp cũng như trong sạch, thể hiện tinh thần của
Ngài Địa Tạng “chúng sanh độ tận phương chứng Bồ đề, địa ngục vị không
thệ bất thành Phật”,
và “tìm cách có mặt ở bất cứ nơi nào mà bóng tối khổ đau tuyệt vọng và
áp bức còn đang trấn ngự để có thể mang đến những nơi ấy ánh sáng, niềm
tin, hy vọng và giải thoát..., nỗ lực diệt trừ những địa ngục còn đang
có mặt, và luôn thiết lập liên lạc với những ai không còn lối thoát, với
những ai không có phương tiện lên tiếng kêu gọi công bình nhân phẩm và
quyền được làm người...; nỗ lực tu học để đạt được đức vững chãi và kiên
trì của đất, để có thể trở thành trung kiên và không kỳ thị như đất”.
Tinh thần Bồ Tát là tinh thần “biết đem con mắt và
trái tim đi vào cuộc sống... Buổi sáng đem niềm vui cho con người, buổi
chiều giúp người bớt khổ”. Bồ Tát biết rằng: “Hạnh phúc của người chính
là hạnh phúc của mình và nguyện thực hiện niềm vui trên con đường phụng
sự”.
Vì lý do đó, Bồ tát không ngần ngại thiết lập vương quốc Tịnh độ để làm
phương sở đi về và chỗ hướng vọng cho tất cả chúng sanh.
Vì vậy, Đức Phật A Di Đà, trong thời kỳ còn là Bồ Tát
Pháp Tạng, đã vì lợi ích của hết thảy hữu tình mà phát nguyện thiết lập
vương quốc Tịnh độ Cực Lạc với 48 lời nguyện oai hùng. Trong 48 lời đại
nguyện đó có lời nguyện Ngài nói rằng: “Thề quyết không thủ ngôi chánh
giác nếu khi tôi thành Phật mà trong quốc độ còn có ba ác đạo: địa ngục,
ngạ qủy, súc sanh” hoặc là: “Thề quyết không thủ ngôi chánh giác, nếu
khi Tôi thành Phật mà cung điện lầu gác, cây hoa, cũng như tất cả vạn
vật trong quốc độ không ngào ngạt trăm ngàn hương thơm, do vô lượng tạp
bảo chung cộng hợp thành, xông ngát từ mặt đất lên đến hư không. Hương
thơm ấy phải kỳ diệu hơn tất cả hương trời, tỏa khắp mười phương thế
giới và sẽ khiến Bồ Tát ngửi thấy đều dõng mãnh theo hạnh Phật”.
Tóm lại, Bồ Tát đạo là con đường của Bồ Tát phát
nguyện giáo hóa chúng sanh trên tinh thần xuất thế và nhập thế, tinh
thần “hòa quang đồng trần" hay lý tưởng "thượng cầu Phật đạo, hạ hoá
chúng sanh". Trên tinh thần và lý tưởng đó, Bồ tát đã thiết lập quê
hương Tịnh độ làm phương sở cho chúng sanh quay về nương tựa. Do đó, sự
xuất hiện của các vị Bố tát Quan Âm, Địa Tạng, Phổ Hiền, Đại trí Văn thù
hay Bồ tát Thường Bất Khinh, v.v... đều là sự hiện hữu bất diệt để thực
hiện tinh thần Bồ tát đạo.
Giới thiệu một vài khuôn mặt của tông Tịnh độ
Chúng ta biết rằng, tông Tịnh độ xuất hiện từ rất sớm
ở Ấn độ, Trung hoa cũng như Việt nam. Nhưng vào những thời kỳ sơ khai
thì Tịnh độ tông không lan rộng và phát triển như Thiền tông. Điều này
cũng dễ hiểu, bởi vì thời kỳ này đức Phật nhập Niết bàn không lâu lắm,
các bậc Thánh vẫn còn tại thế nên họ tu tập theo sự hướng dẫn của thầy
mình và họ thấy có hạnh phúc; lại nữa phần lớn các thánh giả đều là
những vị thiền sư lỗi lạc nên họ chỉ truyền dạy những phương pháp thiền
tập mà thôi. Do đó, dù có rất nhiều người biết đến Tịnh độ tông từ rất
sớm, nhưng vì thiền tông vào những thời điểm trước đó rất thịnh hành,
nên đa phần hành giả đều tu theo thiền tông. Tuy nhiên, vẫn có không ít
các thiền sư xiển dương giáo nghĩa tông này và cũng có không ít người
theo.
Ở Ấn độ, Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, khi còn tại thế,
đã đề cập đến thế giới Tịnh độ của chư Phật. Tuy nhiên, đến thế kỷ thứ
VI trước kỷ nguyên, sau Phật nhập diệt, tức vào khoảng thế kỷ thứ II tây
lịch, có hai nhân vật quan trọng đã xuất hiện và xiển dương giáo lý đại
thừa và mang theo tinh thần khai triển tông Tịnh độ. Đó là Ngài Mã Minh
và Ngài Long Thọ.
Tương truyền rằng, Ngài Mã Minh (Asvaghosha), lúc mới
sinh ra, các con ngựa gần vùng đó đều hí lên, biểu lộ sự vui mừng, nên
song thân ngài đặt tên là Mã Minh. Khi ngài thuyết pháp các con ngựa ở
gần đó đều im lặng lắng nghe, buổi thuyết pháp vừa dứt, các con ngựa
đồng thanh hí lên như để ca ngợi Ngài. Khi chưa đi tu Ngài đã là một
biện sĩ lỗi lạc, một nhà đại văn hào và thi hào nổi tiếng lúc bấy giờ.
Sau khi đi tu rồi, Ngài càng trác tuyệt hơn về kiến thức Phật học cũng
như đời sống tâm linh. Vì thế, ngài rất được vua Kanishka (Ca Nị sắc Ca)
tôn kính.
Ngài là vị tổ thứ mười hai của thiền tông Ấn độ, lại
cũng là người xiển dương giáo nghĩa đại thừa một cách mạnh mẽ. Ngài đã
trước tác rất nhiều bộ luận như: Đại thừa khởi tín luận, Đại tông địa
huyền văn bổn luận, Sự sư pháp ngữ thập tụng, Phật sở hành tán và nhiều
các luận giải có giá trị khác. Trong đó, Phật sở hành tán
(Buddhacaritakàvya sùtra) được ngài Pháp Hộ (Dharmaraksa) dịch
sang Hán văn vào năm 414 đến 421, và được Beal, S.B.E chuyển sang Anh
ngữ; Đại thừa khởi tín luận (Mahàyàna Sraddhotpàda Sàstra) do
Ngài Chân Đế (Paramartha) dịch sang Hán ngữ vào năm 554 và ngài Dược Xoa
Nan Đà dịch vào năm 695 đến năm 700, và được học giả Teitaro Suzuki
chuyển sang Anh ngữ năm 1900.
Tư tưởng chủ đạo của ngài Mã Minh là xiển dương giáo
lý đại thừa theo tinh thần "khởi tín". Ngài đề cập đến Tịnh độ như sau:
"nếu ai chuyên tâm niệm đức Phật A di đà ở thế giới cực lạc phương tây,
đem các căn lành do mình tu được mà hồi hướng nguyện cầu sinh về thế
giới ấy thì liền được vãng sanh. Bởi lẽ, người ấy thường được thấy Phật,
nên không bao giờ còn bị thối lui. Nếu ai quán pháp thân chân như của
đức Phật ấy và thường siêng năng tu tập thì cuối cùng sẽ được sanh về,
vì đã an trú trong chánh định rồi"
. Do đó, với
ngài Mã Minh, các nhà sử học đã đi đến nhận định rằng:"Ngài là người
xiển dương và làm hưng thịnh Phật giáo đại thừa tại Ấn độ vào thế kỷ thứ
II tây lịch".
Nhân vật thứ hai là ngài Long Thọ (Nàgàrjuna), xuất
hiện vào thế kỷ thứ III, tây lịch. Ngài là người Tỳ đạt bà (Vidharbha)
thuộc Nam Ấn độ, ngài rất giỏi về thiên văn, địa lý, toán số, sấm ký và
các học thuật của ngoại đạo. Khi xuất gia, ngài theo tiểu thừa, sau
chuyển sang đại thừa và hết sức cổ xuý cho phong trào chấn hưng, phát
triển đại thừa. Các tác phẩm mà ngài trước tác để xiển dương giáo lý đại
thừa như: Trung quán luận, thập trung luận, thập nhị môn luận, đại thừa
phá hữu luận, đại thừa nhị thập tụng luận, thập bát không luận, bồ đề
tâm ly tướng, v.v...; trong đó, bộ Trung Quán luận có giá trị nhất và
được rất nhiều học giả biết đến.
Tư tưởng xiển dương đại thừa được ngài đề cập đến bao
gồm cả tư tưởng vãng sanh Tịnh độ, chủ yếu theo ba khuynh hướng:
1. Tư tưởng vãng sanh về Tịnh độ Đâu suất của đức
Phật Di lặc (Maitreya Buddha)
2. Tư tưởng vãng sanh về thế giới Diệu hỷ của đức
Phật A sơ (Aksobhya Buddha)
3. Và tư tưởng vãng sanh về thế giới Cực lạc ở phương
Tây của đức Phật A Di Đà (Amitàbha Buddha)
Vào thời ngài Long Thọ, tư tưởng vãng sanh chỉ y cứ
vào 24 lời nguyện theo kinh Vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác mà
không phải là 48 lời nguyện của Tỳ kheo Pháp tạng.
Nói chung, tư tưởng của ngài Long Thọ về Tịnh độ tông
khá hoàn chỉnh, tạo nền móng cho sự phát triển về sau.
Tại Trung hoa, Tịnh độ tông cũng đã có từ rất sớm,
nhưng mãi đến thời Đông Tấn (317-418), tông này đã được hình thành có tổ
chức và quy tắc rõ ràng do ngài Tuệ Viễn ở Lư Sơn sáng lập.
Ngài Tuệ Viễn (334-416) quê ở Nhạn Môn, tỉnh Sơn Tây,
Trung Quốc. Từ nhỏ vốn thông minh hoạt bát, ngài xuất gia và rất chú
trọng đến thiền học, lấy giới, định tuệ làm căn bản tu tập. Ngài sống
đời đạm bạc, không cầu danh lợi, chức tước. Có lần, Tể tướng Hoàn Huyền
tâu với vua An Đế, Đông Tấn, rằng: "thiên, địa, vương là ba ngôi chí
tôn, trời đất để che chở, vua để trị vì trong thiên hạ. Vậy, sa môn phải
kính lễ đức lớn của nhà Vua". Sau đó, ngài dâng thư phản kháng, ngài
viết cuốn "sa môn bất bái vương giả luận"
để tỏ rõ cái
lễ nghi thế gian khác xa với lễ nghi xuất thế.
Tại Lư Sơn, Ngài lập hội niệm Phật, gọi là "Bạch liên
xã" gồm 123 người, chủ đích lấy việc chí nguyện lễ bái và niệm hồng danh
Đức Phật A Di đà, không phân biệt xuất gia hay tại gia. Đến thời Nam
-Bắc triều, Ngài Bồ đề Lưu Chi dịch bộ "Vãng sanh Tịnh độ luận", do ngài
Thế Thân trước tác và nó đã trở thành bộ luận căn bản cho Tịnh độ tông.
Về sau, Ngài Đàm Loan (476-542) kế thừa pháp môn này rồi truyền tới ngài
Đạo Xước và Thiện Đạo. Ngài Đạo Xước (562-645) và ngài Thiện Đạo
(613-681) là hai vị hoàn thành giáo nghĩa Tịnh độ ở Trung hoa bấy giờ.
Các tác phẩm của ngài Thiện Đạo như: "Quán kinh sớ" (4 quyển), "Vãng
sanh lễ tán" (2 quyển), "Quán niệm Phật môn" (1 quyển), "Ban chu tán" (1
quyển), "Pháp sự tán",.... bao hàm giáo lý tinh yếu về Tịnh độ. Ngoài
ra, ngài còn giải thích kinh "Quán vô lượng thọ".
Về sau, ngài Từ Mẫn (Tuệ Nhật, 680-748) tiếp nối tông
này, nhưng chịu ảnh hưởng tinh thần thiền tông. Do đó, tinh thần Tịnh độ
rất được phát triển dưới triều đại nhà Đường (618-907), và từ sau ngài
Từ Mẫn, giáo nghĩa Tịnh độ có khuynh hướng "thiền tịnh song tu".
Đến thế kỷ thứ X, dưới triều đại nhà Tống (960-1279),
có thiền sư Diên Thọ (904-975) đã sử dụng phương pháp niệm Phật dựa trên
nguyên tắc "duy tâm Tịnh độ tâm ngoại vô pháp"(cõi Tịnh độ ở ngay trong
tâm, ngoài tâm không có pháp môn ấy". Và Tịnh độ tông cũng đã âm thầm
phát triển theo khuynh hướng ấy, và nó đã hưng khởi mạnh mẽ vào thời nhà
Minh (1368-1661), do các ngài Vân Thê- Châu Hoằng (1535-1615), Ngẫu Ích
- Trí Húc (1599-1655) và đại sư Ấn Quang vào thời nhà Thanh (1662-1911),
cho đến thời Trung Hoa Dân Quốc (1912).
Theo sự nghiên cứu của ngài Junjirò Takakusu, tại
Trung quốc, những thẩm quyền về tín ngưỡng này rất nhiều, nhưng chỉ có
bốn dòng truyền thừa
sau đây được nhìn nhận:
- Dòng I: Phật đồ
trừng (người Ấn, ở Trung Hoa, khoảng 310-348) Đạo An (584-708) Huệ
Viễn (334-416).
- Dòng II: Bồ đề Lưu
chi (Bodhiruci, người Ấn ở Trung Hoa, khoảng 503-535) Huệ Sủng Đạo
Tràng Đàm Loan (Doran,476-542) Đại Hải Pháp Thượng (Hôjô,495-508)
- Dòng III: Bồ đề
Lưu chi Đàm Loan Đạo Xước (Dôshaku, khoảng 645) Thiện Đạo (Zendô,
mất 681) Hoài Cảm (Ekan) Thiếu Khang (Shôkô).
- Dòng IV: Từ Mẫn
(jimin, sang Ấn vào đời Đường (618 -907) và tiếp nhận tín ngưỡng Di Đà
tại Gandhàra.
Ở Nhật, lịch sử về tín ngưỡng này rất dài, mặc dù
Nguyên Tín (Genshin, 942-1017) và Pháp Nhiên (Hônen, 1133 - 1212) là
những nhà tiền phong truyền xướng thuyết này. Có một truyền thuyết cho
rằng, Thánh Đức thái tử vào triều đại của nữ hoàng Suy Cổ (suiko,
593-628) cũng đã tin Phật A Di Đà. Và người ta đã tìm thấy một trong các
bản Nghĩa thích của Thái tử có nhắc đến Tây phương cực lạc. Ngài
Huệ An, một Tăng sĩ người Đại Hàn, từng giảng thuyết kinh Vô lượng thọ
cho hoàng triều. Vào thời Nara (710-793), có người cho là Hành Cơ đã
từng vân du để quảng bá tín ngưỡng này cho quần chúng. Tiếp đó, ngài
Giám Chân, một Luật sư người Trung Hoa, đã từng đến Nara vào năm 754,
truyền thọ tín ngưỡng Di Đà cho đệ tử người Nhật là Vinh Duệ.
Nhưng trong thời đại Nara, tín ngưỡng này không được
giảng dạy có hệ thống, và vì thế ngài Viên Nhân đã lập ra hai cách thức
niệm Phật, đứng và ngồi, và giới thiệu một nhạc điệu mô tả cảnh giới Cực
lạc.
Sau đó, ngài Nguyên Tín (genshin), trước tác một số
luận giải quan trọng về tín ngưỡng này và sáng kiến một nghệ thuật hội
hoạ hình ảnh đặc biệt về thế giới cực lạc. Đệ tử của ông là Lương Nhẫn
(Ryônin) lập nên một phái chiết trung giữa Thiên thai và Tịnh độ, gọi là
Dung thông niệm Phật, mà thực tế là hoà hợp giữa học thuyết Pháp
hoa và tín ngưỡng Di đà. Truyền thuyết cho rằng, ông chính là Phật A di
đà hiện thân thuyết pháp về chân lý "một trong tất cả, tất cả trong một;
một hành động cho tất cả, tất cả hành động cho một".
Sau ngài Lương Nhẫn là ngài Pháp Minh (Hômyô) làm sống dậy tông này năm
1321.
Trước đó, năm 938, Không Dã (Kùy, 903 -972) đến Kyoto
và đi khắp các ngõ đường, đến đâu Sư cũng tụng vang các bài tán Phật A
Di Đà, do chính ngài sáng tác. Dân chúng gọi Sư là "Thánh chợ" (thị
thánh)...
Vào thời Bình An (Heian) Hưng giáo đại sư (kôkyô,
1095-1145), hiệu Giác Tông, một đại sư nổi tiếng ở núi Cao Dã rất sùng
bái tín ngưỡng Di Đà và thường khát vọng được thác sinh về thế giới Cực
lạc.
Lương Biến (khoảng 1200), một nhà bác học ở chùa
Kongôsammaiin (kim cang tam muội viện) tự xưng là tín đồ Di Đà, vân du
sang Tanabe, vùng Kỷ y (kii) và cải hoá được ông trưởng làng đánh cá.
Nói chung, Tịnh độ tông tại Nhật khá hưng thịnh và
được giới xuất gia lẫn tại gia tiếp nhận một cách sùng tín và gây tiếng
vang rất lớn trong quần chúng.
Về Tịnh độ tông tại Việt nam, thật khó xác định niên
đại và nguồn gốc khai sáng, và sự ảnh hưởng của tông phái này vào thời
nào.
Theo Cao Tăng truyện ghi lại rằng: “Ngài Đàm Hoằng,
một danh tăng Trung quốc vào thế kỷ thứ V, là hội viên của hội “Bạch
liên xã” tại Lư sơn, đến Giao chỉ để truyền bá giáo lý Tịnh độ. Ngài ở
Quảng Lăng, thuộc Tỉnh Giang Tô ngày nay. Từ nhỏ ngài đã xuất gia và là
người rất giỏi về Luật học. Khi ngài thâm nhập pháp môn Tịnh độ ở hội
“bạch liên xã” thì ngài đến Giao Chỉ, trú tại chùa Tiên Sơn. Tại đây,
ngài thường trì tụng “vô lượng thọ kinh” và “quán kinh”-tức là kinh Quán
vô lượng thọ. Để củng cố niềm tin cho tín đồ và để chứng nghiệm pháp môn
Tịnh độ, nên đến năm Hiến Kiến thứ tư (455, tl), ngài đã lén chất củi tự
thiêu ở trên núi, nhưng việc ấy bất thành, các đệ tử phát hiện kịp thời.
Tuy vậy, trong lòng Ngài vẫn mang hoài bão ấy, nên nhân cơ hội tất cả
mọi người đi dự hội lớn của Làng, ngài lại sắp củi tự thiêu, đến khi mọi
người phát hiện thì ngài đã tắt thở. Nhưng đêm đó, dân làng thấy ngài
Đàm Hoằng có sắc thân vàng, đi nhanh về phía Tây, gặp ai ngài cũng hoan
hỷ chào hỏi. Thấy chuyện lạ, nên dân làng thâu lượm xá lợi của Ngài và
dựng tháp tôn thờ...”. Đó là một điển tích, một sự kiện khá thú vị tại
Việt nam liên hệ đến Tịnh độ tông tại Việt nam vào thế kỷ thứ V.
Đến thế kỷ XI và XII, Tịnh độ tông được mọi người
biết đến nhiều hơn. Và đầu thế kỷ XIII, vào triều Trần, Tịnh độ tông rất
thịnh và có sự kết hợp nhuần nhuyễn với Thiền tông. Trần Thái Tông, vị
vua đầu tiên của nhà Trần, đã từng khăn gói lên Yên tử sơn để xin xuất
gia, nhưng chưa đủ duyên nên phải về kinh đô lo việc triều chính. Ông là
vị vua rất mộ đạo,
nhân đức. Ngoài việc chăm sóc thần dân, lúc rãnh rỗi, ông còn nỗ lực
nghiên cứu đạo thiền, tham vấn các bậc cao Tăng kỳ đức để nâng cao nhận
thức và thăng tiến nội tâm. Và vì thế, ông trở thành vị Vua anh minh tài
giỏi, độ lượng và luôn được mọi người tôn kính.
Về pháp môn Tịnh độ, ông có quan điểm rất sắc sảo đối
với pháp môn niệm Phật này, và nó được ghi lại trong Khóa Hư lục, như
sau: "Niệm Phật là do tâm phát khởi. Tâm phát khởi về nẻo thiện thì đó
là thiện niệm, thiện niệm đã phát khởi thì thiện nghiệp sẽ đền bồi. Tâm
phát khởi về nẻo ác thì đó là ác niệm, ác niệm đã phát sinh thì ác
nghiệp sẽ ứng nghiệm. Như kính hiện ảnh, như bóng theo hình. Cho nên,
Thiền sư Vĩnh Minh Diên Thọ nói:"ai mà vô niệm, ai mà vô sinh?"."
Theo Trần Thái Tông thì vấn đề thiện ác đều do tâm,
niệm Phật cũng do tâm. Tâm là ông chủ của mọi kết quả hạnh phúc và khổ
đau. Nên, niệm Phật cũng chính là niệm tâm. Và Trần Thái Tông đã đưa ra
cách niệm Phật cho ba hạng người, thượng, trung, hạ trí khác nhau.
"Bậc thượng trí thì tâm tức là Phật, không cần tu
thêm, niệm tức là bụi trần, không vướng một mảy may, trần và niệm vốn
tịnh nên nói là như như bất động. Đó là Phật thân. Phật thân tức là thân
ta ấy vậy, không có hai tướng. Tướng và tướng không hai, lặng lẽ tồn tại
thường hằng. Tồn tại mà không biết, đó gọi là Phật sống". Niệm Phật đối
với bậc thượng trí là như thế, nhưng không mấy ai đạt được, nên Trần
Thái Tông đã đưa ra phương pháp niệm Phật đối với bậc trung trí như sau:
“bậc trung trí ắt nhờ vào niệm Phật. Chú ý tinh cần, niệm niệm không
quên thì tâm mình thuần thiện. Niệm thiện đã hiện thì niệm ác liền tiêu,
niệm ác đã tiêu thì chỉ còn niệm thiện. Dùng niệm mà ý thức về niệm thì
niệm niệm đều diệt. Khi niệm đã diệt ắt về chính đạo, lúc mệnh hết qua
đời sẽ được niềm vui cõi Niết bàn. Thường Lạc Ngã Tịnh là đạo của Phật.”
Đây là phương pháp niệm Phật đối với hàng trung trí, nhưng không phải dễ
dàng, nó đòi hỏi cần sự nỗ lực tinh chuyên để đẩy lùi niệm xấu. Nhưng,
để dễ dàng hơn cho người mới sơ cơ niệm Phật, Trần Thái Tông đã phải đưa
ra một cách thức niệm Phật dành cho hàng hạ trí: “Kẻ hạ trí miệng siêng
niệm lời Phật, lòng muốn thấy hình tướng Phật, thân nguyện sinh ở nước
Phật, ngày đêm siêng tu, không thoái chí thay đổi, như vậy đến khi mệnh
hết qua đời sẽ theo niệm thiện mà được sinh ở nước Phật, sau đó lãnh hội
được chính pháp của chư Phật nêu ra mà chứng được bồ -đề cũng vào quả
Phật”.
Chúng ta phải thấy một điều rằng,
Ngoài Trần thái Tông, chúng ta cũng bắt gặp một nhân
vật siêu tuyệt khác của nhà Trần, đó là Tuệ Trung Thượng Sĩ (1230-1290),
con trưởng của An sinh Vương Trần Liễu, anh của Hưng Đạo Vương Trần Quốc
Tuấn và Hoàng hậu Nguyên Thánh Thiên Cảm. Thượng sĩ là người ý chí siêu
phàm, tư tưởng thâm siêu, khí lượng thâm trầm, dung thần nhàn nhã. Ông
là một người rất "phá chấp", một thi sĩ nổi tiếng và là một thiền sư cư
sĩ lỗi lạc thời bấy giờ. Qua tác phẩm Thị tu tây phương bối
của Tuệ Trung, ta thấy được chất Tịnh độ rất rõ trong ông:
Tâm nội Di Đà tử mạ khu
Đông tây nam bắc pháp thân chu,
Trường không chỉ kiến cô luân nguyệt,
Sát hải trừng trừng dạ mạn thu.
Dịch là:
Di đà vốn thật pháp thân ta
Nam Bắc Đông Tây khắp chói lòa
Trăng thu ngự giữa trời cao rộng
Đêm lặng trùng dương rạng chiếu xa.
Quả đúng là bậc "thượng sĩ", ông đã có cách nhìn rất
độc đáo và thâm uyên về giáo nghĩa Tịnh độ. Và Di đà theo cái nhìn của
Tuệ Trung đó chính là pháp thân thường trú, hễ tâm vắng bặt mọi cuộc săn
đuổi, mọi cuộc vong thân thì tâm ấy chính là Phật và luôn toả chiếu khắp
các phía Đông Tây Nam Bắc như trăng thu phản chiếu xuống mặt nước trong
veo.
Với quan điểm đó về Tịnh độ tông, Trúc Lâm đầu đà, vị
vua đời thứ ba của nhà Trần, xuất gia tu tập và trở thành sơ tổ thiền
phái Trúc Lâm Yên tử, đã đề cập đến tông này theo cái sở tri và sở chứng
của mình:
"Tịnh độ là lòng trong sạch, chớ còn ngờ hỏi đến tây
phương
Di đà là tính sáng soi, mựa
phải nhọc tìm về Cực lạc."
(Cư trần lạc đạo phú - hồi thứ hai)
Niệm Phật theo vua Trần Thái Tông trong Khóa Hư Lục
chỉ đưa ra cách chung chung, mà không có một danh hiệu Phật hay tên của
cõi Tịnh độ cụ thể. Nhưng ở đây, vua Trần Nhân Tông đã nói rõ về điều
đó, nghĩa là Vua đang đề cập đến Tịnh độ Cực Lạc ở phương Tây của Đức
Phật A Di Đà. Muốn về đó, không phải là chuyện khó, hễ lòng mà trong thì
Tịnh độ liền có mặt. Tịnh độ và tâm mình không phải hai. Vì thế, người
tu theo Tịnh độ không cần đi đâu xa, Tịnh độ có ngay trong lòng như nước
có chảy ra trăm nhánh thì rốt cuộc cũng về biển cả, và trăng có bị che
khuất bởi mây đen u ám thì trăng vẫn không lìa bầu trời.
Và cũng như thế, đệ tam tổ thiền phái Trúc Lâm Yên
Tử, Huyền Quang, một nhà thơ và là một học giả lớn, đồng thời là một nhà
tâm linh sâu sắc vào thời Trần, đã bày tỏ quan điểm của mình như sau:
Biết được tính ta nên Bụt thật
Ngại chi non nước cảnh đường xa.
(vịnh Vân yên tự phú)
"tính ta" chính là tính Phật; nếu ta thấy được Phật
tính thì giữa Phật và ta không hai không khác, nên dầu đường về Tịnh độ
có xa cách mấy, ngay cả hơn 10 vạn ức cõi Phật, cũng không làm cho ta lo
ngại.
Tịnh độ tông vào thời đại nhà Trần phát triển song
song với Thiền tông, tất nhiên ảnh hưởng của Thiền tông thời bấy giờ vẫn
lớn hơn. Và từ đó, thiền tông cũng như Tịnh độ tông phát triển song
hành, cả Đàng trong lẫn Đàng ngoài, và được mọi người tiếp nhận để thực
tập, hành trì cho đến bây giờ.
Do
vậy, sự có mặt của tông Tịnh độ có ảnh hưởng rất lớn đối với các tăng
tín đồ không chỉ Ấn độ, Trung Hoa, Nhật Bản, Việt Nam, mà còn tác động
rất lớn đến các nước Phật giáo khác trên thế giới. Lại nữa, sự có mặt
của Tịnh độ tông đã đang và sẽ mang lại niềm tin bền chắc nhất cho hành
giả, và họ xem nó như là con đường hữu hiệu nhất, dễ dàng nhất trong
nhiều trong pháp môn thực tập của Phật giáo để trở về với quê hương bình
an.
觀
音
菩薩
妙
難
殊，
清
凈
莊
嚴
累
劫
修，千
處
有
求
千
處
應，
苦
海
常
作
渡
人
周。Quán
âm bồ tát diệu nan thù, thanh tịnh trang nghiêm luỵ kiếp tu, thiên
xứ hữu cầu thiên xứ ứng, khổ hải thường tác độ nhơn châu
(Bồ tát Quan Âm thật là mầu nhiệm khó đong lường, trải bao kiếp tu
hành khó nhọc mới được trang nghiêm thanh tịnh, ngàn nơi mong cầu
thì ngàn nơi Ngài ứng hiện, chốn bể khổ Ngài thường làm thuyền đi
cứu người).
Mã Minh, đại thừa khởi Tín luận, hạ, T32n1667, tr.591b24.若
善
男
子
善
女
人,
専念西
方
極
樂
世
界阿
彌
陀
佛以
諸
善
根
回
向
願
生
決
定
往
生。常
見
彼
佛
信
心
僧
長
永
不
退
轉。於
彼
聞
法
觀
佛
法
身
漸
次
修
行
得
入
正
位.
Nhược thiện nam tử, thiện nữ nhơn/chuyên niệm Tây phương cực lạc
giới A di đà Phật/dĩ chư thiện căn/hồi hướng nguyện sanh quyết định
vãng sanh/thường kiến bỉ Phật/tín tâm tăng trưởng/vĩnh bất thối
chuyển/ư bỉ văn pháp/quán Phật pháp thân/tiệm thứ tu hành đắc nhập
chánh vị
Trần Thái Tông, Khoá hư lục, phần Niệm Phật Luận, ghi
rằng:
夫
念
佛
者。由
心
所
起。心
起
於
善
則
爲
善
念。
善
念
之
起，
則
善
業
報
之。
心
起
於
悪
則
爲
悪
念。
悪
念
之
生
則
悪
業
應
之。
如
鏡
現
象。似
影随
形。
故
永
嘉
禅
師
有
云：
誰
