THỨC
THỨ TÁM
Tiến
Sĩ Lâm Như Tạng
---o0o---
Phần thứ ba
III-CHỨC
NĂNG CỦA THỨC THỨ TÁM THỂ HIỆN QUA NHÂN DUYÊN VÀ NGHIỆP DÂN
TÁI SINH
1-MƯỜI
HAI NHÂN DUYÊN (Paticca Samuppãda)
Trong
tiếng Pa-Li từ Paticca nghĩa là "bởi vì" hay "tùy
thuộc nơi", Samuppãda là "phát sanh" hay "xuất
xứ". Như vậy Paticca Samuppãda có nghĩa là "sự phát
sanh... tùy thuộc vàọ... " hay "bởi vì có A nên mới
có B...". Và có thể nói rằng bởi vì có A nên B mới phát
sanh, bởi vì có B nên C mới sanh khởi được cứ như thế
yếu tố trước làm nhơn cho cái sau và liên tục tạo thành vòng
tròn nhân duyên thường gọi là 12 nhân duyên.
Trong
chuổi dài vô tận của luân hồi, Nghiệp do thân, miệng, và
ý thức tạo ra đều do Thức Thứ Tám cất giữ dưới trạng
thái hạt giống hoặc thiện hoặc ác hoặc không thiện không
ác...
Khi
đề cập đến những loại hạt giống chúng ta không thể quên
những hạt giống hửu lậu (có thể chuyển đổi hoặc có
thể bị triệt tiêu bởi những hạt giống đối kháng, còn có
nghĩa là loại hạt giống nầy khi khởi ra hiện hành tức là
đưa người đó vào vòng vô minh, khổ đau trong vòng luân
hồi sinh tử) , hoặc hạt giống vô lậu (là những hạt
giống trong sáng, từ bi lợi tha, vươn lên giác ngộ giải thoát
khỏi vòng triền phược sinh tử luân hồi). Do đó hành giả
trong phương pháp tu tập Duy Thức ngăn ngừa không cho hạt
giống hửu lậu tái hiện hoặc khởi lên hiện hành, dần
dần dùng hạt giống vô lậu để triệt tiêu hạt giống
hửu lậu khiến cho Thức Thứ Tám chỉ còn chứa những hạt
giống vô lậu thanh tịnh.
Sau
khi con người chết đi Thức Thứ Tám sẽ duy trì tất cả
những hạt giống đó qua một kiếp khác, trong đó "cận
tử nghiệp" là một động lực rất quan trọng thúc đẩy
trong việc đầu thai. Động lực nầy thúc đẩy Thức đầu
thai vào con đường thiện hoặc ác đều do cận tử nghiệp
thúc đẩy. Đời sống mới nầy có thể là người, súc vật,
ma quỉ, tiên, thánh...Những sự tái sinh đó nhất thiết tuân
theo luật Nhân - Duyên - Quả thể hiện qua vòng tròn 12
nhân duyên, tiếng Anh thường gọi là The Wheel of Life, như sau
:
1- Vô Minh (avidyã, ignorance) : Sự mê mờ, cuồng si của tâm
thức
2- Hành (samskãra, karma-formations) : các tánh hạnh thuộc hoạt
động tâm
thức
3- Thức (Vijnãna, consciousness) : Thức đây phải được hiểu
là Căn Bản Thức tức là Thức Thứ Tám
4- Danh Sắc (nãmarũpa, mentality and corporeality) : Danh tức là
những
gì thuộc về tâm lý, Sắc là những gì thuộc về vật lý
5- Lục nhập (sabdãyatana, six sense spheres) : Tức là mắt, tai,
mũi, lưỡi,
thân, ý tiếp xúc với đối tượng là Sắc, thinh, hương,vị,
xúc, pháp
6- Xúc (spãrsa, impression) : sự giao thoa giữa căn, trần và
thức
7- Thọ (vedanã, feeling) : Sự cảm thọ
8- Ái (sneha, craving) : sự ưa thích
9- Thủ (upãdãna, attachment) : sự bám víu, cố chấp
10- Hửu (bhãva, process of becoming) sự hiện hửu của dị
thục, của sinh
mệnh
11- Sinh (jãti, birth) : sự sinh thành, sự tạo tác
12- Lão tử (jarã- marana, decay and death) : sự già nua và tử
biệt.
Trên
đây là thứ tự của 12 nhân duyên theo lối giải thích thông
thường.
A-
NGUỔN GỐC CỦA LÝ DUYÊN KHỞI (12 NHÂN DUYÊN)
Sau
khi Đức Phật thành bậc chánh đẵng chánh giác ngài vẫn
ngồi thiền định dưới cội Bồ Đề tại Bồ Đề Đạo
Tràng (Buddha Gayã) để chứng hạnh phúc giải thoát (vimutti
sukha). Trong đêm thứ bảy cuối tuần ngài xuất thiền và
suy niệm về Mười Hai Nhân Duyên (Paticca samuppãda) theo chiều
xuôi như sau: "Khi cái [nguyên nhân] nầy có, thì cái
[kết quả] nầy có; với sự phát sinh của cái [nhân] nầy, cái
[quả] nầy phát sinh". (when this [cause] exists, this [effect]
is; with the arising of this [cause], this [effect] arises). (9)
Ý
nghĩa đó được giảng lược như sau: Từ nơi Vô Minh, Hành,
thiện và bất thiện phát sinh. Từ nơi Hành, Thức phát sinh.
Từ nơi Thức Danh Sắc phát sinh. Từ nơi Danh Sắc, Lục căn
phát sinh. Từ nơi Lục Căn, Xúc phát sinh. Từ nơi xúc, Thọ
phát sinh. Từ nơi Thọ, Ái Dục phát sinh. Từ nơi Ái Dục,
Thủ phát sinh. Từ nơi Thủ, Hửu phát sinh. Từ nơi Hửu có
Sinh. Từ nơi Sinh mới phát sinh bịnh, Lão Tử, phiền não (soka),
ta thán (parideva), đau khổ (dukkha), âu sầu và thất vọng.
Cũng
trong đêm ấy Đức Phật đã suy niệm 12 nhân duyên theo
chiều ngược như sau : "Khi nguyên nhân nầy không còn thì
quả nầy cũng không còn. Với sự chấm dứt của nhân nầy,
quả nầy cũng chấm dứt." (when this cause does not exit, this
effect is not; with the cessation of this cause, this effect ceases).
Nguyên
lý của chiều ngược nầy được diễn tã như sau : Với sự
chấm dứt của Vô Minh, hành chấm dứt. Với sự chấm dứt
của Hành, Thức chấm dứt. Cứ như thế tuần tự đến
"với sự chấm dứt của Sanh, Bịnh, Tử, phiền não, ta
thán, đau khổ, âu sầu, và thất vọng chấm dứt."
Vào
khoản canh ba Đức Thế Tôn suy niệm về sự "tùy thuộc
phát sanh" theo chiều xuôi và chiều ngược như sau : "Khi
nhơn nầy có thì quả nầy có. Với sự phát sinh của nhơn
nầy quả nầy phát sinh. Khi nhơn nầy không có thì quả nầy
không có. Với sự chấm dứt nhơn nầy, quả nầy chấm dứt."
Ý
nghĩa đó được diễn dịch như sau : "Từ Vô Minh, Hành
phát sinh v.v..Như thế ấy, toàn khối đau khổ phát sinh. Với
sự chấm dứt của Vô Minh, Hành chấm dưt v.v.. Như thế ấy,
toàn khối đau khổ chấm dứt."
Trong
Kinh A-Hàm Đức Phật dạy :
"Cái nầy có thì cái kia có, cái nầy sinh thì cái kia
sinh"
"Cái nầy không thì cái kia không, cái nầy diệt thì cái
kia diệt"
(Amasmin sati idam hoti imas'uppada idam uppajiati, imasanim arati
idam
na hoti imassa nirodba idam nirvjjhati, yad idam...).
Những
lời dạy nầy được coi là đơn giảng nhưng đầy dủ về lý
Duyên Khởi. Khi dạy về lý duyên khởi Đức Phật đã chỉ rõ
cho chúng ta thấy một cách rất khoa học giữa mối tương
quang sinh diệt của vạn hửu vũ trụ, phá được những mê
lầm vọng chấp về đấng tạo hóa minh thị nguồn gốc của
vạn vật kể cả con người.
Để
truy nguyên về nguồn gốc của 12 chi trong lý duyên khởi
xin trích dẫn một đoạn trong Kinh Tạp A Hàm như sau (10)
:
"Các
Tỳ Kheo! Xưa kia, khi ta còn là Bồ Tát, chưa thành chính giác,
ta tự nghĩ: cõi đời nầy thật do những nỗi khổ (kiccha) ràng
buộc: sinh, gìa, chết để rồi lại sinh ra, và vẫn chưa
biết thoát ly cái khổ của già, chết thì làm sao biết được
cái khổ già, chết để thoát ly ? Lúc đó ta tự
hỏi : nhờ đâu có già, chết ? Do đâu có già, chết ?
Bấy
giờ nhờ sự tư duy chính đáng mà ta phát trí hiểu biết đích
thực như vầy: Nhờ có sinh mà có già, chết, do sinh làm duyên
mà có già, chết.
Lúc
đó ta lại tự nghĩ : nhờ đâu mà có sinh, có hửu, có ái, có
thọ, có xúc, có lục nhập, có danh sắc, cho đến do đâu mà
có danh sắc ?
Bấy
giờ nhờ sự tư duy chính đáng mà ta phát trí hiểu biết đích
thực như vầy : do có Thức mà có danh sắc, nhờ Thức làm
duyên mà có danh sắc.
Rồi
ta lại tự hỏi : do đâu mà có Thức , lấy gì làm duyên mà
có Thức ?
Bấy
giờ ta tự nghĩ , Thức nầy là vật có thể trở lại, vượt
lên trên danh sắc, chỉ nhờ vào đó (chúng sinh) có già,
sinh, chết và tái sinh, tức lấy danh sắc làm duyên mà có
Thức, lấy Thức làm duyên mà có danh sắc, lấy danh sắc làm
duyên mà có lục nhập, lấy lục nhập làm duyên mà có xúc
v.v... Như vậy thuần là nguyên nhân của khổ uẩn.
Lớn
thay những nguyên nhân ấy ! Thế là, với ta, chưa từng
nghe những pháp ấy mà sinh mắt, sinh trí, sinh tuệ, sinh sáng,
sinh ánh sáng.
Bây
giờ ta lại tự nghĩ, làm thế nào không có già, chết ?
Cái
gì diệt thì già chết diệt ?
Rồi
nhờ sự tư duy chính đáng mà ta phát trí hiểu biết đích
thực như vầy : không sinh thì không già, chết, sinh diệt thì
già, chết diệt.
Lúc
đó ta lại tự nghĩ, làm thế nào có được không sinh, không
hửu, không thủ, không ái, không thọ, không xúc, không lục
nhập, không danh sắc, cho đến cái gì diệt thì danh sắc
diệt ?
Rồi
nhờ sự tư duy chính đáng mà ta phát trí hiểu biết đích
thực như vầy : không có Thức thì không có danh sắc, Thức
diệt thì danh sắc diệt.
Bấy
giờ ta lại tự nghĩ, làm thế nào để không có Thức ? Cái
gì diệt thì Thức diệt?
Rồi
nhờ sự tư duy chính đáng mà ta phát trí hiểu biết đích
thực như vầy : Không có danh sắc thì không có Thức, danh
sắc diệt, thì Thức diệt.
Lúc
đó ta lại tự nghĩ, cái đạo mà ta vừa ngộ có thể đạt
được, tức là, danh sắc diệt thì Thức diệt, Thức diệt
thì danh sắc diệt, do danh sắc diệt mà lục nhập diệt,
lục nhập diệt thì xúc diệt, cho đến... Như vậy là thuần
diệt những khổ uẩn.
Lớn thay sự tiêu diệt
ấy ! Thế là với ta chưa từng nghe pháp ấy mà sinh
mắt, sinh trí, sinh tuệ, sinh sáng, sinh ánh sáng. Điều nầy cũng
giống một người đang thơ thẫn trong cánh đồng hoang bỗng
phát hiện con đường mòn của người xưa đã đi và cứ đi
theo lối mòn ấy mà thấy được làng mạc và thành quách
của người xưa và nhà cửa của người xưa với vườn, sân,
rừng cây, ao sen và tường hoa v.v.."
Đoạn
kinh trên đây cho ta thấy sự phát khởi đầu tiên về lý duyên
khởi là tiềm hiểu nguyên nhân sinh tử và con đường thoát
ly sinh tử.
Đồng
thời đoạn kinh có nói đến vai trò trọng yếu của Thức
trong vấn đề sinh tử và tái sinh.
Thế
nhưng đoạn kinh chỉ đề cập đến 10 chi trong 12 nhân duyên,
không thấy đề cập đến Vô minh và Hành, do đó có nhiều
giả thuyết cho rằng Vô Minh và Hành là do các đệ tử Phật
sau nầy mới thêm vào. Cũng vì thế về sau vấn đề nầy
trỡ thành vấn đề giáo tướng và giữa các luận sư của A
Tỳ Đạt Ma đã sinh ra nhiều cuộc tranh luận sôi nỗi.
Để
làm sáng tỏ vấn đề xin trích dẫn một đoạn khác cũng
trong kinh A Hàm như sau : " Nầy Ca Chiên Diên ! Phần
nhiều người ta chỉ đứng về hai bên, tức hoặc cho là có,
hoặc cho là không.., Ca Chiên Diên ! Bảo hết thảy là có, là
đệ nhất biên kiến, bảo tất cả là không, là đệ nhị biên
kiến. Ca Chiên Diên ! Như Lai nói pháp xa lìa nhị biên
nầy mà cho rằng vì Vô Minh làm duyên mà có Hành, Hành làm
duyên mà có Thức... "
Ta
thấy trong đoạn Kinh trên đây Đức Phật đã chỉ rõ lý
trung đạo về vấn đề thế giới quan và về Nhân Duyên Quan.
Đức Phật vì sợ hàng đệ tử chấp Thức làm ngã mà bị
cản trở việc tu chứng giải thoát nên Ngài không nhấn
mạnh vai trò trọng yếu của Thức. Thế nhưng chúng ta có
thể hiểu được vai trò trọng yếu của Thức trong 12 nhân
duyên và nhất là Thức giữ vai trò chính yếu trong việc
chuyễn kiếp qua đời sau.
Trở
lại Duyên Khởi Quan, từ hai đoạn kinh trên tính ra đã đủ
số 12 chi từ Vô
Minh, Hành..... Sinh, Lão
Tử.
Ngoài
ra trong luận Đại Tỳ Bà Sa có đoạn : " Đại Đức
nói, do chỗ quan sát về
Duyên Khởi có mười hai
chi tính khác nhau mà Xá Lợi Tử thành A La Hán"
Điều đó cho ta nhận
thức được rằng nhờ quán chiếu thực hành 12 nhân duyên
do Đức Phật dạy mà Xá
Lợi Tử đã chứng quả A La Hán.
Từ
những dẫn chứng trên cho chúng ta xác quyết rằng 12 nhân duyên
là do
Chính Đức Phật đã hệ
thống hóa và giảng thuyết cho hàng đệ tử của ngài để
theo đó mà tu tập.
Có
rất nhiều lối giải thích về lý Duyên Khởi nầy.
Khảo
sát 12 nhân duyên là khảo sát sự sinh tử tương tục trong ba
đời: quá khứ, hiện tại và đời vị lai.
Hửu
Bộ Tôn đứng trên bốn lập trường chia Duyên Khởi quang như
sau :
1/ Sát Na : trong một tích tắc có đủ quan hệ của 12 nhân
duyên
2/ Liên Tục : quan hệ trước sau nối tiếp nhau
3/ Phận vị : phô bày cái pháp tắc của ba đời
4/ Viễn tục : sự qui định vô hạn của vạn vật (11)
Thứ
tự của 12 nhân duyên được giải thích theo hai lối là Vãng
Quan và Hoàn Quan.
Vãng
Quan là sự quan sát xem xét lão tử bắt đầu từ đâu, rồi
từ Lão Tử đến Sinh, từ Sinh đến Hửu và cứ thế lần lược
đến Vô Minh.
Còn
Hoàn Quan là sự quan sát lấy Vô Minh làm khởi điểm rồi qui
kết đến đâu có Lão Tử.
(Bao
Tet 99)
B-THEO
LẬP TRƯỜNG VÃNG QUAN
Theo
Kinh Đại Duyên trong Trường Bộ Kinh (Mahanidana Sutta), Đức
Phật giải rõ cho A Nan biết về Vô Ngã Luận do đó mà đưa
đến thứ tự duyên khởi, trong văn Pali thiếu mất Vô Minh và
Hành, đặt Lục Nhập sau Xúc. Thế nhưng trong bản Hán dịch
thì có đầy đủ 12 nhân duyên và có giải thích rõ ràng. Như
trên đã nói giải thích theo lập trường Vãng Quan là bắt đầu
từ Lão Tử và theo thứ tự như sau:
1- Lão Tử (Jara Marana) :
Có già rồi sẽ suy yếu và mất đi đó là sự tan rã của
Sắc tức Tứ Đại, bốn yếu tố vật chất không còn giữ
sự kết hợp điều hòa nữa mà đã bị luật Vô Thường làm
tan hoại đi chỉ còn lại Danh tức là Tâm cũng gọi là Thức
(Thức Thứ Tám) tồn tại. Nhưng do đâu mà có hiện tượng Lão
Tử đó ? Đấy là khởi điểm của sự quan sát về lý Duyên
Khởi.
2- Sinh (Jati) :
Trên đã nói tại sao con người lại gìa chết ? Bởi vì ta có
thân nầy ? Nhưng do đâu con người lại có thân nầy. Bởi vì
có Sinh nên mới có thân nầy và vì có thân nên phải lụy vì
thân đó là Gìa cả ốm yếu, bệnh tật rồi cuối cùng là
chết đi. Như vậy Sinh là điều kiện của Gìa Chết.
Sự
sinh ra tùy thuộc rất nhiều điều kiện nhưng trọng yếu
nhất là Hửu.
3- Hửu (Bhava) :
Hửu tức là sự tồn tại, nghiã là có sinh là có sự hiện
hửu tồn tại. Vì nếu không tồn tại thì xem như không có
Sinh. Vì có sinh nên có Y Báo (thế giới đang sống) và Chính
Báo (loài người và các sinh vật) trong ba cõi là Dục giới (kamobhava),
Sắc Giới (rupabhava) và Vô Sắc Giới (arupabhava). Do có Sinh
mới có sự tồn tại là Hửu do đó mà Hửu đứng hàng thứ
ba sau Sinh.
4- Thủ (rupadãna) :
Thủ có nghĩa là giữ lấy, nắm chặt lại. Có bốn loại
Thủ là Dục Thủ, Kiến Thủ, giới Thủ, và Ngã Thủ. Vì có
cái Năng Thủ là cái Ta mới có cái Sở Thủ là đối tượng
chung quanh ta do đó mà sinh ra chấp ngã, chấp pháp và
sinh ra ái dục chìm đắm trong sinh tử luân hồi trong ba cõi (tức
là Hữu). Nếu thoát ra được chấp trước (Thủ) thì dù có
sự hiện hửu của ba cõi (Hửu) đi nữa cũng không thể là
thế giới của con người; điều nầy nói lên sự liên hệ
giữa Thủ và Hửu và do đó Thủ đứng sau Hửu.
5-Ái (tãnha) :
Thế nhưng sự chấp trước đó do đâu mà có? Đó là do ÁI mà
phát sinh. Ái đây là Dục Ái là tham luyến đam mê. Khi Đức
Phật giảng về pháp Tứ ĐẾ, Ái được gọi là Tập Đế
tức là nguồn gốc của thế giới hiện thực. Động lực căn
bản của hoạt động sinh mệnh là do Sinh-tồn-dục (bhavatãnha)
làm trung tâm điểm rồi phát sinh ra hai phương diện Tính-dục
(kamatãnha) và Phồn-vinh-dục (vibhavãtãnha). Bởi vì con người
sau khi được sinh ra là muốn sống, do bản năng sinh
tồn nầy mà phát sinh ra những tham ái phụ thuộc khác để
thoả mãn cuộc sống...
Như
trên đã nói con người vì có Sinh ra nên mới có sự hiện
Hửu. Và có hiện hửu Ta và thế giới chung quanh nên có
chấp Ngã và chấp Pháp tức là Thủ và vì có Thủ
nên mới Ái nhiễm rồi mới có suy tàn đưa đến Lão Tử. Như
vậy từ năm chi kể trên cho ta hiểu rõ về Khổ và Tập
trong Tứ Đế. Giải thích về Duyên -Khởi-Quan nghĩa là nói rõ
về Khổ Đế và Tập Đế.
Tuy
nhiên, Ái dục cũng có thể xem là một hiện tượng tâm
lý, nghĩa là một trong những hoạt động của Ý thức và
Mạt Na thức sinh diệt tương tục. Do đó sự phát sinh của
dục Ái nầy có thể xem là điều kiện của những tâm lý khác
đó là:
6-Thọ (vedana)
7-Xúc (phassa)
8- Lục Nhập (salayatana)
Ái
và dục nếu khảo sát sâu hơn thì đó vẫn là những hiện tượng
tâm lý xãy ra phải đòi hỏi có điều kiện mới phát sinh
được. Đó là phải có đối tượng và có cảm tình về đối
tượng đó thì Ái dục mới phát sinh. Khi Aí phát sinh rồi thì
liền sau đó là Thọ, nghĩa là trao đổi cho nhau cái gì ngay
cả về phương diện tâm lý lẫn vật chất...
Muốn
có Thọ ắt phải có Xúc tức là tiếp xúc. Xúc cảm về tâm
lý cũng như tiếp xúc về vật lý như đụng chạm, cọ xát...Muốn
có Thọ, có Xúc phải nhờ sáu cơ quan đó là Mắt, Tai, Mũi,
Lưỡi, Thân, Ý tiếp xúc với sáu đối tượng của nó là
Sắc, Thinh, Hương, Vị, Xúc, Pháp mới sinh ra những sự nhận
thức đó là Nhãn Thức, Nhĩ thức, Tỷ thức, Thiệt thức, Thân
Thức và Ý thức. Do đó Lục Nhập tức là sáu căn tiếp xúc
với sáu trần mới sinh ra sáu sự nhận thức phân biệt được.
Sáu thức nầy đều nương nơi căn bản thức tức là Thức
Thứ Tám mới phát khởi ra phân biệt.
Thế
nhưng sáu căn do đâu mà tồn tại được. Muốn hiểu rõ ta
phải khảo sát :
9- Danh Sắc (namarupa)
Danh tức là Tâm, Sắc là thân trong câu nói "thân danh
sắc tâm" , nghiã là tổ chức do thân và tâm hợp
lại mà thành. Như vậy lục nhập chỉ phát sinh khi có Danh
Sắc làm chủ các hành động đó, hay nói cách khác một con
người thân tâm kiện toàn thì sáu căn mới hoạt động hửu
hiệu được.
Danh Sắc là tổ chức thân
tâm kết hợp nhưng chủ yếu đó là một phức hợp thể
của Ngủ Uẩn (Sắc, Thọ, Tưỡng, Hành, Thức). Trên lập trường
nhận thức luận và theo lời Đức Phật dạy ta phải khảo sát
sự liên quan và vai trò của Thức trong sự liên hệ nói trên.
10-Thức (Vinnana)
Thức là một bộ phận trong kết hợp thể Danh Sắc nhưng
nếu xem Danh Sắc như nhận thức thể thì Thức trở thành
trung tâm của sự hình thành Danh Sắc. Thức đây nên hiểu là
Thức Thứ Tám vì nó được gọi là Căn Bản Thức nên các
thức khác trong tám món tâm vương phải nương vào nó để phát
khởi phân biệt.
Trong Bát Thức Qui Cũ của
ngài Huyền Trang có bài tụng chỉ rõ tính chất của các
thức như sau :
Tám chú anh em ; si, một chàng (thức thứ bảy)
Tinh
khôn rất mực , chỉ một trang (ý thức)
Cửa
ngoài buôn bán, năm em nhỏ (năm thức trước)
Chủ
soái trong nhà, cậu đảm đang (thức thứ tám)
(Việt dịch : Như Tạng)
(Bát cá đệ huynh, nhứt cá si
Độc hửu nhứt cá tối linh ly
Ngủ cá môn tiền tố mại mãi
Nhứt cá gia trung tác chủ y)
Trở
lại công năng của Thức Thứ Tám là huân tập, giữ gìn các
hạt giống và cho các hạt giống phát khởi ra hiện hành;
những điều đó đủ nói lên vai trò chủ đạo của
Thức trong tiến trình của các giai đoạn trong lý duyên khởi
nầy. Thế nhưng dù Thức có đóng vai trò chủ đạo trọng
yếu cách mấy nhưng nếu không có cơ quan làm chỗ dựa và không
tiếp xúc với trần cảnh là những đối tượng thì Thức cũng
không thể chính nó phát khởi ra nhận thức phân biệt được.
Do đó cả chuổi 12 nhân duyên không thể thiếu một món
nào.
Nếu
đi từ Lão Tử đến Thức tất cả 10 chi kể trên cũng đủ
để tiến tới một nhận thức luận về duyên khởi quan
một cách đại cương về phương diện hiện thực. Thế nhưng
không thể giải thích một cách rốt ráo tại sao sự sống
chết lại tương tục vô cùng, không thể nhận thức về
bản chất của sinh mệnh, về ý chí. Do đó cần nói rõ về
nguồn gốc của Thức đó là Hành và Vô Minh.
11- Hành (sankara) và
12- Vô Minh (avijja)
Thức sở dĩ có tác dụng phân biệt là do ý chí (tức là Hành).
Chữ Hành nguyên ngữ rất khó hiểu vì khó hình dung được
ý nghĩa của nó. Nhưng để giải thích Hành các luận gia
Phật Giáo thường có câu "vì hình thành hửu vi nên gọi
là Hành". Nếu nói theo nghĩa hẹp thì Hành tương đương
với ý chí. Nhưng nếu phân tích rộng ra thì tất cả những
yếu tố khiến cho tâm (hay Thức Thứ Tám) hoạt động đều
thuộc về Hành.
Thức
thực hiện những mục tiêu của ý chí (Hành). Nếu đứng
về mặt biểu hiện mà nói thì Hành là nguyên động lực thúc
đẩy thân, khẩu, ý hoạt động. Nếu đứng về phương
diện nội tại mà nói thì Hành chính là Nghiệp, là động
lực vô hình nhưng rất mãnh liệt thúc đẩy, dẫn dắt Thức
Thứ Tám thọ quả ở đời sau. Thế nhưng nguyên nhân sâu
xa nhất của ý chí (Hành) hay nghiệp là Vô Minh. Ngay cả
những hoạt động của thân tâm đều phát nguồn từ vô minh.
Sự hoạt động của Thức Thứ Tám phát xuất từ Vô Minh nhưng
khi Thức Thứ Tám được hành giả tẩy sạch các hạt giống
mê mờ hửu lậu, Thức Thứ Tám chuyễn thành Trí rồi thì Vô
Minh bị tẩy xóa sạch nơi Thức. Lúc bấy giờ Thức Thứ Tám
có tên là Bạch Tịnh Thức, chỉ có đức Phật mới có
thức nầy.
Như
vậy Vô Minh ở đây có nghĩa là sự mù quán, mê mờ, ngã
chấp, triền phược, phiền não, lậu hoặc v.v... Tất cả các
chi trong 12 nhân duyên, mỗi chi đều có tìm ẩn hai món Hành
và Vô Minh. Ví dụ trong Lão Tử có Hành và Vô Minh, trong Sinh
cũng có Hành và Vô Minh... Vì trong quá trình Sinh phải có sự
chuyển nhập của Thức Thứ Tám đó là Hành, những giai đoạn
trước đó là Vô Minh. Trong Thức có Hành và Vô Minh vì khi căn
tiếp xúc với đối tượng của nó sau đó Thức khởi ra
nhận xét phân biệt đó là Hành, nhận xét thiên lệch không
chính xác đó là Vô Minh...
Đức
Phật dạy : "Vô Minh là lớp ảo kiến mịt mù dày dặt
trong ấy chúng sinh quay quần quanh lộn" (Sutta Nipãta, câu
730).
Đến
đây ta đã truy tầm đến điểm mấu chốt cuối cùng của 12
nhân duyên đó là Vô Minh. Trong Vô Minh không có điểm khởi
đầu và không có điểm cuối cùng. Điểm đặc sắc trong lý
duyên khởi nầy là nói lên sự sinh tử luân hồi của chúng
sinh vô tận không có điểm khởi đầu và không có điểm
chấm dứt cuối cùng.
Đức
Phật dạy nếu muốn thoát khỏi sinh tử hành giả phải
thực hành các phương pháp tu tập đạt đến giác ngộ hoàn
toàn giải thoát khỏi vòng sanh tử luân hồi.
Theo
sự phân tích tiến trình trên có thể chia 12 nhân duyên
thành 5 phạm trù như sau:
(1) Lão Tử - Sinh
- Hửu
(2)
Hửu - Thủ
- Ái
(3)
Ái - Thọ - Xúc - Lục Nhập
- Danh Sắc
(4)
Danh Sắc - Thức
(5)
Thức - Hành - Vô Minh
(12)
(1)
Phạm trù thứ nhất trình bày về thân phận hiện thực và
thế giới hiện hửu (Thủ) rồi lần lược khảo sát đến
Sinh là điều kiện của Lão Tử. Như thế Lão Tữ thuộc về
đời quá khứ làm nhân cho đời hiện tại là Sinh và tồn
tại đó là Hữu.
(2)
Phạm trù thứ hai khảo sát sự kinh quá đạt thành của thân
phận con người.
(3)
Phạm trù thứ ba giải thích quá trình hoạt động của bản
năng căn bản dục vọng và quá trình sinh hoạt tâm lý cũng
như sự giao thoa giữa căn, cảnh và thức.
(4)
Phạm trù thứ tư khảo sát tổ chức của thân tâm và
nguồn gốc hoạt động của nó trên phương diện nhận thức
luận.
(5)
Phạm trù thứ năm khảo sát căn nguyên của giòng sinh mệnh và
sự tiếp nối vòng tròn vô thỷ vô chung của vòng luân
hồi 12 nhân duyên.
Tóm
lại giải thích 12 nhân duyên theo lập trường Vãng Quan như
trên cho ta thấy những điểm nỗi bậc là khảo sát từ Lão
Tử tức là sự chung cuộc của đời người rồi từ đó qua
đến điểm khởi đầu là Sinh, có nghĩa là tìm nguyên nhân
của Lão Tử cứ như thế tìm mãi đến Vô Minh là nguyên nhân
sâu xa và vô hạn đưa đến vòng tròn nối tiếp vô tận luân
hồi của lý duyên khởi.
Đây
có thể nói là lối khảo sát đi từ hiện tượng thực tại
tìm đến căn nguyên sâu xa nhất, nguyên thỷ nhất của giòng
sinh mệnh. Giống như cuộc hành trình đi từ hạ lưu của
một con sông tìm mãi tìm mãi lên đến nơi phát nguyên để
rồi từ điểm khởi đầu trên cao kia nhìn toàn bộ giòng sông
một cách tinh thông hơn về giòng chảy của nó. Đây là lối
giải thích từ Quả tìm ra Nhân trên lập trường Vãng Quan.
Đứng
trên lập trường của Duy Thức Học mà nói thì trong 12 chi
của lý duyên khởi chi nào cũng có tác dụng của Thức
Thứ Tám; vì chức năng của Thức là phân biệt, huân
tập chứa nhóm chủng tử và khởi ra hiện hành. Ví dụ trong
Hành và Vô Minh nếu không có sự phán đoán phân biệt thì
sẽ không có Hành và cũng sẽ không nhận thức được Vô
Minh. Trong Ái cũng vậy nếu không phân biệt được đối
tượng không chứa chủng tử của yêu thương thì làm gì có
sự phát khởi hiện hành là Ái. Trong Lục Nhập lại càng
thấy rõ hơn đó là sự giao thoa giữa căn, cảnh và thức
mới có thể gọi là Lục Nhập v.v...
Giải
thích theo Hoàn Quan là đi từ Vô Minh, Hành đến Thức,
Danh Sắc... đến Sinh và cuối cùng là Lão Tử. Đó là lối
giải thích thứ tự phát sinh cũng như thứ tự luận lý đều
biến đổi khác với lối giải thích theo qui luật đồng
nhất như Vãng Quan nói trên. Đứng về phương diện Danh tức
là tâm lý hay Thức mà nói thì Thức đóng vai trò chủ yếu
trong 12 chi của lý duyên khởi. Nhưng đứng về Sắc tức
vật lý hay đối tượng của Thức mà nói thì cách giải thích
của Hoàn Quan xoay quanh Hửu. Trong vấn đề Lão Tử, chẵng
hạn, chẵng qua là quá trình biến đổi từ Sinh mới có Hửu
và từ Hửu mới có Lão Tử, vì Lão Tử chẵng qua là sự
biến đổi không ngừng của Hửu mà ra v.v...
C-THEO
LẬP TRƯỜNG TAM THẾ LƯỠNG TRÙNG NHÂN QUẢ CỦA HỬU BỘ
Đây
còn gọi là lối giải thích phân đoạn sinh tử trong đó từ
Vô Minh, Hành thuộc về đời quá khứ. Thức, Danh Sắc, Lục
Nhập, Xúc, Thọ, Ái, Thủ, Hửu thuộc về đời hiện tại.
Sinh, Lão Tử thuộc về đời sau. Sự phân chia như thế gọi
là phân đoạn sinh tử theo Tam Thế (ba đời).
Lưỡng
trùng nhân quả: được phân chia như sau :
Vô
Minh, Hành, Thức là NHÂN. Thức, Danh Sắc, Lục Nhập, Xúc,
Thọ là Quả. Như thế từ Vô Minh đến Thọ là một nhất trùng
nhân quả (a).
Thọ,
Ái, Thủ, Hửu là Nhân của đời sau. Sinh, Lão Tử là Quả
của đời sau. Phần còn lại từ Thọ đến Lão Tử là một
nhất trùng nhân quả (b).
Theo
sự phân đoạn nêu trên nếu cọng cả (a) lẫn (b) lại ta
sẽ có TAM THẾ LƯỠNG TRÙNG NHÂN QUẢ.
Thế
nhưng do đâu mà có lối giải thích nầy ? Xin trích dẫn một
đoạn trong Kinh Trung A Hàm, 45, Trà Đế KInh (M. 38
Mahatanhasankhayasattu) để làm sáng tỏ thêm về duyên khởi
quan nói trên trên.
"Nầy
Tỳ Khưu! Phải có ba việc hòa hợp mới có thụ thai, đó là
khi cha mẹ giao hợp nếu không có tinh trùng của cha, noãn
cầu của mẹ và Thức (Thức Thứ Tám) của người thọ
nghiệp đầu thai thì không thể có thụ thai...
Khi
cha mẹ giao hợp mà có đủ ba yếu tố trên thì người mẹ
mới có thể thụ thai.
Thế rồi người mẹ mang
thai trong khoảng thời gian từ chín đến mười tháng trong tình
trạng hồi hộp lo âu...
Tỳ
Khưu! Sau chín đến mười tháng lo âu mẹ mới sinh con và sau
khi sinh lại dùng chính tinh huyết của mình để nuôi con. Tỳ
Khưu ! Tinh huyết ấy trong Thánh luật gọi là sửa mẹ.
Thế
rồi, Tỳ Khưu! Bé lớn dần thành đứa trẽ cho đến khi các
căn phát triễn thì đứa trẽ chơi những trò chơi như múa
gậy, nhảy cao, thả diều, cỡi xe bắn tên v.v... Cứ
thế đứa bé lại lớn thêm, các căn nẫy nỡ, rồi bị
các cãnh ngủ dục trói buộc sai khiến. Tức là nhờ vào
mắt mà biết các cảnh sắc đáng thương, đáng yêu mà sinh lòng
ham đắm sắc cảnh. Nhờ vào tai mà nghe những âm thanh đáng
thương, đáng yêu rồi sinh lòng ham đắm âm thanh. Cho đến
nhờ vào mũi lưỡi, thân mà phân biệt được hương, vị, xúc
đáng thương yêu rồi sinh lòng ham đắm những thứ ấy cho nên
mới bị chúng trói buộc sai khiến.
Thế
là khi Mắt thấy sắc thì ham đắm cái sắc đáng yêu, nếu
gặp sắc không đáng yêu thì sinh ý niệm gắt bỏ, không
trụ vào thân mà theo sự sai khiến trói buộc của tâm (còn
gọi là Thức Thứ Tám) để hành động. Cho nên bảo rằng
những pháp diệt hết tâm giải thoát, tuệ giải thoát...
Thế
là bị những cảm giác (Thụ) mãn túc và bất mãn túc chi
phối, hoặc vui hoặc khổ, hay là không khổ không vui, hân
hoan đón nhận "Thọ", bị Thọ chinh phục, bởi thế
mới khởi tình vui sướng, sự vui sướng do Thọ phát khởi
tức là Thủ lấy Thủ làm duyên mà có Hửu, do Hửu làm duyên
mà có Sinh, do Sinh làm duyên mà có Lão Tử, ưu bi, khổ não".
Nói
cho cùng dù giải thích Lý duyên khởi theo lối nào đi chăng
nữa ta vẫn thấy hiễn lộ rõ chức năng của Thức Thứ Tám
làm chủ đạo tất cả. Vì nếu không có Thức Thứ Tám chủ
đạo thì làm sao nhận thức được đối tượng mà sinh ra cãm
giác (Thọ) , không có năng phân biệt là Thức làm sao quan
niệm được sở phân biệt là Hửu... Tương tự như thế, Lão
Tử có thể nói là trạng thái xãy ra trên thân thể con người
nhưng con người gồm Danh là Tâm (còn gọi là Thức Thứ Tám)
làm chủ đạo và Sắc là thân, nếu không có Thức là phần
năng phân biệt thì không thể phân biệt được sự Lão Tử
xãy ra.
2-
NGHIỆP (KAMMA, KARMA).
A-
Định nghĩa của Nghiệp
Nghiệp
hay nói cho đủ là "nghiệp báo" đó là phiên âm từ
tiếng Trung Quốc. Tiếng Pali gọi là Kamma, tiếng Sanscrit gọi
là Karma.
Trong
kinh Trung A Hàm (Majjhima Nikãya) có câu : "Tất cả mọi chúng
sinh đều có cái nghiệp của mình".
Nghiệp
đây có nghĩa là hành động hay việc làm có tác ý. Sự suy
nghĩ, lời nói, việc làm tất cả đều phát xuất từ ý
muốn hay ý chí đó là tác ý. Tất cả những gì do Thân
Khẩu Ý biểu hiện có tác ý đều tạo ra nghiệp. Tác ý là
yếu tố tối quan trọng để tạo nghiệp. Kinh tăng
nhứt A hàm có câu : "Tác ý là nghiệp".
Đức
Phật dạy : "Nầy các Tỳ Kheo, Như Lai xác nhận rằng chính
tác ý là nghiệp. Có ý muốn làm mới có hành động bằng thân,
khẩu hay ý" (Anguttara Nikãya iii 415). Thế nhưng tất cả
những ý nghĩ Lời nói việc làm đó đều phát xuất từ căn
bản thức tức là Thức Thứ Tám còn gọi là tâm, tất cả
do tâm tạo và giữ gìn những hạt giống thiện ác. "Không
kềm chế tâm tức nhiên không kềm chế được việc làm,
lời nói và tư tưỡng. Kềm chế tâm tức là kềm chế thân,
khẩu, ý. Chính tâm dẫn dắt thế gian. Chính tâm lôi kéo
thế gian. " (Atthasãlini tr. 68; The Expositor, phần I tr. 91).
Trong
kinh Pháp Cú có câu : "Tâm dẫn đầu mọi hành động. Tâm
làm chủ, Tâm tạo ra tất cả. Nếu ta nói hay làm với tâm ác
thì sự đau khổ sẽ theo ta như bánh xe lăn theo dấu chơn con
bò kéo xe".
Nhưng
nếu tất cả những ý nghĩ, lơì nói hay việc làm của ta đều
phát xuất từ tâm trong sạch, tâm thiện thì : "Hạnh phúc
sẽ theo ta như bóng theo hình" (Dhammapada, câu 2).
Một
câu đơn giản như sau có thể nói lên giáo lý của Nghiệp Báo
: Nếu con học chăm chỉ đạt được thành quả tốt cha mẹ
sẽ khen thưởng, con sẽ cảm thấy sung sướng, hạnh phúc vô
cùng. Ngược lại nếu con lười biếng cải lời cha mẹ ham
chơi không chịu học, kết quả không tốt sẽ bị cha mẹ
phạt, con sẽ cảm thấy đau khổ, hối hận.
Nghiệp
là hành động. Quả là kết quả, là phản ứng của hành động
ấy. Bởi vì nghiệp có thể tốt hay xấu nên Quả có thể lành
hay dữ.
Kinh
Samyutta Nikãya, Tạp A Hàm có những câu như sau : "Đã gieo
giống nào thì sẽ gặt quả nấy. Hành thiện sẽ thâu gặt
quả lành. Hành ác sẽ thâu gặt quả dữ. Hãy gieo giống
tốt ta sẽ hưõng quả lành".
Nghiệp
Báo tự nó là một định luật có hiệu lực trong phạm vi riêng
biệt, không chịu ảnh hưỡng của những tha lực . Thế nhưng
Nghiệp Báo có thể hiểu dễ dàng hơn khi giải thích nó tương
quan với luật nhân quả.
Có
một số người ngoại đạo cố tình xuyên tạt rằng nếu
theo định luật nghiệp báo thì người chịu khổ trong hiện
tại hãy cứ cam tâm chịu đựng vì đó là sự trã nợ cho cái
nghiệp kiếp trước đã làm. Thế nhưng Đức Phật không
dạy như vậy. Vì tất cả nghiệp xấu của kiếp trước đều
trở thành chủng tử (hạt giống) xấu nằm trong Thức
Thứ Tám, ta có thể cố gắng làm nhiều điều thiện để
tạo ra những hạt giống tốt để triệt tiêu những hạt
giống xấu đó đi. Đó tức là khả năng chuyễn nghiệp của
mỗi người.
Ta
thử tìm hiểu xem nguồn gốc của nghiệp bắt nguồn từ đâu
?
Trong
12 nhân duyên có câu : "Do nơi Vô Minh, Hành phát sinh, do nơi
hành Thức phát sinh" và còn có câu :"Ái Dục đi
liền với Vô Minh". Do đó nguồn gốc của nghiệp là Vô
Minh. Do chúng phàm phu không am hiểu chơn tướng của các Pháp
nên sinh ra chấp Ngã và chấp Pháp mà sinh ra những ý tưỡng,
lời nói và hành động bất thiện đưa đến việc tạo
ra nghiệp. Như vậy muốn tận diệt Nghiệp là phải tận
diệt Vô Minh và Ái Dục.
Phân
tích đến đây ta không thể quên vai trò tạo nghiệp của Căn
Bản Thức, cũng gọi là Tâm hay Thức Thứ Tám vì "Tác Ý
là Nghiệp" mà Tác Ý là do Thức chủ đạo. Khi đã tạo
Nghiệp rồi chúng ta cũng không quên vai trò tàng trữ Nghiệp
ấy trong Thức Thứ Tám dưới dạng thức hạt giống. Một điều
tối quang trọng đó là việc giải Nghiệp bằng cách tinh
tấn tạo ra những hạt giống tốt để triệt tiêu hạt
giống xấu do Nghiệp tạo ra đó là lối tu giải Nghiệp.
B-
Tại sao có những sự bất đồng về nhiều mặt trong nhân
loại
III-CHỨC
NĂNG CỦA THỨC THỨ TÁM THỂ HIỆN QUA NHÂN DUYÊN VÀ NGHIỆP DÂN
TÁI SINH
1-MƯỜI
HAI NHÂN DUYÊN (Paticca Samuppãda)
Trong
tiếng Pa-Li từ Paticca nghĩa là "bởi vì" hay "tùy
thuộc nơi", Samuppãda là "phát sanh" hay "xuất
xứ". Như vậy Paticca Samuppãda có nghĩa là "sự phát
sanh... tùy thuộc vàọ... " hay "bởi vì có A nên mới
có B...". Và có thể nói rằng bởi vì có A nên B mới phát
sanh, bởi vì có B nên C mới sanh khởi được cứ như thế
yếu tố trước làm nhơn cho cái sau và liên tục tạo thành vòng
tròn nhân duyên thường gọi là 12 nhân duyên.
Trong
chuổi dài vô tận của luân hồi, Nghiệp do thân, miệng, và
ý thức tạo ra đều do Thức Thứ Tám cất giữ dưới trạng
thái hạt giống hoặc thiện hoặc ác hoặc không thiện không
ác...
Khi
đề cập đến những loại hạt giống chúng ta không thể quên
những hạt giống hửu lậu (có thể chuyển đổi hoặc có
thể bị triệt tiêu bởi những hạt giống đối kháng, còn có
nghĩa là loại hạt giống nầy khi khởi ra hiện hành tức là
đưa người đó vào vòng vô minh, khổ đau trong vòng luân
hồi sinh tử) , hoặc hạt giống vô lậu (là những hạt
giống trong sáng, từ bi lợi tha, vươn lên giác ngộ giải thoát
khỏi vòng triền phược sinh tử luân hồi). Do đó hành giả
trong phương pháp tu tập Duy Thức ngăn ngừa không cho hạt
giống hửu lậu tái hiện hoặc khởi lên hiện hành, dần
dần dùng hạt giống vô lậu để triệt tiêu hạt giống
hửu lậu khiến cho Thức Thứ Tám chỉ còn chứa những hạt
giống vô lậu thanh tịnh.
Sau
khi con người chết đi Thức Thứ Tám sẽ duy trì tất cả
những hạt giống đó qua một kiếp khác, trong đó "cận
tử nghiệp" là một động lực rất quan trọng thúc đẩy
trong việc đầu thai. Động lực nầy thúc đẩy Thức đầu
thai vào con đường thiện hoặc ác đều do cận tử nghiệp
thúc đẩy. Đời sống mới nầy có thể là người, súc
vật, ma quỉ, tiên, thánh...Những sự tái sinh đó nhất
thiết tuân theo luật Nhân - Duyên - Quả thể hiện qua vòng
tròn 12 nhân duyên, tiếng Anh thường gọi là The Wheel of Life,
như sau :
1- Vô Minh (avidyã, ignorance) : Sự mê mờ, cuồng si của tâm
thức
2- Hành (samskãra, karma-formations) : các tánh hạnh thuộc hoạt
động tâm
thức
3- Thức (Vijnãna, consciousness) : Thức đây phải được hiểu
là Căn Bản Thức tức là Thức Thứ Tám
4- Danh Sắc (nãmarũpa, mentality and corporeality) : Danh tức là
những
gì thuộc về tâm lý, Sắc là những gì thuộc về vật lý
5- Lục nhập (sabdãyatana, six sense spheres) : Tức là mắt, tai,
mũi, lưỡi,
thân, ý tiếp xúc với đối tượng là Sắc, thinh, hương,vị,
xúc, pháp
6- Xúc (spãrsa, impression) : sự giao thoa giữa căn, trần và
thức
7- Thọ (vedanã, feeling) : Sự cảm thọ
8- Ái (sneha, craving) : sự ưa thích
9- Thủ (upãdãna, attachment) : sự bám víu, cố chấp
10- Hửu (bhãva, process of becoming) sự hiện hửu của dị
thục, của sinh
mệnh
11- Sinh (jãti, birth) : sự sinh thành, sự tạo tác
12- Lão tử (jarã- marana, decay and death) : sự già nua và tử
biệt.
Trên
đây là thứ tự của 12 nhân duyên theo lối giải thích thông
thường.
A-
NGUỔN GỐC CỦA LÝ DUYÊN KHỞI (12 NHÂN DUYÊN)
Sau
khi Đức Phật thành bậc chánh đẵng chánh giác ngài vẫn
ngồi thiền định dưới cội Bồ Đề tại Bồ Đề Đạo
Tràng (Buddha Gayã) để chứng hạnh phúc giải thoát (vimutti
sukha). Trong đêm thứ bảy cuối tuần ngài xuất thiền và
suy niệm về Mười Hai Nhân Duyên (Paticca samuppãda) theo chiều
xuôi như sau: "Khi cái [nguyên nhân] nầy có, thì cái
[kết quả] nầy có; với sự phát sinh của cái [nhân] nầy, cái
[quả] nầy phát sinh". (when this [cause] exists, this [effect]
is; with the arising of this [cause], this [effect] arises). (9)
Ý
nghĩa đó được giảng lược như sau: Từ nơi Vô Minh, Hành,
thiện và bất thiện phát sinh. Từ nơi Hành, Thức phát sinh.
Từ nơi Thức Danh Sắc phát sinh. Từ nơi Danh Sắc, Lục căn
phát sinh. Từ nơi Lục Căn, Xúc phát sinh. Từ nơi xúc, Thọ
phát sinh. Từ nơi Thọ, Ái Dục phát sinh. Từ nơi Ái Dục,
Thủ phát sinh. Từ nơi Thủ, Hửu phát sinh. Từ nơi Hửu có
Sinh. Từ nơi Sinh mới phát sinh bịnh, Lão Tử, phiền não
(soka), ta thán (parideva), đau khổ (dukkha), âu sầu và thất
vọng.
Cũng
trong đêm ấy Đức Phật đã suy niệm 12 nhân duyên theo
chiều ngược như sau : "Khi nguyên nhân nầy không còn thì
quả nầy cũng không còn. Với sự chấm dứt của nhân nầy,
quả nầy cũng chấm dứt." (when this cause does not exit, this
effect is not; with the cessation of this cause, this effect ceases).
Nguyên
lý của chiều ngược nầy được diễn tã như sau : Với sự
chấm dứt của Vô Minh, hành chấm dứt. Với sự chấm dứt
của Hành, Thức chấm dứt. Cứ như thế tuần tự đến
"với sự chấm dứt của Sanh, Bịnh, Tử, phiền não, ta
thán, đau khổ, âu sầu, và thất vọng chấm dứt."
Vào
khoản canh ba Đức Thế Tôn suy niệm về sự "tùy thuộc
phát sanh" theo chiều xuôi và chiều ngược như sau :
"Khi nhơn nầy có thì quả nầy có. Với sự phát sinh
của nhơn nầy quả nầy phát sinh. Khi nhơn nầy không có thì
quả nầy không có. Với sự chấm dứt nhơn nầy, quả nầy
chấm dứt."
Ý
nghĩa đó được diễn dịch như sau : "Từ Vô Minh, Hành
phát sinh v.v..Như thế ấy, toàn khối đau khổ phát sinh. Với
sự chấm dứt của Vô Minh, Hành chấm dưt v.v.. Như thế ấy,
toàn khối đau khổ chấm dứt."
Trong
Kinh A-Hàm Đức Phật dạy :
"Cái nầy có thì cái kia có, cái nầy sinh thì cái kia
sinh"
"Cái nầy không thì cái kia không, cái nầy diệt thì cái
kia diệt"
(Amasmin sati idam hoti imas'uppada idam uppajiati, imasanim arati
idam
na hoti imassa nirodba idam nirvjjhati, yad idam...).
Những
lời dạy nầy được coi là đơn giảng nhưng đầy dủ về lý
Duyên Khởi. Khi dạy về lý duyên khởi Đức Phật đã chỉ rõ
cho chúng ta thấy một cách rất khoa học giữa mối tương
quang sinh diệt của vạn hửu vũ trụ, phá được những mê
lầm vọng chấp về đấng tạo hóa minh thị nguồn gốc của
vạn vật kể cả con người.
Để
truy nguyên về nguồn gốc của 12 chi trong lý duyên khởi
xin trích dẫn một đoạn trong Kinh Tạp A Hàm như sau (10)
:
"Các
Tỳ Kheo! Xưa kia, khi ta còn là Bồ Tát, chưa thành chính giác,
ta tự nghĩ: cõi đời nầy thật do những nỗi khổ (kiccha) ràng
buộc: sinh, gìa, chết để rồi lại sinh ra, và vẫn chưa
biết thoát ly cái khổ của già, chết thì làm sao biết được
cái khổ già, chết để thoát ly ? Lúc đó ta tự
hỏi : nhờ đâu có già, chết ? Do đâu có già, chết ?
Bấy
giờ nhờ sự tư duy chính đáng mà ta phát trí hiểu biết đích
thực như vầy: Nhờ có sinh mà có già, chết, do sinh làm duyên
mà có già, chết.
Lúc
đó ta lại tự nghĩ : nhờ đâu mà có sinh, có hửu, có ái, có
thọ, có xúc, có lục nhập, có danh sắc, cho đến do đâu mà
có danh sắc ?
Bấy
giờ nhờ sự tư duy chính đáng mà ta phát trí hiểu biết đích
thực như vầy : do có Thức mà có danh sắc, nhờ Thức làm
duyên mà có danh sắc.
Rồi
ta lại tự hỏi : do đâu mà có Thức , lấy gì làm duyên mà
có Thức ?
Bấy
giờ ta tự nghĩ , Thức nầy là vật có thể trở lại, vượt
lên trên danh sắc, chỉ nhờ vào đó (chúng sinh) có già,
sinh, chết và tái sinh, tức lấy danh sắc làm duyên mà có
Thức, lấy Thức làm duyên mà có danh sắc, lấy danh sắc làm
duyên mà có lục nhập, lấy lục nhập làm duyên mà có xúc
v.v... Như vậy thuần là nguyên nhân của khổ uẩn.
Lớn
thay những nguyên nhân ấy ! Thế là, với ta, chưa từng
nghe những pháp ấy mà sinh mắt, sinh trí, sinh tuệ, sinh sáng,
sinh ánh sáng.
Bây
giờ ta lại tự nghĩ, làm thế nào không có già, chết ?
Cái
gì diệt thì già chết diệt ?
Rồi
nhờ sự tư duy chính đáng mà ta phát trí hiểu biết đích
thực như vầy : không sinh thì không già, chết, sinh diệt thì
già, chết diệt.
Lúc
đó ta lại tự nghĩ, làm thế nào có được không sinh, không
hửu, không thủ, không ái, không thọ, không xúc, không lục
nhập, không danh sắc, cho đến cái gì diệt thì danh sắc
diệt ?
Rồi
nhờ sự tư duy chính đáng mà ta phát trí hiểu biết đích
thực như vầy : không có Thức thì không có danh sắc, Thức
diệt thì danh sắc diệt.
Bấy
giờ ta lại tự nghĩ, làm thế nào để không có Thức ? Cái
gì diệt thì Thức diệt?
Rồi
nhờ sự tư duy chính đáng mà ta phát trí hiểu biết đích
thực như vầy : Không có danh sắc thì không có Thức, danh
sắc diệt, thì Thức diệt.
Lúc
đó ta lại tự nghĩ, cái đạo mà ta vừa ngộ có thể đạt
được, tức là, danh sắc diệt thì Thức diệt, Thức diệt
thì danh sắc diệt, do danh sắc diệt mà lục nhập diệt,
lục nhập diệt thì xúc diệt, cho đến... Như vậy là thuần
diệt những khổ uẩn.
Lớn thay sự tiêu diệt
ấy ! Thế là với ta chưa từng nghe pháp ấy mà sinh
mắt, sinh trí, sinh tuệ, sinh sáng, sinh ánh sáng. Điều nầy cũng
giống một người đang thơ thẫn trong cánh đồng hoang bỗng
phát hiện con đường mòn của người xưa đã đi và cứ đi
theo lối mòn ấy mà thấy được làng mạc và thành quách
của người xưa và nhà cửa của người xưa với vườn, sân,
rừng cây, ao sen và tường hoa v.v.."
Đoạn
kinh trên đây cho ta thấy sự phát khởi đầu tiên về lý duyên
khởi là tiềm hiểu nguyên nhân sinh tử và con đường thoát
ly sinh tử.
Đồng
thời đoạn kinh có nói đến vai trò trọng yếu của Thức
trong vấn đề sinh tử và tái sinh.
Thế
nhưng đoạn kinh chỉ đề cập đến 10 chi trong 12 nhân duyên,
không thấy đề cập đến Vô minh và Hành, do đó có nhiều
giả thuyết cho rằng Vô Minh và Hành là do các đệ tử Phật
sau nầy mới thêm vào. Cũng vì thế về sau vấn đề nầy
trỡ thành vấn đề giáo tướng và giữa các luận sư của A
Tỳ Đạt Ma đã sinh ra nhiều cuộc tranh luận sôi nỗi.
Để
làm sáng tỏ vấn đề xin trích dẫn một đoạn khác cũng
trong kinh A Hàm như sau : " Nầy Ca Chiên Diên ! Phần
nhiều người ta chỉ đứng về hai bên, tức hoặc cho là có,
hoặc cho là không.., Ca Chiên Diên ! Bảo hết thảy là có, là
đệ nhất biên kiến, bảo tất cả là không, là đệ nhị biên
kiến. Ca Chiên Diên ! Như Lai nói pháp xa lìa nhị biên
nầy mà cho rằng vì Vô Minh làm duyên mà có Hành, Hành làm
duyên mà có Thức... "
Ta
thấy trong đoạn Kinh trên đây Đức Phật đã chỉ rõ lý
trung đạo về vấn đề thế giới quan và về Nhân Duyên
Quan. Đức Phật vì sợ hàng đệ tử chấp Thức làm ngã mà
bị cản trở việc tu chứng giải thoát nên Ngài không nhấn
mạnh vai trò trọng yếu của Thức. Thế nhưng chúng ta có
thể hiểu được vai trò trọng yếu của Thức trong 12 nhân
duyên và nhất là Thức giữ vai trò chính yếu trong việc
chuyễn kiếp qua đời sau.
Trở
lại Duyên Khởi Quan, từ hai đoạn kinh trên tính ra đã đủ
số 12 chi từ Vô
Minh, Hành..... Sinh, Lão
Tử.
Ngoài
ra trong luận Đại Tỳ Bà Sa có đoạn : " Đại Đức
nói, do chỗ quan sát về
Duyên Khởi có mười hai
chi tính khác nhau mà Xá Lợi Tử thành A La Hán"
Điều đó cho ta nhận
thức được rằng nhờ quán chiếu thực hành 12 nhân duyên
do Đức Phật dạy mà Xá
Lợi Tử đã chứng quả A La Hán.
Từ
những dẫn chứng trên cho chúng ta xác quyết rằng 12 nhân duyên
là do
Chính Đức Phật đã hệ
thống hóa và giảng thuyết cho hàng đệ tử của ngài để
theo đó mà tu tập.
Có
rất nhiều lối giải thích về lý Duyên Khởi nầy.
Khảo
sát 12 nhân duyên là khảo sát sự sinh tử tương tục trong ba
đời: quá khứ, hiện tại và đời vị lai.
Hửu
Bộ Tôn đứng trên bốn lập trường chia Duyên Khởi quang như
sau :
1/ Sát Na : trong một tích tắc có đủ quan hệ của 12 nhân
duyên
2/ Liên Tục : quan hệ trước sau nối tiếp nhau
3/ Phận vị : phô bày cái pháp tắc của ba đời
4/ Viễn tục : sự qui định vô hạn của vạn vật (11)
Thứ
tự của 12 nhân duyên được giải thích theo hai lối là Vãng
Quan và Hoàn Quan.
Vãng
Quan là sự quan sát xem xét lão tử bắt đầu từ đâu, rồi
từ Lão Tử đến Sinh, từ Sinh đến Hửu và cứ thế lần lược
đến Vô Minh.
Còn
Hoàn Quan là sự quan sát lấy Vô Minh làm khởi điểm rồi qui
kết đến đâu có Lão Tử.
(Bao
Tet 99)
--o0o--
|
Mục lục | Phần 2 |
Phần 3
| Phần
4 |
---o0o---
| Thư mục Tác Giả |
