Tắc thứ tám mươi chín của Bích Nham Lục có kể lại
cuộc đối thoại giữa hai môn đồ của Thiền sư Dược Sơn là Vân Nham và Đạo
Ngô như sau: Vân Nham hỏi Đạo Ngô: “Bồ-tát Đại bi dùng nhiều tai mắt
để làm gì?” Đạo Ngô đáp: “Ví như một người với tay ra sau mò được
chiếc gối lúc giữa đêm.” Vân Nham nói: “Tôi hiểu rồi.” Đạo
Ngô hỏi: “Ông hiểu gì?” Vân Nham đáp: “Toàn thân là tay mắt.”
Đạo Ngô nói: “Dù nói đến tột cùng cũng chỉ được tám phần.” Vân
Nham bèn hỏi: “Huynh thì thế nào?” Đạo Ngô đáp: “Khắp thân là
tay mắt.”… Đây là một trong vô số mẫu chuyện nói đến hạnh nguyện và
oai lực của đức Quán Thế Âm, vị Bồ-tát nổi tiếng về lòng từ bi và công
hạnh độ sanh trong đời ngũ trược của cõi Ta-bà suốt bao thiên niên kỷ
qua. Xưa cũng như nay, hình ảnh của Ngài vẫn mãi tỏa sáng giữa thế giới
mộng tưởng đam mê, siêu việt cả thời gian tương tục sanh diệt và không
gian biến hoại chập chùng, tỏa khắp mọi phương trời Á Đông, từ thung
lũng Kashmir của Ấn Độ đến đỉnh Potala của Tây Tạng, từ Phổ Đà Sơn của
Trung Quốc đến hải đảo Fudaraku của xứ Phù Tang xa xôi. Theo dòng thời
gian, Quán Thế Âm đã trở thành một biểu tượng cứu khổ, độ sanh cao đẹp
và ý nghĩa nhất trong Phật giáo.
Thiền sư
Đạo Nguyên (1200-1253), Sơ tổ dòng Tào Động của Nhật Bản, khi bình giải
về công án trên đã cho rằng “toàn thân” hay “khắp thân” đều đúng đắn,
đều toàn hảo, và nó ám chỉ đến trái tim và cơ thể thấm nhuần lòng từ bi
của đức Quán Thế Âm. Ngàn tay là một biểu tượng cho tám vạn bốn ngàn hay
chỉ cho vô số cánh tay khác của một vị Bồ-tát đang lắng nghe, cảm thấu
và hòa nhập vào những âm thanh thống thiết của thế nhân để rồi từ đó
mang đến cho đời một niềm tin và ước vọng hướng thượng, thanh cao và
trong sáng.
Thử nhìn
vào đời sống của một người phàm tục, chúng ta sẽ dễ dàng nhận thấy rằng
tâm thức của người ấy luôn bị vây hãm bởi những vọng tưởng, xao động,
khao khát và lo âu. Những cảm xúc ấy như một dòng chảy êm đềm hay ồ ạt,
cuộn theo mình những hợp chất của tiếc nuối, u hoài, sung sướng, sợ hãi…
trước những thăng trầm, thành hoại của cuộc tồn sinh. Tâm thức như thế
thường làm cho cuộc sống con người trở nên hoang mang, vô định hướng và
hình như họ không bao giờ cảm thấy thỏa mãn với những gì mình đang có
trong tầm tay. Cảm thông với nỗi niềm bi thương đó, dù đã thành tựu Phật
quả trong đời quá khứ với danh hiệu là Chánh Pháp Minh Như Lai (kinh
Thiên Thủ Thiên Nhãn Đại Bi Tâm Đà La Ni), đức Quán Thế Âm đã phát
đại nguyện hành Bồ-tát hạnh để xoa dịu đi những nỗi đau thương, lo âu
trong trái tim của muôn loài chúng sanh trong lục thú. Theo phẩm Phổ Môn
trong kinh Pháp Hoa, Ngài thường thị hiện trong ba mươi hai hóa
thân, hoặc nam hay nữ, giàu hay nghèo, tại gia hay xuất gia, trú ngụ
giữa chốn núi non vắng vẻ hay nơi biển cả mênh mông, giữa phố thị huyên
náo hay đồng quê êm ả để mang tinh chất từ bi và tuệ giác đến cho những
tâm hồn đang chơi vơi, sầu khổ, đang khát khao một niềm an tịnh, tự tại
trong cuộc sống thường nhật của mình.
Danh từ
Quán Thế Âm được dịch từ chữ Avaloki-
tesvara trong Phạn ngữ. Thuật ngữ Avalokitesvara được dùng phổ biến hơn
hai từ khác cũng chỉ cho đức Quán Thế Âm là Avalokita và Avalokitasvara.
Các dịch giả Trung Hoa thường phiên dịch từ Avalokitesvara ra nhiều
nghĩa khác nhau, như là: Quán Thế Âm, Quán Thế Tự Tại, Quán Tự Tại, Hiện
Âm Thanh… và trong số này, Quán Thế Âm là danh hiệu phổ biến nhất.
Tín
ngưỡng Quán Âm xuất hiện đầu tiên tại miền biên giới Tây Bắc Ấn Độ với
sự phổ biến trên phương diện học thuật và hành trì của ba bộ kinh nổi
tiếng là: Diệu Pháp Liên Hoa kinh, Tịnh Độ kinh và Quán
Vô Lượng Thọ kinh. Niềm tin về đức Quán Thế Âm càng trở nên sâu đậm
và mạnh mẽ trong trái tim người Phật tử Ấn Độ vào những kỷ nguyên đầu
của Tây lịch. Những hình thái điêu khắc đa dạng cùng những thi kệ tán
thán những công hạnh của đức Quán Thế Âm còn lưu lại cho đến ngày nay
tại các thánh tích Phật giáo ở Ấn Độ đã phần nào nói lên được vai trò
của tín ngưỡng này trong văn hóa Phật giáo tại xứ sở này. Bên cạnh đó,
những ghi chép của ngài Pháp Hiển và những linh cảm nhiệm mầu mà pháp sư
Huyền Trang đã tự thân thể nghiệm trong hành trình cầu pháp được ghi lại
trong cuốn Đại Đường Tây Vức Ký đã cho thấy sự phổ biến của tín
ngưỡng này khi Phật giáo Đại thừa hưng thịnh tại Ấn Độ.
Quán Thế
Âm cũng là vị Bồ-tát được tôn thờ nhiều nhất tại Trung Hoa. Việc tôn thờ
này có lẽ được bắt đầu vào cuối thế kỷ I AD. Nhờ vào sự phiên dịch, in
ấn, truyền bá của kinh Pháp Hoa và những bộ kinh khác liên quan
đến đức Quán Thế Âm kéo dài từ thế kỷ III đến thế kỷ VII, và từ đó tín
ngưỡng Quán Thế Âm đã được truyền bá sâu rộng trong nhân gian. Từ cuối
thế kỷ IV, một số nhà sư và tín đồ Phật giáo đã để công trước tác, sưu
tầm những mẫu chuyện về sự linh diệu của đức Quán Thế Âm mà họ đã nghe
hoặc đọc được. Một trong những bằng chứng cho thấy sự phổ biến của tín
ngưỡng này trong văn hóa Trung Hoa là trong số 42.000 văn bản Phật học
được tìm thấy tại động Đôn Hoàng có đến 1.048 bản kinh Pháp Hoa
và 200 bản Phổ Môn như những bản kinh riêng biệt.
Trong
suốt thế kỷ IV đến thế kỷ VI, người Trung Hoa chứng kiến một sự xáo
trộn, biến thiên lớn trong xã hội. Những bộ tộc được xem là thuộc vùng
man di ở phía Bắc tràn xuống và xâm lược Trung Nguyên. Họ nắm giữ quyền
lực tại cái nôi văn minh Trung Hoa và sau đó buộc những người trí thức
và nông dân di cư đến lưu vực sông Dương Tử để rồi lập nên một kinh đô
mới tại nơi ấy. Riêng những ai còn bám trụ lại phía Bắc phải chịu sự cai
trị của một chế độ hà khắc. Thêm vào đó, những thiên tai như lũ lụt,
dịch bệnh, đói kém xảy ra khắp nơi, những cuộc nổi loạn chống lại triều
đình nổ ra, đất nước thì bị chia cắt bởi những tập đoàn thống trị đối
kháng nhau. Sự biến động đó trầm trọng đến nỗi một số nhà văn đương thời
hoảng sợ và liên tưởng đến ngày tận thế của nhân loại. Chính trong bối
cảnh như thế, niềm tin về sự hộ trì của đức Quán Thế Âm đã được thắp
sáng trong những trái tim đầy dẫy những tuyệt vọng, hãi hùng, hướng cuộc
đời họ đến một chân trời xán lạn hơn, và như thế việc tôn thờ đức Quán
Thế Âm đã nhanh chóng phổ biến trong mọi tầng lớp của xã hội đương thời.
Vào cuối
đời Đường (618-907) và trải dài đền đời Tống (960-1279), hầu hết hình
tượng đức Quán Thế Âm được khắc họa trong dáng người nữ, một biểu tượng
thâm thúy nhất về tình thương trong cuộc sống. Đây có lẽ là giai đoạn mà
tín ngưỡng Quán Thế Âm được phổ biến và phát triển mạnh mẽ nhất trong
lịch sử Phật giáo Trung Quốc. Đối với người Trung Hoa, Phổ Đà sơn là một
trong những thánh tích thiêng liêng vì nó được xem là trú xứ của Bồ-tát
Quán Thế Âm. Rải rác trong Đại tạng kinh và trong các hang động
Phật giáo, có gần năm trăm mẫu chuyện nói về sự vi diệu của đức Quán Thế
Âm. Một trong những mẫu chuyện ấy như sau:
Vào thời
nhà Tấn có một nhà sư tên là Trúc Pháp Nghĩa trú tại núi Bảo sơn thuộc
vùng Thỉ Ninh. Sư đã vân du khắp nơi và học được giáo nghĩa của nhiều bộ
kinh nổi tiếng, đặc biệt là kinh Pháp Hoa, môn đồ theo học với Sư
có đến hàng trăm người. Vào năm 372, Sư đột nhiên ngã bịnh, nghe tim
mình đau nhức lạ lùng. Sau một thời gian chữa trị bằng nhiều cách khác
nhau, thấy bệnh tình không thuyên giảm, Sư bèn dốc lòng thành tâm qui
ngưỡng và trì niệm danh hiệu Bồ-tát Quán Thế Âm. Vài ngày sau đó, trong
một giấc mộng, Sư thấy có một vị Tăng đến trị bệnh cho mình. Để trị bệnh
cho Sư, vị Tăng kia đã mổ ruột và bao tử của Sư. Sư thấy trong đó có
nhiều vật bất tịnh. Sau khi dọn sạch những cấu uế trong ruột và bao tử
của Sư, vị Tăng ấy bảo: “Bệnh của ông đã dứt.” Lúc tỉnh dậy, Sư thấy
mình đã được bình phục, vết mổ cũng đã lành lặn từ khi nào. Khi ấy, Sư
bỗng nhớ đến lời kinh Phổ Môn: Người đáng dùng thân Tỳ-kheo,
Sa-môn để hóa độ thời Bồ-tát Quán Thế Âm liền hiện thân ấy mà thuyết
pháp giáo hóa.
Trong
tiếng Nhật, những danh từ Kwannon, Kannon, Kanzeon hay Kanjizai được
dùng để chỉ cho Bồ-tát Quán Thế Âm. Tín ngưỡng Quán Thế Âm có lẽ đã được
truyền đến Nhật ngay sau khi Phật giáo du nhập vào đảo quốc này. Pho
tượng Quán Âm tại chùa Pháp Long, nơi Thánh Đức Thái tử thường chiêm bái
đã được tạc theo lệnh của chính Thái tử. Một số sử gia cho rằng tín
ngưỡng này xuất hiện ở Nhật vào thời hoàng thái hậu Sui Ko (593-628),
khoảng bốn mươi năm sau khi Phật giáo được truyền đến Nhật. Vào năm 686,
triều đình Nhật đã cho tạc một trăm pho tượng Bồ-tát Quán Thế Âm, thỉnh
chư Tăng tụng hai trăm biến kinh Phổ Môn để kỳ an cho hoàng đế
Temmu. Sang thế kỷ VIII, tín ngưỡng Quán Thế Âm đã nhanh chóng được
truyền khắp xã hội Nhật và hầu hết người dân đều tôn thờ Ngài, ngoại trừ
tín đồ Thần Đạo. Năm 728 Shomitenno, triều đình đã cho tạc 177 pho tượng
Quán Âm và cho in 177 bản kinh Phổ Môn để cầu nguyện cho hoàng
thái tử đang bị trọng bệnh. Đến năm 740, theo lệnh của triều đình mỗi
tỉnh trong nước đều phải tạc một pho tượng Quán Âm để cầu quốc thái dân
an. Một trong những bức tượng Quán Âm nổi tiếng thời bấy giờ là tượng
đức Quán Thế Âm thập nhất diện được khắc từ một loại gỗ quý tại tỉnh
Omi. Trong số ba mươi hai loại hình đức Quán Thế Âm trong những tư thế
khác nhau trong văn hóa Nhật, các hình tượng Bạch Y Quán Âm, Quán Âm
Tống Tử, Quán Âm Thập Nhất Diện, Quán Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn là những
mẫu tượng phổ biến nhất. Nếu Phổ Đà Sơn là thánh tích của đức Quán Thế
Âm ở Trung Hoa thì Fudaraku là trú xứ của Ngài tại Nhật Bản. Có thể nói
mục đích của việc tạo tượng, thờ tự đức Quán Thế Âm, việc in ấn và trì
tụng kinh Phổ Môn là để gây tạo phước lành, nhất là để cầu nguyện
cho những ai đang gặp phải những tai ương hiểm nạn và cầu nguyện cho sự
thanh bình của quốc gia. Tín ngưỡng như thế không chỉ giới hạn trong các
tu viện Tịnh độ tông, mà hầu như các thiền sư và thiền viện đều qui
ngưỡng. Ta có thể hiểu được điều này qua một giai thoại về ngài Đạo
Nguyên như sau:
Năm 23
tuổi, Đạo Nguyên lên đường sang Trung Hoa mong tìm được những giải đáp
thỏa đáng cho những nghi vấn trong tâm mình. Bốn năm sau đó, khi đã lãnh
hội được diệu nghĩa của dòng thiền Tào Động, Ngài lên tàu về lại cố
hương. Khi thuyền đang lênh đênh giữa trùng dương, một cơn bão lớn nổi
lên, mọi hành khách và thủy thủ đều lo sợ những cơn sóng dữ sẽ nhấn chìm
cả thuyền, mọi cặp mắt đều đổ dồn vào nhà sư như cầu cứu. Liền khi ấy,
ngài Đạo Nguyên liền tĩnh tọa và trì tụng Phẩm Phổ Môn trong kinh
Pháp Hoa, một lát sau Ngài bỗng thấy đức Quán Thế Âm hóa hiện
trên những cơn sóng dữ, Ngài tiếp tục trì niệm và lạ lùng thay liền sau
đó biển lại dịu yên như trước. Lúc ấy, ngài Đạo Nguyên vội khắc lên mạn
thuyền hình đức Quán Thế Âm mà Ngài đã thấy. Khi thuyền cập bến tại
Kyushu, một vị Tăng địa phương bèn thỉnh bức họa đó về chùa để thờ
phụng.
Niềm tin
về đức Quán Thế Âm cũng được phổ biến trong nhiều quốc gia Phật giáo
khác như Tây Tạng, Tích Lan. Người Tây Tạng gọi Ngài là Chenrezigs, nữ
thần Từ Dung. Tín ngưỡng này xuất hiện ở Tây tạng vào cuối thế kỷ VI AD
khi vua Srong tsansgam Po và sau đó là đức Dalai Lama được xem là hóa
thân của Bồ-tát Quán Thế Âm. Cuốn Mam bkha-hbum, một tác phẩm
lịch sử Tây Tạng có diễn tả rằng đức Quán Thế Âm được sinh ra từ ánh
sáng màu trắng trong ánh hào quang tỏa ra từ mắt phải của đức Phật A Di
Đà trong khi đang nhập định. Người Tây Tạng tin rằng Ngài là vị hộ trì
cho dân tộc và Phật giáo Tây Tạng cho đến khi đức Di Lặc thành Phật tại
cõi Ta-bà. Lời chú Ngọc báu trong hoa sen (Án-ma-ni-bát-di-hồng) là câu
chú mà người Tây Tạng vẫn trì niệm hàng ngày. Điện Potala, nơi cư trú
của đức Dalai Lama cũng là danh từ được phiên âm từ chữ Potalaka, trú xứ
của đức Quán Thế Âm mà kinh Hoa Nghiêm đã đề cập.
Sự phổ
biến của tín ngưỡng Quán Thế Âm trong các quốc gia Đông Á đã cho thấy
giá trị của bức thông điệp cứu khổ cũng như công hạnh của vị Bồ-tát này
đã cảm hóa được vô lượng tâm hồn đang khát khao một niềm an lạc thật sự
trước những đổi thay của cuộc sống.
Có thể
nói phẩm tính siêu việt nhất của đức Quán Thế Âm là hạnh từ bi, một suối
nguồn tình thương vô tận tỏa khắp đến mọi loài hữu tình. Tất nhiên tình
thương đó không phải là năng lực khát ái mù quáng, một trong mười hai
mắc xích của vòng luân hồi, mà là niềm mong ước cho chúng sanh được vơi
đi những khổ đau và được sống trong an lành, hạnh phúc. Trong Phật giáo
Nguyên thủy, từ và bi là hai tâm vô lượng để hướng tâm hồn hành giả đến
trạng thái cao thượng nhất. Đó cũng là những phẩm chất cao đẹp trong nếp
sống thuần thiện và đạo đức của mỗi người. Đại Trí Độ luận đã
giải thích ý nghĩa của hai thuật ngữ này như sau: “Từ là tâm niệm thương
yêu chúng sanh, luôn mong cầu việc an ổn, lợi lạc để nhiêu ích loài hữu
tình. Bi là lòng lân mẫn đối với những chúng sanh đang chịu vô lượng khổ
đau về thể xác lẫn tinh thần trong năm nẻo luân hồi.” Quyển thứ 27 của
bộ luận này cũng giải thích rằng hạnh từ bi của chư Phật và Bồ-tát được
gọi là đại từ và đại bi thuộc mười tám pháp bất cộng của Phật quả, còn
hạnh từ bi của hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật được gọi là tiểu từ và
tiểu bi thuộc bốn tâm vô lượng. Điểm khác biệt ở đây là hàng Thanh Văn
và Bích Chi với lòng từ bi luôn mong muốn chúng sanh thoát khổ, được
vui, nhưng chưa đủ khả năng để thực hiện việc ấy, trong khi đó cũng với
ước vọng ấy chư Phật và Bồ-tát còn giúp chúng sanh thoát mọi khổ đau và
an trú vào niềm vui chân thật. Chư Phật và các bậc Bồ-tát cùng thi thiết
nhiều phương tiện độ sanh thâm diệu, nhưng chư Bồ-tát chưa thành tựu
được Phật nhãn nên diệu dụng không thể sánh với Chư Phật. Bồ-tát Quán
Thế Âm vốn là vị cổ Phật, vì thương tưởng chúng sanh nên thị hiện là
Bồ-tát. Tuy hành Bồ-tát hạnh nhưng Ngài luôn an trú vào tâm đại từ bi
của chư Phật mà thi thiết vô số phương tiện độ sanh.
Hạnh từ
bi của đức Quán Thế Âm được diễn tả trong kinh Pháp Hoa và kinh Quán Vô
Lượng Thọ như là một nguồn năng lượng chói sáng, siêu việt những đối đãi
để lắng nghe và hóa giải những dư âm thống thiết của dòng đời. Dù cảnh
giới của Ngài chính là cõi Ta bà nhưng tùy theo tâm nguyện của hành giả
mà Ngài có thể tiếp dẫn những chúng sanh nào muốn sanh về cõi Tây
Phương.
Có nhiều
người thường hay ôm ấp những nỗi ray rứt thầm kín trong lòng và cũng
chẳng buồn chia sẻ, thổ lộ cùng ai. Nỗi đau vì bệnh tật của thể xác là
thường tình, nhưng nỗi đau của tâm hồn mới đáng lo hơn vì nó bào mòn
nghị lực và niềm tin, đưa con người vào hố sâu của tuyệt vọng và bất
lực. Một chúng sanh với nhục nhãn và tri kiến thế tục xem những ai rơi
vào cảnh ngộ đó thì chẳng khác chi lạc vào một con đường cùng không lối
thoát, nhưng với tri kiến siêu thế và tuệ nhãn của mình, Bồ-tát Quán Thế
Âm nhận ra rằng trong đống tro tàn nguội lạnh của sự tuyệt vọng kia vẫn
còn le lói những tia sáng của những hòn than tự tánh vẫn hằng âm ỉ lâu
nay. Lúc ấy, Người như một bà mẹ hiền bình dị, nhẫn nại và bao dung mở
rộng vòng tay, ôm ấp và sưởi ấm những tâm hồn cô quạnh ấy, để rồi khơi
dậy niềm tin và sức sống vẫn hằng tiềm ẩn trong họ.
Kinh Pháp
Hoa còn nói rằng những ai cầu bình an giữa muôn trùng sóng dữ, cầu sự an
ổn giữa muôn ngàn binh đao, cầu sự thanh cao giữa vô vàn dục lạc… với
tâm niệm thành kính đều có thể cảm ứng được với đức Quán Thế Âm. Tâm
niệm thành kính đó chính là tâm hướng thượng, nhiếp phục các căn, an trú
trong chánh niệm thuần thiện. Cũng ví như một tấm gương trong cõi trần,
nếu là tấm gương sáng nó mới có khả năng soi bóng của vạn vật xung
quanh, như mặt hồ yên tịnh trong suốt mới in được ánh trăng rằm sáng soi
giữa thâu đêm cô tịch. Sự hội ngộ hay cảm ứng ấy không đơn thuần chỉ là
sự gặp gỡ bình thường giữa hai cá thể mà đó là sự hòa điệu của diệu dụng
thánh thiện trong thể tánh vô biên.
Một trong
những danh hiệu khá phổ biến của đức Quán Thế Âm là Quán Tự Tại. Cách
dịch này của ngài Huyền Tráng rất sát nghĩa với chữ Avalokitesvara trong
khi chữ Quán Thế Âm (theo cách dịch của Ngài Cưu ma La Thập) lại gần với
chữ Avalokitasvara trong Phạn ngữ. Theo ý nghĩa thông thường, chữ “tự
tại” ở đây có nghĩa là tự do, an nhiên, không còn chướng ngại, chỉ cho
người đã giải thoát mọi triền phược xung quanh. Trên một phương diện
khác, chữ “tự tại” này còn có nghĩa là sự hiện hữu (tại) của tự thân
(tự). Như vậy “tự tại” ở đây không phải chỉ cho sự an nhiên của một thế
giới xa xôi nào khác mà là chỉ cho sự hiện hữu của chính mình. Trong ý
nghĩa đó, Quán Tự Tại có nghĩa là quán chiếu, xem xét sự hiện hữu của
chính mình. Điều này được thể hiện qua lời đầu tiên trong Tâm kinh Bát
nhã: “Quán Tự Tại Bồ-tát hành thâm Bát nhã ba la mật đa thời, chiếu
kiến ngũ uẩn giai không độ nhất thiết khổ ách.” Bằng sự quán chiếu
về bản chất của tự ngã cũng như sự hoạt hiện, vận hành của nó, Bồ-tát đã
nhận ra được tính không (Sunyata) tối hậu đằng sau sự giả hợp của năm
uẩn, của danh và sắc và đó chính là sự trực nhận thực tại với trí tuệ
viên mãn. Với trí tuệ đó, Bồ-tát không thấy sự tách biệt giữa mình với
chúng sanh, không một pháp nào có thể tồn tại độc lập, và qua đó Bồ-tát
thấu hiểu được những tâm tư chân thành của mọi chúng sanh. Bằng sự quán
chiếu tự ngã, sự trực ngộ tánh không của các pháp, với phương tiện từ bi
và trí tuệ thâm sâu ấy, Bồ-tát đã tự thân và dẫn dắt chúng sanh vượt qua
những khổ đau, tai ách trong dòng đời. Đây chính là năng lực tự tại
trong tâm vô quái ngại của đức Quán Thế Âm.
Những lo
âu, sợ hãi, đau khổ của con người bình thường thường phát sinh từ những
nhận thức sai lầm về tự ngã của mình. Ý niệm về một bản ngã trường cửu
thường đưa lối cho người ta tìm đến hạnh phúc của cá nhân mà quên đi
vòng tay yêu thương của đồng loại. Hạnh nguyện của đức Quán Thế Âm không
chỉ là cứu độ chúng sanh ra khỏi những khổ đau hiểm nạn tạm thời mà qua
đó Ngài còn giúp họ nhận chân được những tâm niệm luyến ái, vô minh và
chấp thủ của bản ngã. Thiền sư Đạo Nguyên có một câu nói rất nổi tiếng
như sau: “Học đạo là học tự ngã, học tự ngã là để quên đi cái tự ngã
ấy…” Có quên đi tự ngã như thế chúng ta mới có thể học theo hạnh
lắng nghe, quán chiếu của đức Quán Thế Âm, và lúc đó ta có thể lắng nghe
âm thanh vô thường từ tiếng thát đổ ào ạt, nghe bài học vô ngã trong
tiếng gió vi vu bên đồi thông, nghe bài học khổ đau qua cảnh sanh, lão,
bệnh, tử đang diễn ra trong từng sát na ở xung quanh ta và trong chính
ta.
Kinh Lăng
Nghiêm có nói đến pháp môn tu trì của đức Quán Thế Âm là pháp môn Nhĩ
căn viên thông, một pháp môn mà Ngài đã học được với một vị cổ Phật
trong nhiều đời trước. Mục đích của pháp môn này là an trú trong tam
muội để chuyển dụng khả năng nghe những thinh trần bên ngoài và trở lại
nghe tự tánh của mình. Khi những hình tướng sanh diệt đã biến mất thì
tánh vắng lặng rỗng không hiển hiện, đến lúc đó những đối đãi của năng
sở, người nghe và âm thanh cũng không còn hiện khởi. Chính trong trạng
thái nhất như ấy mà tâm hành giả trở nên linh hoạt, trên thì dung thông
với oai lực mười phương chư Phật, dưới thì thấu cảm những mong cầu tha
thiết của chúng sanh.
Thông
điệp mà đức Quán Thế Âm đã mang đến cho đời chính là thông điệp thương
yêu, nhẫn nại và sự tỉnh thức tự nội để quay về với con người thật của
chính mình. Nếu cuộc đời không có những chúng sanh đau khổ, không còn
những tâm hồn chơ vơ thì có lẽ Bồ-tát cũng không dùng đến một tay hay
một mắt, huống chi là nghìn tay, nghìn mắt. Tâm từ bi, hạnh kiên nhẫn,
khả năng lắng nghe, trái tim đồng cảm…không chỉ có trong đức Quán Thế Âm
mà nó còn tiềm ẩn trong con tim của mỗi người. Nếu một người nào luôn
thọ trì danh hiệu hay qui ngưỡng về vị Bồ-tát từ bi ấy mà không biết
nuôi lớn những hạt giống thuần thiện đó thì ước nguyện về sự giao cảm đó
khó có thể thành tựu. Do vậy nếu hành giả biết quay về với thế giới nội
tâm, quán chiếu về tự ngã để thành tựu tri kiến như thật về các pháp thì
lúc đó vị ấy sẽ hiểu được “vì sao Bồ-tát từ bi lại dùng nhiều tay
mắt” và vì sao “khắp thân là tay mắt” như cuộc đối thoại giữa
Vân Nham và Đạo Ngô ngày xưa vậy.
Tài liệu tham
khảo:
Bích
Nham Lục, T48n 2003
Chandra, Lokesh. The Thousand-armed Avalokitesvara, New Delhi: Abhinav,
1988
Đại
Trí Độ Luận, Quyển 20, 27, 40,T25n1509
Eliade, Mircea. The Encyclopedia of Religion, Vol. II, New York: Collier
Macmillan Publishers, 1987
Leighton,T.D. Faces of Compassion, Boston: Wisdom Publications, 2003
Lopez, Donald, Jr.Religion of China in Practice, New Jersey: Princeton
University Press, 1966
Malalasekera,M.P.Encyclopadia of Buddhism, Vol. II, Ceylon: The
Government Press, 1966
Visser, M.W. Ancient Buddhism in Japan, Leiden: E.J. Brill, 1935
Công án Thiền là một đối tượng nhận
thức?