Nhân kỷ niệm 990 năm, ngày vua Lý
Thái Tổ ban chiếu dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long. Đọc lại sử
xưa viết về thời này để xem giữa tiền nhân xưa và chúng ta nay
có điểm đồng qui nào không?
Đọc Đại Việt Sử Ký Toàn Thư
(bản Chính Hòa, NXB KHXH), Đại Việt Sử Ký Tiền Biên (NXB KHXH), Đại
Việt Sử Lược (bản dịch của Nguyễn Gia Tường) ta đều bắt gặp
đoạn văn có cùng nội dung: "… Vạn Hạnh mới bảo Lý Công
Uẩn rằng: mới rồi tôi thấy chữ bùa sấm kỳ lạ, biết họ Lý
cường thịnh. Nay xem trong thiên hạ người họ Lý rất nhiều, nhưng
không ai bằng Thân Vệ, là người khoan thứ nhân từ được lòng
dân, lại đang nắm binh quyền trong tay, đứng đầu muôn dân chẳng
phải Thân Vệ thì còn ai đương nổi nữa. Tôi đã hơn 70 tuổi, mong
được thư thả hãy chết, để xem đức hóa của ông như thế nào,
thực là may nghìn năm có một. Công Uẩn sợ câu nói ấy tiết lộ,
bảo người anh đem Vạn Hạnh giấu ở Tiêu Sơn"
Vấn đề là tại sao Công Uẩn lại
bảo người đem giấu Vạn Hạnh? Vì Công Uẩn sợ âm mưu "soán
ngôi" của mình bị bại lộ chăng? Ngờ rằng sử ghi như vậy là
thiếu chính xác! Ai cũng biết Công Uẩn là con nuôi của sư Lý Khánh
Vân, học trò của Sư Vạn Hạnh, một đàng là dưỡng phụ, một
đàng là ân sư. Hơn nữa Vạn Hạnh là người tiến cử Công Uẩn
vào Hoa Lư làm quan dưới triều Trung Tôn và Long Đỉnh. Và Vạn Hạnh
được vua Lê Đại Hành rất mực kính trọng (TU TA).
Chỉ khi thấy Long Đỉnh giết anh là Long
Việt để cướp ngôi, sau đó thi hành đường lối trị dân bạo
ngược dã man và hiếu sát, trong khi thế nước mong manh, giặc Tống
lăm le xâm lược, mà vua thì vừa bạo ngược, vừa mang ác bệnh
phải nằm coi chầu, thế thì bằng cách nào để cứu nguy vận nước
và muôn dân? Từ đó Vạn Hạnh mới bắt đầu mưu định việc đưa
Công Uẩn lên ngôi để nhằm cứu nguy vận nước và thực hiện
đường lối Đức Trị mà bản thân thầy trò ông cưu mang!
Theo sử thần Ngô Thì Sĩ: "Vạn
Hạnh là người có chí khí hơn đời, ôm tài thao lược phò tá
nghiệp vương, kiến thức hơn hẳn mọi người, tính toán biết trước
sự việc, cũng là tay lỗi lạc trong giới thiền… đến khi biết
nhà Lý sắp dấy lên đặt ra câu sấm, giã làm chữ sét đánh để
thần kỳ hóa cái thuật của mình…." Sở dĩ Vạn Hạnh phải
"thần kỳ hóa cái thuật của mình" vì thời ấy muốn làm
công tác dân vận, ngoài việc thần kỳ hóa người ta không còn
cách nào khác. Ngay như sau này, khi chống quân Minh xâm lược, Nguyễn
Trãi vẫn phải nhờ vào việc "thần kỳ hóa" để vận động
mọi người hướng về cờ nghĩa Lam Sơn để chống giặc bằng cách
dùng mật đường viết lên lá cây tám chữ "Lê Lợi Vi Vương,
Nguyễn Trãi Vi Thần" cho kiến đục thủng thành chữ rồi thả
trôi sông. Khiến mọi người đọc được mà vững tin vào chơn
mạng đế vương của Lê Lợi để hưởng ứng theo ông đánh giặc.
Như vậy không thể cho rằng Công Uẩn sai người "đem giấu Vạn
Hạnh ở Tiêu Sơn". Nếu cho là giấu hóa ra Vạn Hạnh là người
ngoài cuộc trong việc đưa Công Uẩn lên ngôi? Đã là người ngoài
cuộc hà tất phải "thần kỳ hoá" cái thuật của mình"?
Nhân đây mới thấy sự chính xác của sách Thiền Uyển Tập Anh:
"Ngày Lý Thái Tổ lên ngôi, sư ở tại chùa Lục Tổ đã biết
trước, bảo người bác và người chú của vua rằng: Thiên tử
đã băng, Lý Thần Vệ hiện đang ở nhà, tay chân họ Lý túc trực
trong thành lên tới số ngàn. Trong trưa nay, Thân Vệ ắt được lên
ngôi. Rồi yết bảng ở đường cái nói rằng:
Tật Lê chìm bể bắc
Hạt Lý mọc trời nam
Bốn phương gươm giáo đẹp
Mừng tám cõi bình an
Hai vương nghe nói rất sợ sai người
đi hỏi tin, quả đúng như lời sư nói" (Nghiên cứu TU TA_ Lê
Mạnh Thát)
Có lẽ Vạn Hạnh vắng mặt trong ngày
đăng quang của học trò_ Công Uẩn, là để tránh tiếng rằng nhà sư
mà cũng tham dự vào việc phế lập. Tuy việc phế lập đó không
bằng sát phạt tranh giành, mà hoàn toàn hòa bình. Biết rõ Long Đỉnh
là vậy, nhưng không giết bỏ, đợi Long Đỉnh trút hơi thở cuối
cùng mới chính thức lên ngôi do sự đồng lòng của triều thần
văn võ. Từ sự kiện này cho thấy ý niệm về "trung quân"
của phong kiến phương bắc chưa có mấy ảnh hưởng đến tư tưởng
người Việt thời ấy. Trung không khéo sẽ trở thành lực cản cho
sự tiến hoá của xã hội và cộng đồng. Không thể "trung"
với một triều đại hay với một người lãnh tụ nào, một khi
triều đại đó hoặc vị lãnh tụ đó không còn thích hợp với
trào lưu tiến hóa của xã hội loài người và của đất nước.
Trong trường hợp của Lê Ngọa Triều mà cứ cố chấp chữ trung là
đồng nghĩa với phản bội và mê muội. Nói cách khác, chỉ có
người lãnh đạo không biết, hoặc không tự thăng tiến chính bản
thân mình mới tìm đủ cách để ràng buộc người khác phải trung
với mình. Một triều đại, một người lãnh tụ sáng suốt không
nên đòi hỏi mọi người phải tận trung với mình _ ngoại trừ
những nhà độc tài và hôn quân; mà họ phải luôn biết cách
"duy biến sở thích" để chính họ không bị tụt hậu và gây
cản trở cho đà tiến của dân, của nước.
Một người có công gây dựng nên
triều đại đức trị như triều Lý_ một triều đại bắc phạt Tống,
nam bình Chiêm làm rạng rỡ lịch sử dân tộc, mãi đến ngày nay con
cháu vẫn còn hãnh diện và trân trọng. Nhưng ta hãy nghe sử thần
Ngô Sĩ Liên nói: "Vạn Hạnh mới trông thấy Lý Thái Tổ, biết
là người khác thường… Nhưng dứt tính mạng, bỏ nhân luân,
chán trần tục ồn ào, nương cửa thiền tịch mịch, để trong sạch
một mình , người quân tử không cho là phải"
Nhận xét trên của sử thần họ
Ngô cho thấy ông là một nhà nho "kinh viện"; hễ thấy điều
gì không hợp với chương cú, điển lệ của nho giáo là thẳng
thừng bài xích. Sao lại lên án thiền sư Vạn Hạnh là "bỏ nhân
luân"? Nhân luân là gì, phải chăng nhân luân là mối dây liên
hệ tốt đẹp giữa người với người? Thế thì người tu hành
không còn là con người nữa sao! Cho rằng Vạn Hạnh là người
"chán trần tục", thế sao vua Lê Đại Hành mời làm quốc sư
để cùng vua bàn luận những chuyện quốc quân trọng sự? Lối phê
phán trên đúng là giọng điệu của một hủ nho hương quyện, nhìn
người khác hệ tư tưởng với mình đầy ác cảm, đố kỵ, cho dù
người ấy có làm nên công trạng bằng trời!
"Năm Thiên Phúc thứ 1 (980),
tướng Tống là Hầu Nhân Bảo kéo quân sang cướp nước ta, vua
mời sư đến, đem chuyện thắng bại ra hỏi, sư đáp: trong vòng 3-7
ngày giặc phải lui. Sau quả nhiên như thế. Đến khi vua muốn đánh
Chiêm- Thành, việc bàn định chưa dứt khoát, sư tâu: "Xin mau cất
binh, nếu không ắt mất cơ hội". Sau quả nhiên thắng trận"
(Nghiên cứu TU TA, Lê Mạnh Thát). Một người gánh lấy vận mệnh
lịch sử của dân tộc ngay trong lúc nguy khốn, để tạo nên sự an
bình cường thịnh như thiền sư Vạn Hạnh _ có thể nói như thế_ lại
bị phê phán là "chán trần tục ồn ào, nương cửa thiền tịch
mịch, để tự trong sạch một mình" thì không thể chấp nhận
được. Chúng ta đồng ý có sự khác nhau về mặt này, mặt nọ
giữa Nho giáo và Phật giáo hoặc với bất kỳ một tôn giáo nào
khác. Nhưng chúng ta không chấp nhận sự phê phán mang tính chủ quan,
đầy ác cảm nhằm phủ nhận và triệt hạ một người nào, một tôn
giáo hoặc một hệ tư tưởng nào. Một xã hội được gọi là văn
minh là xã hội mà trong đó con người biết tôn trọng mọi giá trị
của nhau.
Đọc ĐVSKTT, theo chúng tôi có một
chi tiết rất quan trọng, nhưng sử chỉ lướt qua một cách nhẹ nhàng:
"Canh Tuất, Thuận Thiên năm thứ 1 (1010), mùa xuân, tháng 2 xa giá
về Châu Cổ Pháp, ban phát tiền lụa cho các bô lão trong làng theo
thứ bậc khác nhau". Qua đoạn văn này, ta có cảm tưởng Lý
Thái Tổ sau khi lên ngôi liền về thăm cố hương, giống như Hạng Võ
bị Trương Lương nói khích "làm vua mà không về cố hương chẳng
khác nào áo gấm mặc đêm" để Hạng Võ bỏ Hán Trung (nơi địa
lợi) cho Lưu Bang về Bành Thành (nơi hãm địa) đóng đô. Giá như
Lý Thái Tổ về thăm quê chỉ thuần một việc là: "ban phát
tiền, lụa là cho các bô lão" thì có gì đáng nói. Thiển nghĩ
có thể sau khi lên ngôi vua, việc triều chính đã ổn, Lý Thái Tổ
về thăm cố hương ngoài việc "ban phát tiền, lụa là cho các bô
lão", còn lại việc quan trọng hơn là: lạy tạ ơn Thầy Tổ,
đồng thời đem việc an bang tế thế ra tham vấn với Thầy _ sư Vạn
Hạnh. Sau đó tháng 7 mùa thu mới ban chiếu Thiên Đô, xuống chiếu
dựng và tu sửa chùa ở tất cả các hương ấp trong cả nước,
tiếp theo là "Độ Tăng". Với việc làm này của Lý Thái
Tổ về sau bị sử thần Lê Văn Hưu phê phán: "Lý Thái Tổ mới
lên ngôi được hai năm, tông miếu chưa dựng, đàn xã tắc chưa
lập, mà trước đã dựng tám chùa ở phủ Thiên Đức, lại trùng
tu chùa quán ở các lộ và độ tăng hơn nghìn người ở kinh sư,
thế thì tiêu phí của cải sức lực vào việc thổ mộc không biết
chừng nào mà kể. Của không phải là trời mưa xuống, sức không
phải là thần làm thay, há chẳng phải là vơ vét máu mỡ của dân
ư? Vét máu mỡ của dân có thể gọi là việc làm phúc
chăng?".
Ai cũng biết xã hội con người khác
với "xã hội" con thú, ở chỗ xã hội con người biết quý
trọng sự sống của chính mình và của tha nhân; đồng thời xã hội
con người còn biết cách ngăn chặn không cho những điều xấu ác
xảy ra, và đó cũng là mục đích của những nhà lãnh đạo đất
nước; giáo dục và tôn giáo. Chức năng đích thực của tôn giáo
không phải là đem những chuyện tội, phước để răn đe (tội) và
nhử gạt (phước) con người, mà là giúp con người biết tôn
trọng và thăng hoa cái kỷ-linh của chính mình. Để được làm
được điều đó, theo Phật giáo, con người cần thực hành mười
điều thiện căn bản sau:
- Với thân:
Không gây tổn hại cho đồng loại
và muôn thú
Không lấy của không cho
Không tư thông với vợ hoặc chồng
của người khác
- Với miệng:
Không nói những gì sai sự thật
Không nói những gì từ không thành
có và ngược lại
Không cậy quyền thế, tiền của để
vu khống, gán ép cho người những gì họ không có, không muốn
Với mọi người, khi giao tiếp không
dùng lời lẽ hiểm ác để hủy báng, mạ lị nhau
- Với tâm ý:
Không để những tư tưởng ham muốn
bất chính nảy sinh và phát triển
Không có tư tưởng nóng giận và
đánh trả với những gì bất như ý
Trước điều lợi cũng như hại,
thuận cũng như nghịch phải luôn sáng suốt bình tĩnh, và tránh tất
cả mọi sự cực đoan.
Theo Phật giáo mười điều hiền
thiện căn bản trên sẽ làm phát sinh vô số những điều tốt lành
khác, hơn hai nghìn năm nay, nơi nào có đạo Phật nơi đó có sự
thuyết giảng mười điều hiền thiện. Như vậy cất chùa và độ
tăng của vị vua đầu triều Lý không hẳn "là việc làm
phúc" theo quan niệm của Lê Văn Hưu, và cũng là quan niệm của
đa số quần chúng bình dân. Các triều Ngô, Đinh, Lê và đầu triều
Lý, ở Đại Việt chưa có hệ thống trường ốc, giáo dục. Vậy
lấy ai để "giáo dân vi Thiện"? Thời ấy, nước ta cũng chưa
có tầng lớp trí thức khoa bảng, vậy thay vì mở trường đào tạo
cán bộ, vua Lý Thái Tổ lại "độ tăng ở kinh sư hơn nghìn
người". Điều này nói theo ngôn ngữ ngày nay là rất hợp
logic. Có chùa là phải có tăng. Tăng là những người sống độc
thân, sống không có gia đình, sống trong tinh thần Lục Hòa. Hơn nữa,
thời ấy giới tăng lữ là giới trí thức của Đại Việt. Thế
thì việc xây dựng, tu bổ chùa quán ở các hương ấp ở các lộ
thì phải có tăng trụ trì. Tăng lúc này vừa là nhà tu, vừa là
nhà trí thức và cũng vừa là "cán bộ" của triều đình
"bổ nhậm" về trụ trì ở các chùa, các lộ để chăm nom,
giáo dục dân thấu hiểu 10 điều hiền thiện căn bản và chính sách
đức hóa của vua; và đây chính là phương sách ổn định xã hội
và nhân tâm của Lý Thái Tổ sau khi lên ngôi. Song song với việc
dựng chùa, độ tăng, để dân thấm nhuần ân trạch của vua qua
"chính sách nhân hậu", để dân tin tưởng thực hành 10
điều hiện thiện, Lý Thái Tổ liên tiếp miễn các tô thuế cho dân
trong nhiều năm và nhiều lần. Phàm những năm gặp thiên tai, hạn
hán, bão lũ thì vua miễn các thứ tô thuế cho dân là chuyện
thường thấy, đàng này ngay năm được mùa to vua cũng miễn các
thứ tô thuế cho dân. Ta hãy nghe sử thần Ngô thì Sĩ: "…Năm
đó đại xá các thứ thuế 3 năm cho thiên hạ, năm thứ 7 lại tha
tô thuế 3 năm cho thiên hạ, năm thứ 8 lại tha tô ruộng cho thiên
hạ, năm thứ 9 lại tha một nửa tô ruộng cho thiên hạ, thế mà
những việc xây dựng, đánh dẹp thì không năm nào không có;
không biết sự chi dùng tại sao vẫn thường đủ được mà chính
sách nhân hậu tha thuế, bỏ nợ vẫn được thi hành?" (ĐVSKTB)
Điều nhận xét của Ngô Thì Sĩ cho
thấy vì sao xưa nay các tầng lớp thống trị luôn tiêu xài phung phí,
luôn ở lầu son gác tía, luôn ăn sơn hào hải vị..vv.. mà vẫn
không thiếu thốn gì đối với họ, đó là do họ tận thu các thứ
tô thuế của dân một cách rất nặng, rất gắt. Cũng nhân đây ta
mới hiểu được lời di chúc "hãy khoan thư sức dân" của
Đức thánh Trần nói với vua Trần Anh Tông trước lúc lâm chung.
Như những gì vừa trình bày cho thấy
việc vua Lý Thái Tổ dựng chùa, độ Tăng không phải đâu là việc
"vơ vét của dân". Vơ vét máu mỡ của dân sao quốc vẫn
phú, dân vẫn cường và vua vẫn tiếp tục "tha tô thuế cho thiên
hạ"?. Lý Thái Tổ không nuôi hổ dữ, không đặt vạc dầu lớn
để dùng uy trị thiên hạ như Đinh Tiên hoàng, Lý Thái Tổ cũng
không xây dựng cung điện "lợp ngói bằng bạc" như vua Lê
Đại Hành, mà chỉ xây chùa, độ Tăng và liên tiếp miễn thuế cho
dân trong nhiều năm. Có thể nói 3 việc: dựng chùa, độ Tăng và
liên tiếp miễn thuế cho dân, là ba mắc xích liên lập với nhau tạo
thành chính sách "Dĩ đức hóa dân" của Lý Thái Tổ. Chính
sách này một mặt giúp dân ai cũng có điều kiện để ổn định
cuộc sống về cả vật chất lẫn tinh thần, mặt khác tránh được
sự phung phí, nhũng lạm của quan viên! Sự nhũng lạm, phung phí của
viên chức nhà nước làm cho "nơi thôn cùng xóm vắng"
không ngớt "tiếng hờn giận oán sầu". Nói khác đi, khi
quốc khố của vua mà đầy ắp thì đó là điều kiện thuận tiện
để quan viên mặc tình vơ vét máu mỡ của dân. Miễn thuế cho dân
là cách tiết kiệm tốt nhất để phát triển đất nước. Thế sao
gọi Lý Thái Tổ "vơ vét máu mỡ của dân"? Có lẽ thời
ấy, nhà sử học họ Lê chưa hề biết đến ý tưởng: "một cơ
sở tín ngưỡng, hay một trường học được lập nên là bớt đi
cho xã hội một nhà tù"
Đọc sử xưa mà cảm thấy tiếc, vì
Đại Việt không có, hoặc chưa có một nhà viết sử nào đứng
trên luận điểm của thời đại mình để nhận xét các thời đại
trước một cách khách quan và tôn trọng sự thật của lịch sử.
Hai chữ Thăng Long có người dịch
là "rồng bay", dịch như vậy không sai nhưng nghe có vẻ dân dã
và thô quá, e rằng không lột tả được cái ngụ ý của tiền
nhân. Vì "bay" có thể là bay lơ lửng, bay là là, bay vùn
vụt, bay vèo…vv. "Thăng" mà dịch là bay sẽ không nói lên
được những gì tiền nhân muốn nhắn nhủ con cháu mai hậu,
"bay" là dịch từ chữ "phi" trong tiếng Hán chứ không
phải chữ "Thăng". Do đó Thăng Long hoàn toàn khác với Phi
Long, như "Phi Long tại thiên" chẳng hạn. Từ "Thăng
Long" ngoài nghĩa bay lên còn hàm ẩn ý nghĩa chỉ sự trỗi dậy,
sự vươn lên bay vút và không bao giờ còn bị hãm xuống vực sâu
lần nữa. Vậy phải chăng khi cải tên Đại La thành Thăng Long, ẩn
ý của Lý Thái Tổ (và cũng có thể có sự góp ý của Vạn Hạnh
Thiền Sư) muốn nói với cháu con sau này: Non nước Đại Việt từ
nay và mãi mãi về sau sẽ vững tiến vươn lên tới Phú Cường
Thịnh Trị, và không còn sợ bất kỳ một thế lực ngoại xâm nào.
Theo chúng tôi cứ để y chữ Thăng
Long mà không dịch gì cả để sự cảm nhận của mọi người sẽ sâu
sắc và trọn vẹn hơn
Nha Trang, tháng Mạnh
đông Canh Thìn-2000
Thích Tâm Trí
Chùa An Dưỡng, Thái Thông, Vĩnh Thái, Nha Trang
---o0o---
| Thích
Tâm Trí | Tác giả |
Vi tính: Nhị Tường
Cập nhật ngày 12-05-2001
