IV. SỰ THẬT VỀ CON ĐƯỜNG (Marga-satya): Sự thật thứ tư
là con đường trực tiếp đưa đến sự giải thoát chấm dứt khổ đau. Sự thật
này là tác nhân giải thoát hiện tại đưa đến chấm dứt quả khổ gần hay xa
trong tương lai theo luật tắc nhân quả biến dịch hay phân đoạn của xuất
thế gian. Là con đường Trung Đạo (Madhyamā-Paratipad), tránh xa hai cực
đoan tà chấp là chạy theo tìm kiếm hạnh phúc qua khoái lạc giác quan vật
chất thấp hèn, thường nghiệm, không mang lại bất cứ lợi ích nào trong
hiện tại cũng như tương lai sau đó, và tìm kiếm hạnh phúc qua hình thức
khổ hạnh tự ép xác dưới nhiều hình thức khác nhau, vì sự tìm kiếm này
cuối cùng cũng không thấy hạnh phúc đâu mà chỉ mang lại thân tàn ma dại,
ảnh hưởng trực tiếp lên tinh thần buồn khổ chán chê mất tính tự chủ sáng
suốt. Theo giáo thuyết A-hàm mà nói thì nhờ vào thực tiễn của con đường
này mà chính đức Đạo sư đã xa lìa chủ nghĩa khoái lạc và khổ hạnh trong
thực hành trước khi Ngài thành đạo. Đức Đạo sư với kinh nghiệm của chính
mình, Ngài đã tìm ra Trung Đạo và nhờ vào chính nó mà hoàn thành trí tuệ
giải thoát đưa đến Bồ-đề Niết-bàn. Đó chính là con đường trung đạo tám
ngành, hay nói một cách chính xác hơn thì chân lý mười hai nhân duyên,
nếu đem lý giải thì chính nhờ vào nó mà đức Phật đã xa lìa chủ trương
thường kiến, chấp chặt vào ngã cho là một chủ thể sinh mệnh hữu tình
chúng sanh luôn tồn tại; cùng xa lìa chủ trương đoạn kiến cho rằng sau
khi chết hữu tình chúng sanh sẽ vĩnh viễn mất luôn không còn tồn tại
nữa; hay xa lìa lập trường chủ trương tự nhiên trong những kiến giải của
hữu kiến thế gian, cùng chủ trương chủ nghĩa hư vô cho rằng tất cả đều
là không, không có gì hết của vô kiến mà tất cả mọi người vào lúc bấy
giờ dùng bốn cách nhìn thiên kiến sai lệch này đối với nhân sinh và vũ
trụ, trong lúc Ngài quán thuận và nghịch mười hai nhân duyên này. Đó gọi
là chánh kiến của trung đạo quán. Trung Đạo này thường được diễn tả là
Bát chánh đạo (āryāṣṭāṅgika-mārga):
tám con đường chân chính, bởi vì nó gồm có tám ngành, cũng có thể gọi là
tám phạm trù:
1. Chánh kiến (samyag-dṛṣṭi):
sự thấy biết chân chính, tức là thấy khổ đau về vật chất cũng như tinh
thần là khổ đau, thấy sự tập khởi của khổ đau là sự tập khởi khổ đau, thấy
sự diệt tận của khổ đau là sự diệt tận khổ đau, thấy con đường đưa đến sự
diệt tận là con đường đưa đến sự diệt tận khổ đau; có nghiệp thiện ác, có
quả báo nghiệp thiện ác, có đời này đời kia, có cha có mẹ, có chân nhơn đi
đến nơi thiện, hướng thiện; đối đời này đời kia có thể tự giác ngộ, tự
thân tác chứng thành tựu đạo quả giải thoát.
2. Chánh tư duy (samyag-sankappa): suy nghĩ chân chính,
tức là có ý chí đúng, phân biệt đâu đúng đâu sai, hiểu biết nhớ nghĩ chính
xác, tức là không có tham dục giác, sân nhuế giác và hại giác.
3. Chánh ngữ (samyag-vāca): lời nói chân chính, tức là lời
nói đúng đắn, chân thật. Tức là không còn sử dụng những lời nói dối, lời
nói hai lưỡi đâm thọc gây chia rẽ, lời nói thô ác xấu xa, lời nói thêu dệt
thêm bớt không chính xác.
4. Chánh nghiệp (samyag-kammanta): còn gọi là chánh hạnh,
là việc làm chân chính, tức là những hành động trong tạo tác đúng với
Chánh pháp, xa lìa sát sinh, không cho mà lấy, cho đến việc tà hạnh, những
giới chúng ta đã phát nguyện thọ trì.
5. Chánh mạng (samyag-ājīva): sự sống chân chính, tức là
chúng ta bỏ lối sống mê tín sử dụng chú thuật cầu đảo… theo tà mạng. Phải
như pháp mà cầu y phục đồ ăn thức uống, giường nằm, thuốc men trị bệnh và
tất cả những phương tiện tùy thân khác trong sinh hoạt hằng ngày.
6. Chánh tinh tiến (samyag-vāyāma): cố gắng chân chính,
tức là luôn cố gắng nỗ lực trong việc chuyển ác thành thiện đối với cuộc
sống: Nên phát nguyện đối với những điều ác đã phát sinh thì nên tìm cách
tiêu diệt chúng, những điều ác chưa phát sinh thì không khiến chúng phát
sinh, những điều thiện chưa phát sinh thì nên tìm cách khiến cho nó phát
sinh ra, những điều thiện đã phát sinh rồi hãy tiếp tục làm cho nó tăng
trưởng nhiều hơn nữa.
7. Chánh niệm (samyag-satti): nhớ tưởng chân chính, là ý
nhớ nghĩ đến thân, thọ, tâm, pháp. Đó là bốn pháp mà chúng ta cần phải nhớ
nghĩ đến, còn gọi là bốn niệm xứ.
8. Chánh định (sammā samādhi): tập trung chân chính, tức
là xa lìa các pháp dục ác bất thiện để thành tựu bốn thiền từ sơ thiền đến
tứ thiền.
Trong cuộc đời thuyết pháp độ sinh của đức Đạo sư qua bốn
mươi lăm năm, Ngài luôn luôn tùy thuộc vào căn cơ trình độ hiểu biết của
mọi chúng sinh hữu tình mà dùng con đường đưa đến sự diệt khổ đau tám
ngành này mà theo đó giảng dạy cho đồ chúng của mình. Ngài giảng dạy chúng
bằng những phương cách khác nhau và cách dùng dụng ngữ cũng khác nhau cho
những người có trình độ hiểu biết cảm thụ khác nhau, tùy trình độ phát
triển cho phù hợp với trình độ, mọi tầng lớp trong xã hội vào lúc bấy giờ.
Nhưng tinh túy nội dung tư tưởng giải thoát của nó vẫn nhất quán trong
thuyết giáo của mình, hàng trăm ngàn bài thuyết giáo rải rác trong ba tạng
giáo điển của Ngài, được chúng ta tìm thấy đều nói lên nội dung tư tưởng
giải thoát của Bát Chánh Đạo, qua sự hoàn thiện tam vô lậu học
Giới-định-tuệ trong mục tiêu làm trong sạch ba độc tham-sân-si bằng vào
thanh tịnh hóa ba nghiệp thân khẩu ý, qua tám phạm trù được thể hiện trong
cuộc sống.
Qua tám phạm trù hay tám ngành này, được phân bố theo chức
năng của ba học trong việc tu tập đối với kỷ luật tâm linh những lời dạy
của đức Phật. Như vậy, không nhất thiết là phải theo thứ tự từ một cho đến
tám trong việc áp dụng thực hành theo thứ tự như trên. Chúng phải được
thực hành phát triển gần như cùng lúc với nhau, càng nhiều càng tốt tùy
theo khả năng căn cơ từng người một. Tất cả tám phạm trù này, chúng liên
kết nhau và mỗi phạm trù hỗ trợ cho sự đào luyện những phạm trù khác.
Tám phạm trù này chúng được phân nhóm vào ba học Giới
(Sila), Định (Samādhi) và Huệ (Pannā) thì chúng sẽ tùy thuộc vào đó mà
mang ý nghĩa và giá trị của từng nhóm một.
Giới (sila) một kỷ luật phổ quát dành cho việc xây dựng
tình yêu và tình thương xót đối với tất cả mọi sinh vật hữu tình chúng
sanh đang hiện hữu, theo ý nghĩa nền tảng căn bản của giáo lý đức Phật.
Đức Phật ban bố giáo lý từ bi của Ngài trong tu tập tự lợi và lợi tha như
kinh Đại Phương Đẳng 24, T. 13, p. 0170b dạy: “Bồ-tát Ma-ha-tát nào muốn
thành tựu Chánh đẳng Chánh giác thì phải tu tập từ bi.” Hay vì muốn lợi
ích cho nhiều người, hạnh phúc cho nhiều người, do từ bi đối với thế gian,
trong kinh Ưu-bà-tắc giới 7, T. 24, p. 1074c, đức Phật dạy: “Này Thiện
nam! Người trí nên phải quán sát như vầy: ‘Tất cả phiền não là oán lớn đối
với ta. Vì sao vậy? Vì phiền não có khả năng tự phá mình và phá người. Vì
nhân duyên này, nên ta phải tu tập tâm từ để vì lợi ích tất cả chúng sanh
và vì muốn được hoàn thiện vô lượng pháp. Nếu có người nào bảo lìa từ bi
mà có được thiện pháp thì việc này không nơi nào có!’”
Theo đức Đạo sư, mỗi người chúng ta muốn hoàn thiện cho
chính mình thì phải phát triển cả hai đức tính bi (karuṇā)
và trí (jñāna) song song với nhau. Ở đây, ‘Bi’ tượng trưng cho trái tim
biểu thị cho tình cảm, có nghĩa là chỉ cho lòng thương xót, yêu mến người
và vật, sự tử tế với nhau, khoan dung độ lượng, nói chung chỉ cho lòng
trắc ẩn đối với cái khổ của người khác mà khởi tâm muốn cứu khổ, trong khi
‘Trí’ tượng trưng cho khối óc thuộc về khía cạnh tri thức hiểu biết, đối
với đạo lý tất cả mọi sự vật có khả năng đoán định phân biệt chuyện thị
phi, chánh tà mà lựa chọn lấy bỏ, nên gọi là trí. Nếu chúng ta chỉ phát
triển phần tình cảm mà quên đi phần tri thức lý trí, thì chúng ta dễ trở
thành những kẻ ngu si tốt bụng không biết phân biệt được đâu là tốt xấu,
việc gì nên làm và việc gì không nên làm! Trong khi nếu chúng ta chỉ phát
triển khía cạnh tri thức lý trí mà bỏ quên tình cảm thì, chúng ta sẽ dễ
trở thành một người trí có tim sắt đá không biết cảm thông thương xót rung
động trước mọi người ngoài ta ra. Vì vậy muốn hoàn thiện một con người,
người ta phải phát triển về cả hai mặt tình cảm và lý trí đồng đều. Đó là
mục đích thăng hoa của lối sống theo đức Phật qua luật tắc nhân quả thế
gian; trong đó trí huệ và từ bi liên quan mật thiết với nhau như ta sẽ
thấy sau này qua ba vô lậu học, trong tiến trình tu tập thực hành đưa đến
giải thoát đau khổ tùy theo trình độ căn cơ lệ thuộc về nhân quả hay duyên
khởi.
I - GIỚI: Trong Giới, theo chúng tôi thì bao gồm năm phạm
trù chánh ngữ, chánh nghiệp và chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm.
Trong năm phạm trù này thì ba phạm trù đầu thuộc về điều thân nói chung,
trong đó có thân và khẩu giới, nơi trực tiếp tạo ra nghiệp nhân để đưa đến
kết quả báo nghiệp sau đó thuộc hệ nhân quả, thuộc hành vi đạo đức của lời
nói và hành động, mà mọi người có thể nhận thấy được những hành vi cử chỉ
cùng lời nói có đạo đức hay không đạo đức được thể hiện ra một cách rõ nét
nhất, và cũng nhờ có những hành vi này mà chúng ta có thể đánh giá được ý
hành của mỗi cá nhân được thể hiện qua chúng là thiện hay bất thiện, là
đúng pháp hay không đúng pháp. Còn hai phạm trù sau tức là Chánh tinh tấn,
Chánh niệm thuộc về điều tâm (ý giới), trước khi vào Định thật sự.
Theo ba học thì chánh ngữ của khẩu thuộc về Giới, nếu
miệng chúng ta không phát ra những lời nói dối trá; không phát ra lời nói
vu khống, hay nói những lời có thể gây thù hằn, ghét bỏ, bất hòa, hay gây
gổ mạ lị giữa những cá nhân hay những nhóm người lẫn nhau; không nói lời
thô lỗ, vô lễ, ác độc, thóa mạ; không nói lời mách lẻo, vô ích, xuẩn ngốc.
Chúng ta cố gắng nhẫn nhịn, không nói những thứ ngôn ngữ sai quấy và độc
hại ấy đối với những người chung quanh chúng ta khi giao tiếp qua lời nói
của cửa miệng, mà chúng ta chỉ dùng những thứ ngôn ngữ chân thật từ hòa
dịu dàng, những từ ngữ thân thiện, khoan hòa, êm ái và nhã nhặn mà thuật
ngữ đức Phật gọi là ái ngữ, có ý nghĩa và lợi ích thì ngay lúc đó miệng
chúng ta không những trở nên trong sạch mà còn tỏa ra hương vị của từ bi
và giải thoát mà chính ý chúng ta cũng thể hiện được sự trong sạch và
hương từ bi thơm mát nữa. Từ đó khi chúng ta giao tiếp với nhau, mọi người
sẽ không còn nói năng bừa bãi, cẩn thận đúng lúc và đúng chỗ. Trường hợp
nếu không thể nói được những lời nói lợi ích cho nhau thì, tốt hơn nên giữ
sự im lặng. Đó chính là những thể hiện của chánh ngữ qua giới trong lúc
hành giả tu tập.
Giới học này không chỉ được giới hạn qua miệng (khẩu) của
lời nói mà còn được giới hạn qua mọi hành vi tạo tác của thân nữa.
Ở đây Chánh nghiệp thuộc về thân nhằm thể hiện những hành
vi tạo tác tương ưng với đạo đức, khả kính và hòa nhã. Trong đó, đức Đạo
sư khuyên chúng ta nên từ bỏ sự sát hại sinh mạng, sự trộm cắp; có làm có
ăn bình đẳng trong sự nghiệp của mỗi người, tránh xa mọi sự tà dâm không
có lợi cho chính gia đình mình và gia đình người khác trong hạnh phúc,
trong một cuộc sống hòa nhã tương kính lẫn nhau trong một cộng đồng xã hội
nhân bản. Khi mà thân chúng ta không hành động tạo tác những hành vi có
hại cho mình, cho người, cho xã hội thì chúng ta nên tránh xa và ngược lại
phóng sanh, giúp đỡ mọi người cả về vật chất lẫn tinh thần cùng tạo mọi sự
an lạc hạnh phúc cho chính mình và xã hội. Đó gọi là tu tập Chánh nghiệp
qua những hành vi và mọi tạo tác do thân mang lại sự trong sạch hạnh phúc
cho chính bản thân mình, mọi người cùng xã hội được thể hiện bên ngoài
phát xuất từ ý chí thanh tịnh.
Ngoài những hành vi tạo tác do thân trực tiếp tạo ra như
giết hại, trộm cắp, tà dâm của nghiệp, còn có những nghề nghiệp cũng từ tự
thân mỗi người mang lại sự thiệt hại cho người khác, cho xã hội như sống
bằng những nghề mê tín phù phép chú thuật, buôn bán khí giới, nước uống
say sưa, độc dược, ma túy, giết hại súc vật, lừa dối, v.v… mà đức Đạo sư
gọi là lối sống theo tà mạng cũng được Ngài nhắc đến trong tám phạm trù đó
là Chánh mạng. Ở đây, chúng ta phải sinh sống bằng một nghề nghiệp chính
đáng, không tạo ra tội cho chính mình và không có hại cho người, vật.
Ba phạm trù này (Chánh ngữ, Chánh nghiệp và Chánh mạng)
của Bát chánh đạo thiết lập hành vi đạo đức cho mọi chúng sanh hữu tình
trong việc thể hiện trực tiếp thanh tịnh hóa hai nghiệp thân khẩu. Ở đây,
nếu nói theo ý nghĩa của thiền định trong mọi lúc mọi nơi thì ba phạm trù
này thuộc điều thân trong mọi sự sinh hoạt, hoạt động hằng ngày mà giới là
hình thức để chúng ta thể hiện hành vi đạo đức và luân lý trong Phật học,
cốt khiến cho cuộc sống cá nhân và xã hội đầy hạnh phúc an lạc. Vì vậy,
không thể có sự phát triển tâm linh sâu xa nào, nếu không có căn bản đạo
đức này. Đó gọi là ba phạm trù thể hiện đạo đức trong việc thanh tịnh hai
nghiệp thân khẩu của luật học, mà trong thiền học thì gọi là điều thân.
Kế đến là Kỷ luật Tâm linh (luật học) tức là phương pháp
điều tâm (ý) (thiền học), trong đó bao gồm hai phạm trù Chánh tinh tiến,
và Chánh niệm. Trong hai phạm trù này thuộc phạm vi ý chí tạo ra nghiệp
nhân để dẫn đến nghiệp quả của chúng ta, tức chỉ cho đầu mối trực tiếp cho
mọi sự tái sinh trong ba cõi luân hồi. Ở đây nói đến phạm vi nỗ lực của ý
chí trong cả hai lãnh vực chỉ ác hành thiện. Chính Chánh tinh tiến là ý
chí mạnh mẽ để ngăn ngừa những điều xấu ác chưa phát sinh thì không cho
chúng phát sinh; trừ bỏ những điều xấu ác đã phát sinh; làm phát sinh
những điều thiện chưa được phát sinh và nuôi dưỡng làm tăng trưởng những
điều thiện đã phát sinh chính ngay trong cuộc sống của mỗi người trong
chúng ta (phần này sẽ trình bày trong phần Tứ chánh cần). Để rồi từ đó
chúng ta không những chỉ kiểm soát điều tâm ý của mình thôi mà còn tiến xa
hơn nữa trong việc kiểm soát mọi hoạt động của thân qua những cảm giác và
cảm thọ trong việc để ý, chú ý đến từng ý niệm.
Ở đây, Chánh niệm luôn luôn làm việc này, là lúc nào cũng
biết rõ, ý thức một cách đầy đủ và chú ý về những hoạt động của thân xác
(kàya); những hoạt động tâm ý (citta); những ý tưởng, tư tưởng, quan niệm
về những sự vật (dhamma) và những cảm giác hay cảm thọ (vedanā) của chúng
ta.
Đối với những hoạt động của thân xác, chúng ta phải nhận
thức một cách rõ ràng về bất tịnh cùng sự hiện hữu và biến dịch của chúng
theo nhân duyên trong cuộc sống của mỗi người.
Đối với những hoạt động của tâm thức, chúng ta phải ý thức
và nhận thức rõ xem tâm mình có tham dục hay không, có thù hận hay không,
có vọng tưởng si mê hay không, tâm ý chúng ta hiện đang phân tán hay tập
trung v.v… phải biết rõ ràng và chính xác như chính nó. Với cách thức như
vậy, chúng ta bất cứ lúc nào cũng phải luôn có ý thức về mọi động tác của
tâm ý, xem sự sinh và diệt của chúng như thế nào.
Đối với những ý nghĩ hay tư tưởng, quan niệm và các pháp
người ta cần phải biết tính chất của chúng, chúng sinh diệt ra sao, phát
triển như thế nào và bị tiêu diệt ra làm sao v.v…
Đối với những cảm giác, cảm thọ, chúng ta phải ý thức rõ
ràng về tất cả những hình thái của chúng, nào là vui, khổ, hoặc không vui
không khổ, chúng đã hiện hữu và biến dịch như thế nào theo định luật vô
thường chi phối ở trong mỗi chúng ta (phần này sẽ được trình bày trong Tứ
niệm xứ).
Đó là hai phạm trù điều tâm của Bát chánh đạo được phối
hợp với Giới trong ba vô lậu học, trước khi đưa đến Định của ba vô lậu học
của phạm trù Chánh định trong Bát chánh đạo.
II - ĐỊNH: Phạm trù thứ tám của Bát chánh đạo là Chánh
định, phạm trù này đưa đến bốn Thiền-na (dhyānā). Trong sơ thiền, tất cả
những pháp ác bất thiện của dục giới tuy đã lìa bỏ được không còn hiện hữu
nữa, nhưng những cảm thọ hoan hỷ (hỷ) hạnh phúc (lạc) của dục giới, có
giác có quán (có tầm có từ) cùng với vài hoạt động tâm lý phân biệt thô tế
vẫn còn được duy trì trong đối trị. Cho đến nhị thiền thì giác và quán đã
được đoạn trừ, tín căn được hình thành và tất cả mọi hoạt động tri thức
đều bị loại bỏ, bên trong sự trong sạch, sự an tĩnh và nhất tâm được phát
triển, chỉ có những cảm giác hoan hỷ (hỷ) hạnh phúc (lạc) vẫn còn được giữ
lại. Đến tam thiền thì cảm giác hoan hỷ hoạt động cùng hạnh phúc (lạc) ở
nhị thiền biến mất, chỉ còn lại duy nhất có cảm giác hạnh phúc (lạc) vẫn
tồn tại, trụ vào cảnh giới ‘hành xả’ không khổ không vui, cộng với sự
khinh an thanh thoát của ý thức xuất hiện nhờ chánh niệm chánh tri. Cho
đến tứ thiền thì cảm giác hạnh phúc khinh an không còn nữa, mọi cảm giác
đều tan biến; chỉ còn lại ý niệm thuần tịnh.
Trong phạm trù này, tâm được huấn luyện, khép vào kỷ luật
và phát triển nhờ bốn thiền-na của Chánh định mà có được tánh cảnh nhất
tâm thuần tịnh.
III - TUỆ: Hai phạm trù còn lại Chánh tư duy và Chánh kiến
biểu thị cho Trí huệ, sau khi đã nhờ điều hòa thanh lọc thân-tâm và nhờ
bốn thiền-na đạt được tánh cảnh nhất như thanh tịnh như trên, chúng tôi đã
trình bày theo phương pháp thanh lọc điều thân-tâm của hệ thống nhân quả,
để rồi chúng sanh hữu tình chúng ta có được kết quả trí tuệ phát sinh nhờ
vào những nhân tố tạo tác trước đó qua kỷ luật thanh lọc đào luyện tâm
linh mà đức Đạo sư đã chỉ dạy. Ở đây Chánh kiến, chánh tư duy là hai phạm
trù biểu thị cho lãnh vực trí tuệ.
Chánh kiến là sự thấy biết mọi sự đúng như thật, và chỉ có
Tứ đế mới giải thích sự vật đúng như thật. Bởi vậy Chánh kiến là thấy,
hiểu Tứ đế. Sự hiểu biết này phát xuất từ trí huệ cao cả nhất, thấy được
thực tại tối hậu. Theo Phật giáo có hai thứ hiểu biết: Cái gì chúng ta
thường hiểu biết thì cái hiểu biết đó gọi là tri thức, một trí nhớ nhờ vào
tích trữ kinh nghiệm, một sự lãnh hội của tri thức về vấn đề nào đó tùy
thuộc vào một vài chi tiết đã cho. Đấy gọi là “cái hiểu biết tùy thuộc”
(anubodha). Nó chỉ là một cái hiểu biết cạn cợt trên mặt hiện tượng chứ
không phải bản chất, không sâu sắc lắm. Sự hiểu biết sâu sắc thực sự đó
chính là sự thâm nhập (pativedha), thấy biết sự vật ngay từ trong bản chất
của nó mà không cần tên gọi hay nhãn hiệu, sự thâm nhập này chỉ có được
khi tâm đã sạch mọi pháp ác bất thiện cấu bẩn và hoàn toàn phát triển nhờ
thiền định mà có được.
Chánh tư duy chỉ những tư tưởng khước từ những vị kỷ xấu
xa của chấp ngã chấp pháp ràng buộc, hay giải thoát tất cả những khổ đau
từ thân miệng ý phát sinh, để hình thành bình đẳng tánh tướng trong ý
tưởng về tình thương yêu vô ngã, và về bất bạo động, dàn trải ra khắp cả
muôn loài. Những ý tưởng về sự giải thoát, tình yêu vô ngã và bất bạo động
được nhóm họp và phát sinh về phía trí huệ. Điều đó chứng tỏ rằng trong
trí huệ chân thật vốn có những đức tính cao cả này, và mọi tư tưởng về
tham dục, sân hận, si mê, bạo động nói chung là các pháp ác bất thiện đều
phát xuất và có mặt từ sự thiếu trí huệ trong mọi lãnh vực của đời sống
như cá nhân và xã hội, nên từ đó cá nhân, xã hội trở thành bất an, khổ đau
xuất hiện.
Từ sự miêu tả sơ lược về Bát chánh đạo, ta có thể thấy
rằng đấy là một lối sống phải được mỗi người tuân theo, thực hành và phát
triển trong sự phối hợp với ba vô lậu học. Nó là tự-kỷ-luật điều thân xác,
điều lời nói và điều tâm (ý nghĩ), tự phát triển và tự thanh lọc để trở
thành thanh tịnh. Sự phối hợp ở trên, chúng tôi căn cứ vào luật tắc nhân
quả để hình thành nên có sự phối hợp sắp xếp có trước có sau như vậy;
nhưng nếu đứng về mặt duyên khởi thì đúng là không có phạm trù nào hay ba
vô lậu học có trước có sau, hay theo bất cứ một thứ tự sắp xếp nào hết, mà
chúng tùy thuộc vào sự hiện hữu hiện quán mà trong cuộc sống và căn cơ của
chúng ta mà hình thành và ở trong nhau. Ở đây, không dính líu gì đến đức
tin, cầu nguyện, thờ phụng hay nghi lễ. Theo nghĩa này thì, không có gì có
thể gọi là có tính cách tôn giáo thông thường mà nó là một phương pháp rèn
luyện điều tiết thanh lọc thân tâm. Nó là con đường đưa chúng ta đến sự
thực chứng chân lý rốt ráo tối hậu, dẫn đến mọi sự tự do hoàn toàn, hạnh
phúc và bình an sau khi hoàn thiện tâm linh nhân bản về mặt đức và trí.
(còn tiếp)
Thời Niên Thiếu của
Tôn giả Mục-kiền-liên
^
Thích Trí
Lộc
Từ ngàn xưa đến nay, các triết gia và các học giả trên thế
giới đều khẳng định rằng: Ấn Độ là một trong những chiếc nôi tâm linh,
dung chứa những sức sống tâm linh vĩ đại nhất trên thế giới. Ấn Độ hàng
ngàn năm trước so với Ấn Độ bây giờ vẫn có những sự tương đồng một cách kỳ
lạ: nếu như hàng ngàn năm trước Ấn Độ có hàng trăm tôn giáo, tín ngưỡng,
học thuyết bất đồng, đa dạng và phong phú, thì Ấn Độ ngày nay vẫn tồn tại
những sự đa dạng và dị biệt ấy. Nếu như Ấn Độ cổ có nền văn minh vĩ đại
(văn minh Indus), thì nền khoa học kĩ thuật Ấn bây giờ cũng phát triển đến
đỉnh cao, ngang tầm với những quốc gia có nền khoa học phát triển nhất.
Nếu như Ấn Độ ngày xưa có những ngôi làng cổ kính, những bộ tộc hùng mạnh,
giàu sang, phồn thịnh tồn tại bên những ngôi làng nghèo đói, thấp hèn, thì
ngày nay Ấn Độ cũng tồn tại những thành phố giàu sang bên cạnh những khu
dân cư đói khổ v.v… Chính ngay những điều kiện đa dạng và dị biệt ấy, các
học giả đã khẳng định rằng, đó là một trong những lý do mà đức Phật chọn
Ấn Độ làm nơi giáng thế, để cứu khổ độ sanh.
Suốt cuộc đời hoằng pháp bất quyện trên xứ Ấn khắc nghiệt,
đức Phật đã độ được hàng vạn người xuất gia tu học trong Chánh pháp, hàng
triệu người qui y theo đức Phật, làm đệ tử tại gia, lấy Chánh pháp làm kim
chỉ nam để tu tập hướng về chân-thiện-mỹ. Trong hàng vạn đệ tử xuất gia,
sử liệu Phật giáo đã ghi nhận tiêu biểu mười vị đệ tử xuất sắc nhất, nổi
bật nhất về những năng lực: trí tuệ, thần thông, trì giới, v.v... mà trong
các kinh sách thường gọi mười vị Thánh này là mười vị đệ tử lớn, đứng đầu
trong hàng vạn đệ tử xuất gia của đức Thế Tôn. Trong bài này, người viết
xin giới thiệu đến độc giả về thời niên thiếu của một trong mười vị Đại đệ
tử ấy, Tôn giả Mục-kiền-liên, bậc Thánh đứng hàng thứ hai trong mười vị
Đại đệ tử của đức Phật. Ngài được đức Thế Tôn khen ngợi là vị có thần
thông đệ nhất và hiếu tâm lớn nhất trong hàng đệ tử xuất gia của Phật.
1. Dòng tộc và sự đản sanh:
Tôn giả Mục-kiền-liên đản sanh tại làng Câu-ly-ca, một
ngôi làng giàu sang và danh tiếng nằm gần thủ đô vương quốc Ma-kiệt-đà,
thuộc tiểu ban Bihar, Ấn Độ ngày nay. Đây là một trong những ngôi làng
phồn thịnh bậc nhất thời bấy giờ. Nơi đây hầu như chỉ dành cho những đại
tộc Bà-la-môn cư ngụ.
Thân phụ Ngài không được các kinh sách và sử liệu ghi chép
rõ (Ấn Độ cổ có một truyền thống tâm linh mạnh nhất thế giới, nhưng tiếc
rằng Ấn Độ cổ không chú trọng về chữ viết, do đó các sử liệu về các bậc
Thánh của Ấn Độ ngày xưa không được ghi chép rõ ràng, ngay cả kỳ kết tập
kinh điển lần đầu tiên cũng chưa có chữ viết), chỉ biết rằng, thân phụ của
Ngài là tộc trưởng của làng Câu-ly-ca, là một trưởng giáo Bà-la-môn giàu
có và danh vọng đứng đầu cả làng. Thân mẫu Ngài thuộc dòng dõi Moggalli
(có nghĩa là Thiên văn gia), theo ngữ căn thì danh từ Moggalli phát nguyên
từ chữ Mudgala (một dòng dõi chuyên nghiên cứu về Thiên văn học cổ), thuộc
giai cấp Bà-la-môn giàu sang và quyền quí, các kinh sách thường gọi tên bà
là Thanh Đề.
Vốn là trưởng giáo Bà-la-môn của làng, thân phụ Ngài có
hàng trăm đồ chúng, tài sản và danh vọng nổi tiếng cả một vùng, nhưng hai
ông bà Thanh Đề vẫn mang trong lòng một nỗi u buồn sâu lắng, kết hôn đã
lâu mà vẫn chưa có một mụn con để nối dõi. Vì thế đã chục năm trôi qua kể
từ ngày lễ cưới, hai ông bà vẫn đêm ngày dâng lễ vật cầu nguyện đấng Phạm
Thiên cao cả, cầu xin một người con để nối dõi tông đường, giữ gìn gia sản
đồ sộ. Họ thường khấn rằng: “Kính lạy đức Phạm Thiên cao cả! Là đức Cha
sinh của muôn loài. Bởi Ngài mà chúng sanh có trí tuệ, lạc phúc, vinh
quang cùng bất tử. Bởi Ngài mà chúng sanh có thực phẩm, trái cây cùng
những nghề nghiệp nuôi mạng… Kính lạy đức Brahman tối thượng tôn! Là linh
hồn ngu si, nhỏ bé đầy đau khổ do Ngài sáng tạo ra, con kính ngưỡng Ngài
ban phát cho chúng con niềm vui trần tục để thế hệ cháu con tiếp nối tuân
phục Ngài, thờ kính Ngài, phủ phục dưới chân Ngài bằng đức tin thanh khiết
và tuyệt đối… Xin Ngài ban cho con một mụn con thơ!”
Qua mười năm ròng rã nguyện cầu, cuối cùng nguyện vọng của
hai vợ chồng cũng được cảm ứng. Buổi sáng nọ, sau một đêm chí thiết nguyện
cầu, phu nhân Thanh Đề cảm thấy khắp phòng hương thơm ngào ngạt, toàn thân
rúng động, một cảm giác kì lạ lan tỏa khắp châu thân, từ đó bà biết mình
đã thọ thai, khi hay được tin mừng thân phụ Ngài vui mừng không diễn tả
hết được. Ngày tháng dần trôi, đến ngày nở nhụy khai hoa, một hoàng nam đã
chào đời đúng như lời khấn nguyện. Thân phụ Ngài vui mừng khôn xiết liền
truyền mở đại tiệc thết đãi cả dân làng để vui mừng người con của dòng tộc
cao quí, người con của dân làng Kolita đã xuất thế; đồng thời ông cho
người thông báo tin mừng cho vị trưởng làng Upatissa và các vị trưởng làng
bên cạnh đến chung vui.
Trong lúc cả làng Kolita đang vui mừng trong lễ hội, thì
tại làng Upatissa cũng đang tổ chức tiệc hội vui mừng về sự chào đời của
tôn giả Xá-lợi-phất. Hai gia đình của hai tôn giả đã có sự giao hảo tốt
đẹp và kết thân với nhau đến bảy đời, hai niềm vui cùng một lúc và hai
người báo tin lại gặp nhau giữa đường: “Có niềm vui, nỗi buồn nào mà hai
gia đình này không san sẻ cho nhau? Họ thân thiết với nhau còn hơn ruột
thịt. Họ gặp gỡ nhau không những ở tập cấp, dòng trưởng, trình độ kiến
thức mà cùng với cả thú vui du sơn, ngoạn thủy nữa. Điều kỳ lạ là tuổi tác
họ lại bằng nhau và sự hiếm muộn con cái cũng y như thế. Cũng đã mười năm
ròng rã, họ cầu nguyện cúng tế đền thấp, miếu cao, đầu súc vật, mâm trái
cây, bông hoa và trầm hương. họ sẵn sàng bỏ ra cả mấy trăm đồng tiền vàng
để nhận một tin vui là sẽ có một người con trai để nối dõi tông đường,
thừa kế di sản tinh thần và cả di sản vật chất nguy nga, đồ sộ. Họ đều là
bậc đại phú, đại quí đứng đầu làng và có quyền lấy tên làng đặt tên cho
con trai họ. Vốn là trưởng giáo tại ngôi làng Kolita nên môn sinh và bằng
hữu đến thăm nhân ngày vui cũng rất đông. Bà Thanh Đề ở Kolita thế là cũng
bắt đầu hoài thai một nhân cách siêu việt, một ngôi sao thực sự.”
Ngay trong ngày lễ hội vui mừng ấy, tên làng Kolita được
dùng để đặt tên cho đứa bé, đồng thời theo luật Mã-nổ (Manou) thì người
con phải theo họ mẹ. Do đó, tên của đứa bé được gọi đủ là Câu-li-ca
Mục-kiền-liên.
2. Thời thơ ấu và lúc trưởng thành:
Là con trai của trưởng làng, trưởng giáo Bà-la-môn, lại là
người con duy nhất của bộ tộc, thời thơ ấu của tôn giả Mục-kiền-liên được
chăm sóc và giáo dục hết sức hoàn mỹ và chu đáo, lúc nào cũng có kẻ hầu
người hạ. Không giống như tôn giả Xá-lợi-phất còn có đến sáu người em, tôn
giả Mục-kiền-liên là con trai duy nhất của ông bà Thanh Đề, lại là người
con của bộ tộc danh giá, cao quí nhất làng… Do đó, tất cả niềm tin yêu, kỳ
vọng cũng như sự giàu sang danh tiếng của gia đình, dòng tộc đều dồn hết
vào tôn giả Mục-kiền-liên. Năm lên ba, bốn tuổi, Chàng đã được cha dạy
những mật chú vỡ lòng, những bài kinh khấn nguyện cũng như những phương
pháp tế lễ, cúng thần… Lên sáu, bảy tuổi, cha chàng mời những vị thầy nổi
danh trong làng và ở thành Vương-xá về truyền dạy những môn học về luận
lý, số học, triết học… Năm lên tám tuổi, Mục-kiền-liên và Xá-lợi-phất ở
làng bên cạnh đã nổi danh là thần đồng. Hai trẻ là hai ngôi sao sáng, là
hai mẫu người lý tưởng, chuẩn mực cho hàng trăm trẻ cùng lứa tuổi noi
gương. Tuy bản chất thông tuệ không bằng Xá-lợi-phất, nhưng Mục-kiền-liên
lại nổi tiếng về dũng mãnh hơn, hai trẻ thường xuyên được gặp gỡ và chơi
với nhau rất hợp ý qua sự tạo điều kiện của hai gia đình: “Hai gia đình
thường tạo cơ hội cho hai trẻ gặp nhau. Và thật lạ lùng làm sao, những trò
chơi của chúng bày ra lại rất nghiêm túc ngoài sức tưởng tượng của người
lớn. Một trẻ đóng vai đạo sĩ khổ hạnh, một trẻ đóng vai du sĩ hành cước,
chúng hỏi đạo nhau hoặc giả làm trò bố thí, cúng dường… Thỉnh thoảng trong
những lời đối thoại, các bậc thầy cũng phải ngỡ ngàng về cái tâm mắc mỏ,
có chiều sâu, chiều rộng của vấn đề. Tuy nhiên, trẻ con vẫn là tuổi vô tư
lự. Chúng thích đi tắm sông, suối, thích chạy nhảy reo hò, thích ngoạn du
đây đó. Giữa thiên nhiên chúng thả sức nô đùa, rượt đuổi chim thú, hái
trái cây, hái hoa xâu thành tràng… Thỉnh thoảng chúng cũng vật lộn, đóng
vai anh hùng, hiệp sĩ…”
Với bản chất thông tuệ, dũng mãnh cũng như địa vị và danh
vọng của gia tộc, năm lên mười sáu, mười bảy tuổi, Mục-kiền-liên đã có cả
trăm môn đệ trong làng vây quanh, cùng học tập, vui chơi cũng như thực tập
các nghi thức tế lễ của làng. Ở làng bên cạnh, Xá-lợi-phất cũng có đầy đủ
như vậy: “Hiện giờ, mỗi người đã có hơn một trăm môn sinh ở trong làng
cùng các làng kế cận. Danh tiếng của hai môn đệ hy hữu này đã vượt qua
những lũy tre xanh, vượt qua dòng sông lặng lẽ, vượt qua các thôn làng nhỏ
bé để bay đến thành Vương-xá, kinh đô của văn hóa, kinh tế, tín ngưỡng và
tâm linh của đạo học”.
Năm lên mười tám tuổi, Mục-kiền-liên đã trở nên một người
thông tuệ, chàng bắt đầu gánh vác những trọng trách của làng do cha chàng
dần dần giao phó. Tuổi thơ của Mục-kiền-liên không còn nữa, chàng đã bắt
đầu làm một đạo sư khi tuổi vừa thành niên. Càng tiếp xúc với Thánh điển
Vệ-đà, càng tiếp xúc với nhiều công việc tế lễ, thì sự trầm tư của chàng
càng nhiều hơn.
Điều làm cho chàng đau lòng nhất, bức xúc nhất là hình
ảnh của những buổi đại lễ tế thần, hàng trăm chú cừu non vô tội bị chặt
đầu, cắt cổ để lấy máu tươi tế thần, những tiếng kêu thét thảm thiết đầy
máu me kinh khiếp, những chậu máu, tô máu ấy lại được dâng lên để cúng
thần, làm vui lòng thần… Lòng chàng xúc động, hoang mang cực độ. Một sự
hoài nghi về thượng đế bất công, lạnh lùng và độc ác đã bắt đầu nảy sinh
trong lòng chàng: “Ôi! Nếu Thượng Đế, nếu Đấng ấy là Vô Ngã, là Thần Hóa,
là Đại Ngã, là Nhất Nguyên, là Bản Thể Vũ Trụ hay Tuyệt Đối Vô Nhân… mà
còn cần những máu me, xác chết sinh linh kia để cúng tế cho mình, cần
những khổ đau thống thiết kia mới có niềm vui, thì trách gì cháu con Ngài
đang sống trong nhầy nhụa, tanh hôi của chém giết và hận thù? Một thời đại
kế tiếp một thời đại, một trang sử khép lại một trang sử, một vinh quang
kế tục một nỗi nhục, một văn minh nối tiếp một suy tàn, là nơi diễn ra
những đấu trường đẫm máu, những tàn sát khủng khiếp, những bạo hành vô
nhân tính, những âm mưu ác độc tàn tệ… thì đấy cũng nằm trong những định
luật của Ngài? Tất yếu của Ngài? Tự do tối thượng của Ngài?…
Đức Brahman không toàn thiện. Thượng đế không toàn thiện.
Ở đấy cũng trống không, hoang vắng và đau khổ. Ngài còn kiếm tìm niềm vui
và cầu mong sự ngưỡng mộ, cúng tế máu súc vật của cháu con Ngài! Sự toàn
năng, đại bi và siêu việt của Ngài cần xét lại!”.
Những lúc như thế, những hoài nghi nan giải ấy chàng chỉ
có thể thổ lộ cùng người bạn thân nhất của mình là Xá-lợi-phất. Cả hai đều
có những đồng cảm, những thắc mắc, nghi ngờ như nhau về truyền thống cao
quí, về Thượng Đế chí tôn… Trong tâm hai chàng đã bắt đầu xuất hiện ý niệm
xuất ly, từ bỏ gia đình, tài vật, dòng tộc tôn quí lâu đời… để ra đi tìm
chân lý.
Thời niên thiếu của tôn giả Mục-kiền-liên nói riêng hay
của những bậc Thánh nói chung là như thế, luôn luôn thanh cao, thông minh
và sáng suốt cộng với những tài năng xuất chúng, lúc nào cũng vượt lên
những thường tình của thế nhân, với những khát vọng xuất trần, với ước mơ
được xuất ly khỏi cuộc sống giả tạm, thấp kém của thế gian, để dấn thân đi
tìm một chân lí đích thực cho bản thân, cho cuộc đời và cho tất cả con
người trong vũ trụ bao la này.❑
Mùa
Hạnh Đức Quán Thế Âm với ngày Hạnh của ngành Nữ GÐPTVN
^
Thưa Anh Chị Em Lam viên thân mến,
Mỗi ngành của GÐPT đều có ngày truyền thống của mình:
Ngành Nam (Thiếu Nam và Nam Huynh trưởng) thì có ngày Dũng, là ngày vía
Xuất gia - nhằm mồng 8 tháng 2 âm lịch, ngành Oanh Vũ thì có ngày Hiếu -
nhằm ngày Vu Lan Rằm tháng Bảy, ngành Nữ (Thiếu Nữ và Nữ Huynh trưởng) thì
có ngày Hạnh. Trong ngày đó, các ngành có những sinh hoạt đặc biệt như
trại họp bạn, những khóa tu học, hội thảo, triển lãm, đi thăm các bệnh
viện, nhà dưỡng lão, cô nhi viện, v.v... Ngoài ra còn để báo cáo, tổng kết
sinh hoạt của Ðoàn, những thành quả của Ngành sau một năm, nói lên sức
sống của đơn vị mình. Trong ngày đó, các em được thi đua về Phật pháp,
hoạt động thanh niên; được biết, được làm quen với những điển hình xuất
sắc của các đơn vị bạn... Riêng về ngành Nữ còn có triển lãm nữ công gia
chánh. Ðó là chưa kể những sáng kiến của riêng từng đoàn, từng tỉnh, v.v…
có thể đưa ra nhiều hình thức tổ chức ngày Hạnh sao cho các em vừa được
gần nhau, gần các chị Trưởng của mình, để có cơ hội hàn huyên tâm sự…
Ðúng ra ngày Hạnh của ngành Nữ ngày xưa được tiến hành qua
ba giai đoạn: 19/2 là tổng kết sơ khởi ở Ðoàn, 19/6 là báo cáo lên Ðơn vị,
tổ chức trong đơn vị gia đình, và 19/9 mới là ngày tổng kết toàn tỉnh với
các đơn vị bạn. Ở Ðoàn thì do Ban Huynh trưởng ngành Nữ tổ chức, ở tỉnh
thì do BHD tổ chức… Bởi vì ở trong nước, số lượng GÐPT rất đông, mỗi tỉnh
không thôi đã có gần cả trăm đơn vị rồi, còn ở hải ngoại thì ít hơn và
thời gian đi lại khó khăn hơn nên thường chỉ được tổ chức ở các Miền, và
có thể vài năm mới tổ chức một lần, chỉ có ở đơn vị mới tổ chức ngày Hạnh
hằng năm thôi. Vì vậy, chỉ có một ngày chứ không phải ba ngày như ngày xưa
mà các em thường chọn 19/6 nhằm mùa hè, các em ngành Thiếu được nghỉ hè.
Ngày Hạnh cũng như những ngày truyền thống trong GÐPT là
dịp để các em ôn lại những việc đã làm, tự soi rọi lại mình, tiếp xúc với
bạn bè ở các đơn vị khác, được thấy nghe những con người cụ thể, những
điều hay đẹp, mới mẻ… của đơn vị bạn, để tự mình cố gắng tiến bộ trong tu
học và tu tập. Riêng ngành Nữ, các em được các Chị trưởng nói về đức Quán
Thế Âm, về ý nghĩa những hạnh nguyện cao cả rộng lớn của Ngài để các em
thường chiêm ngưỡng, thực hành hạnh lắng nghe, lòng từ bi, trí tuệ, v.v...
của Ngài nói riêng, của chư Phật và Bồ-tát nói chung, cũng như sự thống
nhất tư tưởng Phật giáo mà các em đã được các anh chị trao truyền. Chúng
ta hãy cùng với ngành Nữ ôn lại một chút.
Thưa Anh Chị Em Lam viên kính mến,
Hình tướng có nam có nữ còn trí tuệ thì không có phân biệt
nam nữ, cho nên về khả năng giác ngộ thì nam nữ giống nhau. Đức Quán Thế
Âm Bồ-tát chứng được tánh nghe nhiệm mầu nên tiếng của Ngài là tiếng nói
nhiệm mầu, tiếng nói thanh tịnh, tiếng nói ứng hợp thời cơ, tiếng như âm
thanh hải triều; cứu giúp chúng sanh được mọi sự an lành, thoát mọi nỗi
khổ sợ hãi, v.v... nhưng Ngài vẫn không rời tự tánh thanh tịnh như trong
kinh Pháp Hoa đã nói:
“Diệu âm Quán Thế Âm
Phạm âm hải triều âm
Thắng bỉ thế gian âm”.
(tiếng mầu nhiệm Quán Thế Âm
tiếng Phạm, tiếng hải triều
tối thắng hơn tất cả âm thanh của thế gian).
Tại sao nói: “Đức Quán Thế Âm chứng được tánh nghe nhiệm
mầu”? Ấy là tại vì Ngài tu phép nhĩ căn viên thông. “Chứng” là chỉ rõ được
cái nhĩ căn hiện tiền, vẫn viên dung vô ngại, cùng khắp, hơn hẳn các căn
khác - đây là lời đức Phật xác chứng trong kinh Lăng Nghiêm.
Trong đoạn “Viên thông về nhĩ căn”, đức Quán Thế Âm đã
trình bày chỗ tu chứng của Ngài. Đó là do nghe, nghĩ và tu mà Ngài đã vào
Tam-ma-đề (Samàdhi = đại định): Nghe là nghe Phật pháp, hiểu rõ đạo lý của
Phật, do đó phát được Văn tuệ (trí tuệ do nghe). Nghĩ là suy nghĩ những
điều đã học được, nhận rõ đạo lý ấy nơi tâm cảnh hiện tiền, do đó phát ra
Tư tuệ (trí tuệ do tư duy). Sau khi nhận rõ đạo lý nơi tâm cảnh hiện tiền,
Ngài luôn luôn đem cái đạo lý ấy mà huân tập tâm tính, nương theo đạo lý
ấy mà tu tập, diệt trừ các mê lầm, do đó phát ra Tu tuệ (trí tuệ do tu
tập). GĐPT chúng ta nói chung, ngành Nữ nói riêng, đã áp dụng Văn-Tư-Tu
trong việc giáo dục đàn em và chính mình, thể hiện qua các bài học Phật
pháp với ba phần rõ rệt: Em nghe, Em suy nghiệm, Em tu tập.
Thưa Anh Chị Em Áo Lam kính mến,
Noi theo gương Ngài ở mức độ cao hơn, hàng Huynh truởng
chúng ta còn học tập đức Quán Thế Âm ở việc Ngài “quán cái tánh nghe không
thêm bớt, không thay đổi, không sinh diệt, cùng khắp mười phương không
ngăn ngại.” Ngài quán các tướng động, tĩnh hiện ra trong tánh nghe là như
huyễn như hóa, không có tự tánh nên không còn phân biệt “Ta” và “Người”.
Chúng ta đã diễn đạt ra đơn giản hơn, đó là “đức Quán Thế Âm Bồ-tát đã
vượt qua biển lớn của lỗ tai (nhĩ căn)” và chúng ta cũng đã đặt câu hỏi để
mình tự trả lời: Tại sao tai cũng là biển lớn phải vượt qua? Tại vì những
lời qua tiếng lại, những lời khen tiếng chê v.v... cũng làm tâm dao động.
Những lời khen chê, tự nó không xấu nhưng do ta chấp vào lời khen để sinh
tâm ngã mạn, hay chấp vào lời chê để sinh tâm thù oán thì đó là sai. Quán
sát âm thanh đơn thuần là âm thanh thì hiểu được Đạo. Khi ta điềm nhiên
trước những lời chê bai, chửi mắng, nhục mạ, v.v… là ta đã độ được tâm
mình, độ được tâm người kia.
Nhớ chuyện xưa, đức Phật im lặng lắng nghe người Bà-la-môn
kia mắng chửi Ngài đến nỗi người ấy phải kinh ngạc hỏi: “Tại sao tôi nhục
mạ Ngài cả buổi mà Ngài không giận dữ hay chưởi mắng lại?” Đức Phật hỏi:
“Khi ông đem cho ai cái gì mà họ không nhận thì ông làm sao?” Người
Bà-la-môn đáp: “Thì tôi đem về”. Đức Phật nói: “Cũng thế, những lời nhục
mạ lúc nãy của ông cho, Như Lai không nhận, vậy ông hãy đem về đi”!☺☺!!
Thật vậy, khen hay chê đều không thể biến ta thành ra người khác. Ta hãy
cố gắng giữ gìn chánh niệm, tỉnh lặng để nghe tất cả âm thanh với tâm
không phân biệt; nghe khen không ngã mạn, nghe chê không chán nản, oán
thù. Được như thế thì tất cả mọi âm thanh đều là pháp, những lời chê là
thử thách sự kiên định của tâm, là phương pháp rèn luyện tâm, điều phục
tâm dao động. Được như thế là ta đã phần nào noi theo gương đức Quán Thế
Âm - vượt qua biển lớn của tai rồi.
Thưa Anh Chị Em Lam viên,
Trong mùa vía Quán Thế Âm này, chúng ta hãy cùng với ngành
Nữ tiến thêm một bước nữa, nguyện học theo hạnh Ngài “tự nghe cái nghe”,
hay “xoay cái nghe vào bên trong” (Phản văn văn tự tánh hay phản quan tự
kỷ). Đức Quán Thế Âm dạy rằng, xoay cái nghe vào bên trong tức là thoát ly
thanh trần. Điều này được soi sáng bằng câu trả lời của ngài Tuệ Trung
Thượng Sỹ với đệ tử khi người này hỏi “mục đích tu thiền là gì?”:
“Phản quan tự kỷ bổn phận sự, bất tùng tha đắc”, có
nghĩa là: Người tu phải soi rọi lại chính mình, đó là bổn phận; không phải
từ bên ngoài mà được Đạo. Để giúp thêm tài liệu cho Anh Chị Em chúng ta
vững tin rằng đây chính là tinh thần thống nhất được truyền từ trên xuống
dưới của hệ thống kinh điển qua lịch đại tổ sư. Xin nhắc lại vài giai
thoại Thiền, trước hết là câu chuyện “niêm Hoa vi tiếu” trên đỉnh Linh
Thứu: Trong Pháp hội, đức Phật cầm cành hoa sen đưa lên và đưa mắt nhìn
mọi người, đến Ca-diếp, Tôn giả mỉm cười, đức Phật liền nói: “Ta có chánh
pháp nhãn tạng Niết-bàn diệu tâm, nay đem trao cho Ca-diếp”. Như vậy, tôn
giả Ca-diếp được đức Thế Tôn truyền y bát làm vị tổ thứ nhất. Sau đó, khi
đức Phật đã nhập Niết-bàn rồi, tôn giả A-nan hỏi Ngài Ca-diếp: Thế Tôn
truyền y bát cho sư huynh, có truyền thêm gì nữa không?
Ca-diếp không trả lời mà cất tiếng gọi: A-nan!
A-nan đáp: Dạ!
Ca-diếp nói tiếp: Cây phướng trước Chùa ngã.
Ngay đó, tôn giả A-nan ngộ.
Chúng ta nghe vậy thì ngơ ngác, vì Tôn giả A-nan đã nhận
biết cái chân thật của mình, còn chúng ta đang lăng xăng quá nên chưa nhận
ra cái gì giả và cái gì thật nơi mình cả!☺☺!!
Tương tự như vậy, khi Thần Quang thưa với tổ Đạt-ma rằng:
Bạch hoà thượng, tâm con không an, xin hoà thượng dạy con
pháp an tâm.
Tổ đáp: Hãy đem tâm ra ta an cho!
Thần Quang sửng sốt, xoay lại tìm cái tâm của mình mà
không thấy tâm đâu hết! Ông bèn thưa lại với Tổ: Bạch hoà thượng, con tìm
tâm con không ra.
Tổ bảo: Ta đã an tâm cho ngươi rồi đó!
Ngay khi ấy, Thần Quang đại ngộ, được tổ Bồ-đề-đạt-ma thu
nhận làm đệ tử và đổi tên là Huệ Khả.
Thưa Anh Chị Em,
Như vậy chúng ta thấy rõ rằng từ “Chánh pháp nhãn Tạng”
của đức Thế Tôn trên đỉnh Linh Thứu đến pháp tu “nhĩ căn viên thông” của
đức Quán Thế Âm, qua cái “pháp an tâm” của tổ Bồ-đề-đạt-ma, quả thật không
khác lời tuyên bố của tổ Bồ-đề Đạt-ma về tinh thần Thiền tông, cốt tủy của
Đạo giải thoát, khi Ngài đến Trung Hoa. Đó là:
Bất lập văn tự,
Giáo ngoại biệt truyền,
Trực chỉ nhân tâm
Kiến tánh thành Phật.
(Không có văn từ chữ nghĩa,
Truyền riêng ở ngoài giáo lý,
Chỉ thẳng tâm người,
Thấy tánh thành Phật).
Chúng ta tuy chưa đạt đến trình độ nghe một câu là trực
ngộ nhưng chúng ta đã có phương pháp Văn-Tư-Tu, đã biết gốc ngọn của Đạo
mình, đã biết được Đạo không phải là lý thuyết suông mà phải tu sau khi
“Văn-Tư” rồi.
Vì vậy, để kỷ niệm ngày vía Quán Thế Âm, cũng là ngày Hạnh
của ngành Nữ GÐPT, để tán thán và cảm niệm ân đức sâu dày của Ngài “bố thí
pháp vô úy cho chúng sanh”, không gì quí hơn là anh chị em chúng ta quyết
tâm vâng theo lời khuyên của Ngài, tu tập nghe cái tánh nghe; hãy xoay cái
nghe vào bên trong như ngài Ca-diếp đã dạy ngài A-nan như vậy. Chúng ta
hãy dừng lại, đừng chạy theo ngoại cảnh mà hãy tự nghe cái tánh nghe của
mình. Khi một căn của chúng ta đã thực hành được thì các căn còn lại cũng
đều sẽ được như vậy.
Thân kính chúc ngành Nữ GÐPT nói riêng, và tất cả Lam viên
nói chung, một mùa vía Quán Thế Âm - Mùa Hạnh - an lạc, giải thoát để hoàn
thành mọi Phật sự được giao phó.
Trân trọng,
Tâm Minh
Tu hạnh QUÁN ÂM ^
Chánh Niệm
Quán Thế Âm tiếng Phạn là “Avalokitesvara”, dịch sang
tiếng Hán là Quán Thế Âm hay Quán Tự Tại,… Danh hiệu Quán Thế Âm, nghĩa là
Quán sát tiếng kêu than của chúng sanh trong thế gian để độ cho họ thoát
khổ. Theo kinh Bi Hoa, ở vào đời quá khứ có đức Phật ra đời hiệu là Bảo
Tạng Như Lai. Thời đó có vua Chuyển Luân Thánh Vương hiệu là Vô Tránh
Niệm. Trong triều có một vị đại thần tên là Bảo Hải, vị đại thần này hết
sức lo cho dân cho nước, sống rất nhân từ, là phụ thân của đức Bảo Tạng
khi chưa xuất gia. Vua Vô Tránh Niệm đối trước đức Bảo Tạng phát bốn mươi
tám lời thệ nguyện và được Phật thọ ký tương lai sẽ làm Phật A-di-đà ở cõi
thế giới cực lạc phương Tây. Vua Chuyển Luân có rất nhiều người con. Người
con cả là thái tử Bất Tuấn, sau này cũng xin xuất gia theo cha và đối
trước đức Bảo Tạng Như Lai phát ra bản nguyện đại bi thương xót, cứu độ
tất cả các loài chúng sanh bị khổ não. Vì vậy, đức Bảo Tạng thụ ký cho
thái tử thành Bồ-tát hiệu là Quán Thế Âm. Bồ-tát Quán Thế Âm là hiện thân
của từ bi, Ngài phát đại nguyện thực hiện từ bi cùng tận trong đời vị lai
vì chỉ có từ bi mới giải trừ đau khổ, cũng như chỉ có trí tuệ mới diệt
được ngu si.
Từ bi nguyên nghĩa là “Từ năng dữ lạc, Bi năng bạt khổ”.
Từ nghĩa là đem niềm vui đến cho kẻ khác. Bi là hành động cứu khổ, nhổ tận
nguồn gốc đau khổ. Nói cách khác: Thương yêu chúng sinh, mang lại cho họ
niềm an lạc vui sướng gọi là Từ. Đồng cảm nỗi khổ và thương xót chúng
sinh, trừ bỏ nỗi khổ cho họ gọi là Bi.
Thuở xưa, ngài Quán Thế Âm đã thành Phật hiệu là “Chánh
Pháp Minh Như Lai”. Vì lòng thương xót sự đau khổ của chúng sanh mãi trầm
luân lặn hụp trong sáu nẻo luân hồi, Ngài đã thị hiện làm Bồ-tát đảm đương
công tác cứu khổ ban vui cho chúng sanh. Ngài quán thấy Phật và chúng sanh
có chung một bản thể, một giác tánh duy nhất, nhưng Phật đã giác ngộ nên
không bị khổ đau chi phối, trong khi đó chúng sanh còn mê muội nên phải
chịu vô số khổ đau. Tuy khổ đau đó chỉ là huyễn hóa, không thật nhưng vì
si mê nên chúng sanh chấp chặt cho là thật có, từ đó bị chúng làm cho vô
cùng đau khổ. Chính vì vậy mà Bồ-tát Quán Thế Âm phải ra tay cứu khổ, hầu
mong hướng dẫn chúng sanh quay về với bản tâm an vui thật sự của mình.
Bồ-tát Quán Thế Âm có lòng thương yêu chúng ta như thế,
vậy chúng ta phải làm gì để khỏi phụ lòng từ ái của Ngài? Để khỏi phụ tấm
lòng cao cả của Ngài, mỗi chúng ta cần phải thường xuyên trì niệm danh
hiệu của Ngài và nhất là cần phải tu tập theo công hạnh và tâm nguyện của
Quán Âm. Nếu ai thường xuyên trì niệm danh hiệu của Ngài thì sẽ được rất
nhiều lợi ích như không bị quỷ dữ làm hại, không bị nước trôi, lửa cháy;
không bị tham sân si làm hại, cầu mong điều gì chính đáng đều được thỏa
mãn... Những lợi ích đó đã được nói rất rõ trong kinh Phổ Môn.
Mặc dù Ngài luôn luôn giúp đỡ mỗi khi chúng ta gặp khổ
ách, nhưng Ngài vẫn luôn mong muốn chúng ta tự vượt qua khổ ách bằng nỗ
lực của chính mình. Ngài luôn mong chúng ta cũng tu tập hạnh Quán Âm như
Ngài đã từng tu tập, để giúp mình và người không còn khổ đau nữa. Vậy tu
tập hạnh Quán Âm là tu như thế nào?
Muốn thành tựu hạnh Quán Âm, trước tiên chúng ta cần trở
về với chính mình, “lắng nghe” lại chính bản thân chúng ta. “Nghe” ở đây
không phải chỉ là lắng nghe đơn thuần mà chính là sự “Quán sát thân tâm”
của chúng ta. Khi thân ta bất an, ta nhận biết thân ta đang bất an, ta
nhìn thật sâu để thấy rõ lý do của sự bất an ấy. Chẳng hạn khi ta bị đau
bao tử, ta phải quán sát xem vì sao ta lại bị đau bao tử. Hoặc là do ta ăn
toàn những thức ăn khó tiêu, hoặc là do ta ăn uống không điều độ, hoặc là
do ta hay lo lắng... Sau khi biết được nguyên nhân của khổ đau này, bên
cạnh việc chữa trị, chúng ta cần phải loại bỏ nguyên nhân gây ra khổ đau
ấy. Có như vậy, nỗi khổ ấy mới không còn trở lại với chúng ta. Khi tâm bất
an cũng vậy, ta cần phải quán sát và tìm hiểu vì sao tâm bất an. Có thể do
lòng tham quấy nhiễu khiến tâm ta bất an, cũng có thể do tâm sân hận bùng
phát nên tâm ta bất an, cũng có thể là tâm ta đang lo lắng sợ hãi một điều
gì đó. Chúng ta phải tìm ra nguyên nhân của sự bất an ấy và tìm cách loại
trừ nó. Thông thường, muốn vượt qua sự bất an ấy, chúng ta chỉ cần kiên
nhẫn ghi nhận sự bất an ấy một cách bình thản, không khởi tâm ghét bỏ hay
xua đuổi nó thì không bao lâu nó sẽ tự biến mất. Tuy nhiên, có một số sự
bất an sau khi ta ghi nhận nó vẫn không chịu tan biến. Trong trường hợp
này bắt buộc ta phải tìm cho ra nguyên nhân sâu xa của nó để có cách điều
trị thích hợp. Ví dụ như, do ban đêm chúng ta ngủ quá ít nên ban ngày
chúng ta có cảm giác lừ đừ, buồn ngủ. Mặc dù chúng ta đã ghi nhận rất rõ
ràng, nhưng cảm giác này cũng không chịu tan biến. Cách duy nhất để chấm
dứt cảm giác buồn ngủ này là ta phải ngủ cho đủ thời gian mà cơ thể cần.
Người tu hạnh Quán Âm cần phải thấy rõ nhân quả, thấy rõ
nguyên nhân của các khổ đau để mà tránh xa các nhân xấu, tránh xa những
nhân sẽ đem lại quả báo xấu. Người ấy cần phải giữ gìn giới luật cho thật
tinh nghiêm vì phạm giới là nhân dẫn chúng ta đi vào chốn địa ngục, ngạ
quỷ, súc sanh, chịu khổ vô cùng.
Chẳng những tránh xa các hành động dẫn đến khổ đau, người
tu hạnh Quán Âm còn cần phải chế tác hỷ lạc cho mình bằng cách thường
xuyên làm những việc lành như phóng sanh, bố thí, tụng kinh, tọa thiền,
nghe Pháp, lễ Phật, cúng dường Tam bảo...
Bên cạnh việc lắng nghe lại chính mình, người tu hạnh Quán
Âm còn phải tập lắng nghe người khác để nhận ra những đau khổ của họ, thấy
rõ nguyên nhân của những đau khổ ấy và giúp họ thoát khổ. Ví dụ như khi
thấy một em bé đang khóc, chúng ta phải tìm hiểu xem vì sao nó khóc, có
thể là nó đói bụng, cũng có thể là nó bị lạnh, cũng có thể nó bị kiến
cắn..., chúng ta phải biết rõ lý do em bé khóc để giúp nó hết đau khổ. Nếu
ta phát hiện ra đứa bé khóc vì bị lạnh thì ta chỉ cần mặc thêm áo hay đắp
thêm tấm chăn cho nó thì nó sẽ hết khóc. Nếu em bé khóc vì đói bụng thì
chỉ cần cho nó ăn nó sẽ hết khóc. Đối với những người lớn cũng vậy. Khi ta
phát hiện ra họ đang đau khổ vì tâm bệnh, ta sẽ nói lại cho họ nghe những
bài Pháp có tác dụng chữa trị tâm bệnh. Nếu họ đang đau khổ vì thân bệnh,
ta phải tìm cách giúp cho họ chữa trị thân bệnh. Chẳng hạn khi ta phát
hiện một người nọ đang đau khổ vì người thân của họ vừa qua đời, chúng ta
cần nói cho họ nghe về sự vô thường của vạn vật trên thế gian này để họ
bớt buồn khổ. Đối với người đang bị nỗi buồn bực, ray rứt cấu xé thì ta
chỉ cho họ cách ghi nhận nỗi buồn đó và thực tập chánh niệm để vượt qua
nỗi buồn đó. Đối với người đang bị đau khổ vì nhức răng, ta có thể khuyên
họ đi nha sĩ để chữa trị; đồng thời chỉ cho họ cách ghi nhận cơn đau nhức
với thái độ bình thản, đừng có tâm xua đuổi cơn đau nhức bởi vì càng xua
đuổi nó càng bám chặt và chúng ta càng thêm đau khổ. Chỉ khi nào chúng ta
bình thản quán sát thì chúng mới lắng dịu dần.
Ngoài ra, ta phải luôn luôn tìm cách thân cận với mọi
người để khuyên họ làm lành lánh dữ, ăn chay, niệm Phật, trì trai, giữ
giới, phóng sanh, bố thí, cúng dường Tam bảo, lạy Phật, tụng kinh, tọa
thiền,... để giúp cho họ thoát khổ, được vui.
Tóm lại, mỗi chúng ta đều nên thường xuyên trì niệm danh
hiệu Bồ-tát Quán Thế Âm và thực tập hạnh Quán Âm để đem lại an lạc hạnh
phúc cho mọi người cũng như chính bản thân mình.
Kiến trúc Phật giáo qua các
thời kỳ^
Trần Lan
Chi
Kiến trúc Phật giáo thời Trần - Hồ và Hậu Trần (1225 -
1413)
- Tình hình phát triển Phật giáo thời Trần
Sau khi Lý Chiêu Hoàng, vị vua cuối cùng của triều đại nhà
Lý, bị Trần Thủ Độ lập kế ép nhường ngôi cho chồng, triều Lý chấm dứt,
Trần Cảnh lên ngôi mở ra một thời kỳ lịch sử hào hùng của dân tộc với 3
lần đại thắng quân Nguyên Mông. Nhà Trần (1225-1400) trải qua các triều
đại sau:
Trần Thái Tông (1225-1258)
Trần Thánh Tông (1258-1278)
Trần Nhân Tông (1278-1293)
Trần Anh Tông (1293-1314)
Trần Minh Tông (1314-1329)
Trần Hiến Tông (1329-1341)
Trần Dụ Tông (1341-1369)
Trần Nghệ Tông (1370-1372)
Trần Duệ Tông (1372-1377)
Trần Phế Đế (1377-1388)
Trần Thuận Tông (1388-1398)
Trần Thiếu Đế (1398-1400).
Sau đó, Nhà Hồ (1400-1407) trải hai triều Hồ Quý Ly
(1400), Hồ Hán Thương (1401-1407) và thời Hậu Trần kháng chiến chống quân
Minh (1407-1413) gồm Giản Định Đế (1407-1409) và vua Trùng Quang
(1409-1413), do thời gian cai trị quá ít và chiến tranh chống quân xâm
lược phương Bắc xảy ra liên miên nên không có công trình Phật giáo nào
được xây dựng trong giai đoạn này hoặc không còn dấu tích nào còn lại cho
đến ngày nay. Do đó, ta nói đến kiến trúc Phật giáo thời Trần là nói đến
kiến trúc chùa tháp được xây dựng hoặc trùng tu toàn phần thời kỳ 1225 đến
1440.
Thời Trần, Phật giáo có những trường phái riêng của Việt
Nam với những giáo lý thực tế trên nền tảng căn bản của tôn giáo từ bi,
bác ái và vị tha. Phật giáo cũng được truyền bá nhưng ảnh hưởng không sâu
rộng bằng thời Lý. Ðạo Nho bắt đầu có ưu thế rõ rệt do nhu cầu của việc
trị nước của chính quyền, nhưng Phật giáo vẫn lớn mạnh và là chỗ dựa cho
cuộc sống tinh thần của quảng đại quần chúng. Nhiều nhà vua, vương hầu,
khanh tướng cũng xuất gia quy y cửa Phật. Năm 1299, vua Trần Nhân Tông
xuất gia lên núi Yên Tử, lập ra Thiền Phái Trúc Lâm - hệ thống Thiền phái
đặc trưng đầu tiên của Việt Nam.
Nhà Trần trải qua ba cuộc chiến chống Nguyên Mông, tuy đạt
được thắng lợi nhưng các công trình văn hóa của nước nhà đã bị tổn hại rất
nhiều dưới sự dày xéo của quân giặc. Đến giai đoạn cuối, chiến tranh với
Chiêm Thành xảy ra hơn mười lần khiến đất nước cũng bị điêu đứng một thời
gian dài. Chiến tranh đã tàn phá nhiều công trình chùa tháp. Kiến trúc
Phật giáo thời kỳ này chủ yếu là trùng tu hoặc xây dựng lại các công trình
đã có từ thời trước. Một số trung tâm Phật giáo được mở mang xây dựng hoàn
chỉnh như khu chùa tháp tại Yên Tử (Quảng Ninh). Các công trình khởi dựng
thời kỳ này thường có quy mô nhỏ như chùa tháp Phổ Minh (Nam Định), chùa
Thái Lạc (Hưng Yên), Bối Khê (Hà Tây)...
- Những công trình Phật giáo tiêu biểu trong thời Trần
Các ngôi chùa được xây dựng rải rác ở Đông Bắc và Tây Bắc
Bắc Bộ nhưng tập trung nhất vẫn ở ven các triền sông vùng đồng bằng Bắc Bộ
ngày nay. So với nhà Lý, phạm vi xây dựng chùa tháp thời Trần đã được mở
rộng vào hướng Nam đến Thanh Hóa, Nghệ An.
+ Chùa Phổ Minh (Nam Định) được xây dựng khoảng năm 1262,
còn lưu giữ được cánh cửa gỗ bốn tấm bằng gỗ lim, cao 1,9m và mỗi cánh
rộng 0,8 m với những trang trí hình rồng, hoa lá và sóng nước. Một số
thành bậc cửa bằng đá chạm rồng và sấu. Tháp Phổ Minh bằng đá, dựng trước
cửa chùa vào năm 1305.
+ Chùa Bối Khê (Hà Tây) dựng năm 1338, chùa
giữ được một số đầu bẩy chạm hình đầu rồng ngậm ngọc, phía
ngoài có một hình chim, lưu được bộ vì kèo tại gian giữa tòa Thượng Điện
và một số chạm khắc chim thần Garuda ở góc bệ đá và tường gạch, bệ đá hoa
sen ba tượng năm 1382.
+ Chùa Thái Lạc (Hưng Yên) còn giữ được một số mảng cốn,
ván nong trang trí rất đẹp. Điêu khắc gỗ của chùa này và chùa Bối Khê tiêu
biểu cho điêu khắc gỗ kiến trúc Phật giáo thời Trần.
+ Chùa Báo Ân (Gia Lâm, Hà Nội) còn lại những di vật cổ
như mảng nền, kết cấu sáu hàng chân cột, một vì rộng 13m và một số hiện
vật bằng đất nung mang phong cách trang trí thời Trần. Điêu khắc trang trí
có bệ đá hình vũ nữ, một đầu rồng và một số trang trí lá đề là có giá trị.
+ Chùa Vĩnh Khánh và tháp Bình Sơn (Vĩnh Phúc) hiện nay,
niên đại của tháp Bình Sơn còn gây nhiều tranh cãi, nhưng theo nhiều tư
liệu đáng tin cậy thì tháp Bình Sơn khởi dựng trong thời Trần. Tháp Bình
Sơn là ngôi tháp cổ sử dụng chất liệu đất nung có giá trị rất cao về mỹ
thuật và kiến trúc Phật giáo.
- Thiền phái Trúc Lâm hình thành với ý tưởng xây dựng một
không gian Phật giáo thanh tịnh đã gắn liền tên tuổi với các danh sơn như
Yên Tử (Quảng Ninh), Côn Sơn (Hải Dương), Quỳnh Lâm (Quảng Ninh)… Những
ngôi chùa tại các nơi này được xây dựng từ thời kỳ trước và được xây dựng
thành các trung tâm Phật giáo dưới thời Trần. Dấu vết thời Trần còn lại
rất ít, ví dụ như ở Yên Tử, những viên gạch vuông trang trí hoa dây, nền
tháp đá thời Trần có cạnh 3m15 với mặt bằng hình lục lăng.
- Các ngôi chùa khác được khởi dựng thời kỳ này như chùa
Hương Tích ở núi Hồng Lĩnh (Hà Tĩnh), chùa Hào Xá (Hưng Yên), Chùa Dương
Liễu (Hà Tây), chùa Hoa Long, chùa Thông (Thanh Hóa)… Một số ngôi chùa lưu
giữ được một vài hiện vật như chùa Long Hoa (Nam Định) có lưu giữ bệ thờ
hoa sen, tượng rồng đá. Chùa Dâu có bộ vì nóc thượng điện từ thời Trần.
Chùa Thầy còn lưu giữ bộ lưng ngai năm 1346. Chùa Hương Trai (Hà Tây) lưu
giữ được bệ đá năm 1358-1369. Chùa Xuân Lũng có tòa sen năm 1386. Chùa Đại
Bi có tòa sen ghi năm 1374. Chùa Che (Hà Tây) hiện còn bia đá. Ngoài ra,
một số nền tháp thời này đã được tìm thấy như Ghềnh Tháp (Nam Định), Dưỡng
Phú (Hưng Yên), Linh Nga bảo tháp và Xuân Hồng (Nghệ Tĩnh).
- Đặc điểm kiến trúc
Nghiên cứu về kiến trúc thời Trần hiện nay có thể dựa vào
hai nguồn: thư tịch cổ (chỉ còn ghi chép vắn tắt qua sử sách, bia ký) và
thực địa. Trải qua hàng trăm năm biến động, dưới tác động của chiến tranh,
ảnh hưởng khắc nghiệt của khí hậu, hay thậm chí những lần trùng tu, bao
nhiêu công trình đã bị hủy hoại chỉ còn để lại dấu vết hoặc thay đổi hình
dạng ban đầu hoàn toàn. Tuy nhiên vẫn còn một số công trình từ thời kỳ này
còn tương đối nguyên vẹn cho đến tận hôm nay như tháp Phổ Minh, tháp Bình
Sơn, vì nóc Thượng điện chùa Thái Lạc, Bối Khê...
+ Vị trí, thế đất
Ở thời kỳ đầu, chùa tháp được
xây dựng dưới sự chỉ đạo của hoàng cung. Thờ Phật được thờ trong một điện
thờ riêng, cây tháp không còn chức năng thờ Phật nữa mà trở lại tính chất
là mộ chí của các nhà tu hành đạo Phật hoặc tháp kỷ niệm. Thời Trần cũng
như thời Lý, chùa tháp thường được lựa chọn những địa thế trên đồi lớn,
núi cao để xây dựng. Vị trí những ngôi chùa xây dựng thời kỳ đó chẳng
những xa lánh cuộc sống trần tục mà còn gợi nên không khí trầm mặc, thanh
tịnh và u nhã phù hợp với sự thiêng liêng của Thần Phật mà nhu cầu tôn
giáo đòi hỏi.
Với địa hình núi cao thì các kiến trúc được xây dựng theo
các lớp nền tương tự như thời Lý với các cao độ khác nhau như chùa Yên Tử
hay chùa Lấm (Quảng Ninh). Nhiều chùa được dựng trên địa thế rộng như chùa
Lân (chân núi Yên Tử), chùa dựa vào chân núi, trước mặt hướng ra suối lớn,
vườn chùa rộng rãi chạy dài từ cổng vào. Chùa Hoa Yên được dựng trên hai
nền đất bạt ở sườn núi. Các ngôi chùa quay hướng Nam, lấy núi làm hậu
chẩm, những dãy núi trùng điệp hai bên như tay long, tay hổ ôm lấy Thái
cực. Trước mặt lấy suối Giải Oan làm minh đường.
Về sau, chùa làng phát triển mạnh. Theo văn bia chùa Thiên
Phúc (Bắc Giang), nhà nho Lê Quát đã cảm thán rằng: “Việc họa phúc của nhà
Phật rung động lòng người sao mà sâu và mạnh đến thế! Trên thì từ vương
công, dưới thì đến thứ dân, phàm lo việc Phật thì tuy hết của cải cũng
không tiếc gì. Ngày nay cúng tiền vào chùa tháp thì hớn hở như cầm tờ
chứng khoán để được báo đáp ngày mai. Cho nên từ kinh thành ở trong cho
đến châu phủ ở ngoài, khắp hang cùng ngõ hẻm, người ta không được lệnh mà
cứ theo, không thề thốt mà cứ tin, nơi nào có dân cư là nơi đó có chùa
Phật, phế rồi lại hưng, đổ rồi lại sửa, chuông trống lâu đài, gần nửa dân
cư lao vào đó.” Từ văn bia này và nhiều văn bia khác cũng như thực địa, có
thể thấy chùa quy mô nhỏ được xây dựng ở khắp nơi trong thời kỳ này.
Từ một số vị trí hiện nay của các công trình xây dựng vào
thời Trần, ta thấy các công trình đều được xây dựng ở các vùng tách biệt
với xóm làng, nhưng lại là trung tâm của nhiều vùng lân cận (ví dụ chùa
Phổ Minh, chùa Vĩnh Khánh). Thứ hai, các công trình đều được xây dựng ở
nơi phong quang thoáng đãng. Ví dụ, chùa Bối Khê nằm giữa vùng đất trù phú
cửa ngõ phía Tây của kinh thành Thăng Long, thuộc tả ngạn sông Đáy, từng
một thời là con đường giao thông huyết mạch trong vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Trước chùa xưa kia có sông Đỗ Động làm nơi tụ thủy, rất đẹp và tạo nên
những phong cảnh non nước hữu tình cho cả các công trình xây dựng trên đất
bằng. Ngay cả những ngôi chùa đồng bằng cũng rất chú trọng đến lựa chọn vị
trí phù hợp với cảnh quan chung. Ví dụ tháp chùa Phổ Minh được dựng trong
phủ Thiên Trường xưa (hiện ở tỉnh Nam Định) hòa chung vào tổng thể xung
quanh, xóm làng ở phía sau, đồng ruộng phía trước tạo nên điểm nhìn cho
toàn bộ công trình.
+ Tổ hợp không gian
Các công trình chùa tháp liên hệ chặt chẽ với thiên nhiên,
phù hợp với cảnh trí xung quanh tạo nên một kiến trúc tổng thể hoàn chỉnh.
Công trình như mọc lên và hòa vào với đất, phù hợp
với thiên nhiên và khung cảnh thiên nhiên chung quanh cũng làm tôn thêm vẻ
đẹp của kiến trúc rất nhiều. Đối với các công trình không thuộc dạng danh
sơn, trong toàn cảnh cũng như từng thành tố cấu thành kiến trúc công
trình, sự đăng đối tiếp thu từ kiến trúc thời Lý vẫn được đưa lên vị trí
quan trọng hàng đầu.
Tháp thời Trần được dựng khá nhiều trong các công trình
kiến trúc Phật giáo với chức năng làm nơi thờ Phật, kỷ niệm hoặc tháp mộ.
Ví dụ, tháp Bình Sơn, tháp Phổ Minh là loại tháp được dựng nên với tính
chất kỷ niệm, tháp ở Yên Tử thì thuộc dạng tháp mộ. Kích thước của tháp
thời Trần nhỏ nhưng giống kiểu dáng tháp thời Lý. Tháp thường gồm nhiều
tầng, tiết diện vuông, đôi khi có hình lục giác (tháp mộ thờ Trần Nhân
Tông ở Yên Tử), kích thước càng lên cao càng thu nhỏ dần. Tháp giờ không
còn là kiến trúc chính nữa mà chỉ là những kiến trúc phụ trong tổng thể
một ngôi chùa. Lòng tháp thường hẹp không đủ làm Phật điện nên phải có một
điện thờ Phật ở phía sau. Do đó, khác với thời Lý, tháp thời Trần thường
có vị trí trước sân chùa, ví dụ tháp Phổ Minh chùa Phổ Minh, tháp Bình Sơn
chùa Vĩnh Khánh, tháp Trần Nhân Tông chùa Hoa Yên... tháp thường được xây
trước ngôi chùa.
Ðến cuối Trần, chùa làng phát triển mạnh. Chùa gồm điện
thờ Phật, sư Tổ, các phòng Tăng, các tháp mộ ở hai bên và phía sau điện
thờ. Từ thời Trần, kiến trúc gỗ đã có những bằng chứng khảo cổ tồn tại.
Một số Phật điện và tháp thời Trần còn khá nguyên vẹn cho đến thời nay.
Nền điện thờ Phật cao và hình vuông (phát triển từ tháp thờ Phật thời
trước). Chùa chỉ còn chức năng tu hành, không còn là hành cung cho vua
ngự. Các công trình khiêm nhường về kích thước, vừa phải về quy mô nên
mang lại cảm giác ấm cúng và gần gũi với con người hơn nhiều so với các
công trình đồ sộ thời Lý.
+ Kiến trúc Phật điện
Kiến trúc gỗ: Kiến trúc gỗ tại một số ngôi chùa như Thái
Lạc, Bối Khê, kiến trúc mang dấu ấn thời Trần chỉ còn lưu lại qua Thượng
điện, còn ngôi chùa hiện nay được mở rộng rất nhiều qua các thời sau.
Những tòa thượng điện còn lại của ba ngôi chùa là chùa
Dâu, Thái Lạc, Bối Khê có chung một kiểu thức kiến trúc với kích thước
tương đối tương đồng. Ðiện thờ Phật thời Trần thường có nền là hình vuông
và thời Trần đã bắt đầu xuất hiện kiến trúc kiểu chuôi Vồ và chữ Tam. Các
nền chùa thường được tôn cao hơn mặt đất bình thường và không lát gạch.
Các chùa làng như Thái Lạc và Bối Khê có Phật điện xây trên nền cao trên
dưới 1m, mỗi cạnh xấp xỉ 10m, tạo thành một nền đế hình vuông. Căn cứ vào
khoảng cách giữa các cột cái với nhau thì kích thước chùa thời này thường
nhỏ (ở chùa Bối Khê và Thái Lạc là 3m).
Kiến trúc Phật điện là kiến trúc một gian hai chái, không
có tường vách bao. Các tòa thượng điện đều có bốn cột cái lớn ở giữa, 12
cột quân (đồng thời làm cột hiên vì chia gian chỉ có bốn hàng chân cột)
xung quanh, do đó hai vì chia gian đều thuộc gian giữa. Kết cấu khung gỗ
đỡ hai mái chính ở đằng trước và đằng sau, và hai mái bên, toàn bộ trọng
lượng mái chuyển qua cột xuống nền nhà. Mái tỏa ra bốn phái, lan xuống
thấp với các đầu đao vươn thành những đóa hoa ở bốn góc cong hất lên. Lối
cấu trúc khung gỗ này được duy trì đến các thời sau như một mẫu mực của
thức kiến trúc cổ Việt Nam.
Kết cấu kiến trúc điển hình là nền hình vuông, có bốn cột
to ở giữa, tạo thành bộ vì theo kiểu giá chiêng gồm một câu đầu tỳ lực lên
hai đầu cột cái. Các cột cái nối với nhau bằng những câu đầu to trên đỉnh,
các cột quân nối với cột cái bằng xà nách. Bên trên câu đầu, có gắn một bộ
phận gọi là giá chiêng thường thấp hơn so với các thời kỳ sau, bộ phận này
gồm hai trụ chống đỡ một bộ phận nối gọi là bụng lợn. Các bộ khung giá
chiêng có tác dụng giữ cho con chồng hai bên vững chắc và góp phần chống
đỡ mái. Ở giữa khung giá chiêng, thời kỳ này người
ta thường lắp thêm ván bưng trang trí thường chạm trổ hình lá đề với những
phù điêu rồng, tiên nữ tạo thành một đặc điểm dễ nhận biết qua phong cách
trang trí trên ván bưng đó. Từ cột cái nối với cột quân có xà nách nằm
ngang, bên trên là các con rường chồng lên nhau qua các đấu kê. Từ cột
quân ra ngoài hiên, đầu bẩy được chúc xuống theo độ dốc mái. Phái trên xà
nách ngang và dọc có những bức cốn hình vuông là nơi hội tụ tinh hoa trang
trí của toàn bộ ngôi chùa. Các thành phần gỗ thời kỳ này đều to mập, liên
hệ với nhau bằng mộng (phần lồi lõm liên kết các bộ phận của kiến trúc với
nhau) tạo ra các cấu kiện chặt chẽ, chắc chắn nhưng có thể tháo lắp và
thay thế dễ dàng khi sửa chữa.
Kiến trúc tháp: Ta có thể thấy được hình ảnh kiến trúc
tháp thời kỳ này qua hai ngôi tháp điển hình còn giữ được đến ngày nay, đó
là tháp Phổ Minh và tháp Bình Sơn.
Tháp Phổ Minh là một công trình bằng đá và gạch gồm 14
tầng và cao 19,51m, mặt bằng hình vuông, mỗi cạnh dài 5m21, tầng một cao
2m2. Tuy nhiên, có tư liệu cho rằng, 11 tầng dưới là của thời Trần, còn ba
tầng trên không có nẹp đá ba góc và trang trí hoa văn là sản phẩm của thời
gian gần đây. Mái các tầng nhô ra rất ít, càng lên cao càng thu hẹp lại,
chiều cao các tầng càng thấp đi và kết thúc bằng một chóp búp tạo cho dáng
tháp thêm thon thả, bốn mặt tháp đều trổ cửa tò vò. Tháp có dáng cao thanh
mảnh do bề ngang hẹp, các rìa mái tầng tầng lớp lớp tạo một cảm giác siêu
thoát và linh thiêng cho chốn cửa Phật.
Tháp Bình Sơn được xây dựng bằng đất nung già đỏ sẫm, giờ
chỉ còn 11 tầng và cao 15m (theo ghi chú các viên gạch xây dựng tháp trong
đợt trùng tu di tích cho thấy tháp có thể cao đến 14 tầng). Tháp Bình Sơn
có cạnh đáy bệ tháp là 4,45m, cao 1,62m, cạnh tầng thứ 11 cạnh 1m55, dáng
tháp chắc đậm. Tầng thứ nhất cao 2,72m, chiều mỗi cạnh rộng 3,3m, bốn mặt
trổ cửa tò vò.
+ Vật liệu và kỹ thuật xây dựng
Vật liệu xây dựng:
Kỹ thuật xây dựng thời Trần phát triển rực rỡ do tiếp thu
được tinh hoa của nền nghệ thuật thời Lý và được hun đúc trong quá trình
lao động của ông cha. Chất liệu mỹ thuật thời Trần để lại phong phú hơn
thời Lý, do đó kỹ thuật cũng có những riêng biệt ở một cấp độ cao hơn thời
Lý. Đối với các nhà khung gỗ hiện còn như vì kèo thuần gỗ (gỗ mít, gỗ
lim), như thượng điện chùa Thái Lạc, Bối Khê, Dâu đã giúp chúng ta có một
cái nhìn tổng quát hơn về kiến trúc khung gỗ sớm nhất còn tồn tại cho đến
ngày nay.
Chất liệu xây tháp:
Các ngôi tháp thường là sự kết hợp giữa đá và gạch, hoặc
làm bằng đất nung. Các chất liệu như đá xanh được sử dụng làm bệ dưới tháp
Phổ Minh tạo vẻ đẹp, và tăng độ bền vững cho công trình. Vật liệu được sử
dụng ở các tầng trên là gạch nung mỏng, nhẹ. Hồ lô trên đỉnh tháp bằng
đồng (giờ đã mất), các dây đồng được sử dụng ràng buộc các kết cấu với
nhau. Các loại gạch vuông (22cm x 22cm) và loại dài (45cm x 22cm) được sử
dụng để xây lõi tháp Bình Sơn, gạch trang trí bên
ngoài có kích thước 46cm x 46cm và những viên gạch hình Thước Thợ (L) để
tăng sự chắc chắn cho lớp gạch bên ngoài.
Kỹ thuật xây dựng:
Kiến trúc thời Trần đã để lại kỹ thuật dựng chùa và xây
tháp. Khung gỗ của chùa là những thành phần to lớn chồng lên nhau, lấy sức
nặng bản thân để tạo nên sự vững chắc. Những vì kèo còn lại của thời kỳ
này có những thành phần cấu trúc cơ bản định hình nên kỹ thuật xây dựng
nhà khung gỗ của các thời kỳ sau. Thành phần chủ yếu là cột cái, cột quân,
xà, con chồng, đấu kê. Các thành phần kết cấu gỗ được liên kết với nhau
bằng mộng chốt có thể tháo lắp một cách dễ dàng.
Kỹ thuật xây tháp:
Sự cân bằng của các tháp dùng sức nặng tự thân là chính,
các thành phần của tháp được gắn kết bởi các chất keo vữa và mộng. Mộng
chốt nối gạch ốp ngoài với khối trụ bên trong và mộng cá chì được dùng để
nối các viên gạch với nhau. Ở các tầng gạch phía
dưới, người xưa còn dùng các dây đồng xâu móc qua viên gạch để tăng độ
liên kết kiến trúc (tháp Phổ Minh). Keo vữa xây tháp có hai loại, xây lõi
gạch bên trong (tháp Bình Sơn) sử dụng keo bằng chất đất mịn vàng có độ
kết dính cao và keo để xây ốp bên ngoài bằng hợp chất vôi, mật và giấy dó
với độ kết dính rất cao.
Lòng tháp Bình Sơn được xây thành khối trụ vuông, càng lên
cao càng thu hẹp tạo nên một cốt lõi hình trụ vững chắc cho công trình.
Kết thúc mỗi tầng người ta xây nhô ra mấy hàng gạch để tạo diềm mái, vừa
làm đẹp vừa tạo thế cân bằng cho tháp. Đặc biệt, các viên gạch trang trí
mặt ngoài tháp được đánh dấu ghi rõ vị trí tầng thứ mấy và là viên thứ mấy
trong tầng đó. Việc đánh dấu này phổ biến trong nhiều di tích phản ánh
trình độ kỹ thuật và tư duy tổng hợp của thời kỳ này đã rất phát triển.
Ngoài ra, ta không thể không kể đến kỹ thuật làm móng của
tháp Phổ Minh, với kinh nghiệm xây móng nền chịu lực. Để xây móng tháp,
người ta đào sâu xuống 2,4m, móng được gia cố thành hai lớp, một bằng đá
và một bằng sét trộn sỏi nện chặt. Lớp đất sét cũng được chia thành nhiều
lớp, lớp sỏi trộn sét đen dưới cùng, các lớp trên là sỏi trộn sét nâu vàng
(với độ dày 1,52) m tạo ra lớp móng đầu tiên vững chắc. Trên lớp này,
người ta xây móng bằng đá khối kích thước trung bình 1,6m x 1,4m x 0,8m,
tạo thành nền móng kiên cố hình vuông mỗi chiều 5,5m. Trên đó, người xưa
bắt đầu xây dựng đế tháp và các tầng tháp. Nói chung, việc xây cất ở thời
Trần đều sử dụng kỹ thuật cấu ráp các bộ phận kiến trúc với nhau trên căn
bản vật lý rất logic.
+ Trang trí, điêu khắc
Trang trí trên gỗ của thời Trần không bay bướm như thời Lý
nhưng sự khỏe khoắn hiện ra trong từng nét chạm khắc tinh xảo. Chất dân dã
đã được thể hiện trong đường nét và bố cục hình khối tạo cho trang trí
thời Trần mang một đặc điểm riêng dễ nhận diện. Đề tài trang trí thời Trần
thường mang tính chất chính thống, quyền quý, như rồng, phượng, sấu, hoa
mẫu đơn, quầng lửa, sóng nước, hoa sen, hoa dây… Một số yếu tố văn hóa Ấn
có thể thấy trong hình tượng các vũ nữ múa, các nhạc công, các tượng chim
kiểu Kinnari và chim thần kiểu Garuda...
Các vì kèo gỗ để lại từ đời Trần
cho thấy sự phong phú trong nghệ thuật chạm khắc của ông cha ta. Những ván
bưng giữa các giá chiêng chạm khắc quần lửa nhọn đầu với đề tài lưỡng long
tranh châu. Ở chùa Thái Lạc, thì ván bưng đó chạm khắc hình hai tiên nữ
đầu người mình chim, còn ở chùa Bối Khê là phượng hoàng chầu nguyệt. Những
trụ đỡ cũng được trang trí với các hình tiên nữ dập dờn trên sóng nước,
tay giơ lên đỡ bệ sen, hay hình phỗng (chùa Thái Lạc) và có khi là một đóa
mẫu đơn (chùa Bối Khê). Hình tượng tiên nữ thường được chọn làm đề tài
trang trí cho các bức ván nong, lúc thì thổi tiêu, kéo nhị hay thổi sáo
đánh đàn. Có những bức chạm khác nhạc công thổi sáo và chơi các nhạc cụ
dân tộc.
Bố cục cân xứng, đường nét mềm mại, đôi lúc gân guốc nhưng
điêu luyện. Những mảng khối đầy đặn ẩn chứa sự chắc khỏe là đặc điểm nổi
trội của trang trí thời kỳ này. Ví dụ như cảnh dâng hoa, tấu nhạc trong
trang trí chạm khắc ván nong (giữa hai thành xà thượng và xà hạ) chùa Thái
Lạc (Hưng Yên). Nhân vật trung tâm là vũ nữ, nhạc công hay có thể là chim
thần Kinnari với những lối bố cục đăng đối và bút pháp giống nhau, làm bật
lên sự lặp đi lặp lại trong không gian của hình tượng. Sự tương phản về
khoảng đặc, khoảng rỗng, giữa sáng và tối đá được trải đều qua phần ván gỗ
bằng phẳng với lớp hoa văn ken đặc.
Thứ đến, nét bình dị và hiện thực cũng là một đặc điểm
không thể thiếu trong trang trí thời kỳ này. Thậm chí, những hình tượng
nghệ thuật mang tính thần thoại như Kinnari vẫn mang những khuôn mặt hết
sức thật đẹp, trầm tư của những con người thế tục. Những hình chạm nổ bẹt
như hình cây cảnh và dê ngoạm nhánh lá ở hai đầu bệ, hình sư tử và con hổ
chạm đá trên bệ thờ chùa Quế Dương (Hà Tây) tựa như những bức họa đơn giản
với lối tả thực mạnh mẽ, hình phỗng trên trụ gỗ chùa Thái Lạc với mảng
khối chắc khỏe… Nói chung, đề tài mỹ thuật thời Trần rộng hơn ở thời Lý,
vì vừa tập hợp hết các đề tài chính thống lại còn có những đề tài gần gũi
với dân gian hơn và có tính hiện thực hơn.
Trang trí tháp thời kỳ này đơn giản hơn rất nhiều so với
trang trí thời Lý. Các thành bậc cửa vào (quanh tháp Phổ Minh) là hình
tượng sấu và rồng quen thuộc. Cửa tháp và các mặt tường trang trí các hình
hoa dây. Các tầng trên của tháp Phổ Minh thường thấy trang trí chủ yếu
trên mặt gạch với những hình rồng cuộn mây. Trang trí tháp Bình Sơn cũng
rất phong phú, ở lớp đế tháp chạm các hình phù điêu sư tử hí cầu, cửa tầng
1 trang trí hình rồng, trên có hình đấu ba chạc xen kẽ giữa các hình sừng
tê và hoa lá, nằm gọn trong hình lá đề. Tầng 2 và 3 trang trí hoa dây, đấu
ba chạc, cánh sen. Các tầng trên tháp Bình Sơn thì trang trí chủ yếu hình
cánh hoa cúc, từ tầng 8 trở lên là hình tháp 5, 6 tầng đang tỏa hào quang
tương đối đơn giản xen kẽ hoa chanh, các diềm mái trang trí hoa dây.
