Phật Ðản

 

TẬP SAN

NGHIÊN CỨU PHẬT HỌC

PHẬT GIÁO THỪA THIÊN - HUẾ

Số đặc biệt PHẬT ĐẢN 2547

---o0o---

 

A-TỲ-ĐẠT-MA CÂU-XÁ LUẬN

阿  毗  達   磨  俱  舍  論

ABHIDHARMAKOŚABHĀṢAYĀM - q.3.

 

Nguyên tác: Thế Thân

Hán dịch: Huyền Trang

Việt dịch: Thích Phước Viên

 

 PHẨM II: PHÂN BIỆTCĂN[1] 1

                                                          

TIẾT I :  22 CĂN

I. Ý nghĩa của căn

Như vậy, nhân nói về 18 giới, đã nêu lên 22 căn; trong đó, căn có nghĩa là gì?

Tối thắng, tự tại, quang hiển[2] gọi là căn; do ba tính chất nầy tạo thành nghĩa tăng thượng của căn.

Với nghĩa tăng thượng, căn nào có công năng đối với những vấn đề nào[3]?

1. Hữu Bộ.

Văn Tụng.

Hán.

T29n1558_p0013b14║　傳說五於四　　四根於二種

T29n1558_p0013b15║　五八染淨中　　各別為增上

Âm Hán.

            Truyền thuyết ngũ ư tứ          Tứ căn ư nhị chủng

Ngũ bát nhiễm tịnh trung         Các biệt vi tăng thượng.

Việt dịch.

            Truyền thuyết[4], năm căn đối với bốn

            Bốn căn đối với hai.

            Năm, tám, trong nhiễm tịnh           

            Mỗi mỗi đều tăng thượng[5] /1/.

Luận giải thích.      

            /1a/ Truyền thuyết, năm căn đối với bốn.

Năm căn mắt, tai v.v..., mỗi một căn, trong bốn khía cạnh, có khả năng tăng thượng: một, trang nghiêm thân; hai, đạo dưỡng thân; ba, sanh thức; bốn, bất cọng sự.

Một, trang nghiêm thân: hai căn mắt, tai trang nghiêm thân nghĩa là, nếu mắt mù, tai điếc thì thân hình trở nên xấu xí.

Hai, đạo dưỡng thân: nhờ sự thấy nghe mà tránh được tai nạn nguy hiểm.

Ba, sanh thức: hai căn nầy là sở y, phát sinh hai thức tương ứng và các tâm sở.

Bốn, bất cọng sự: chỉ có mắt thấy sắc, tai nghe tiếng, mỗi mỗi đều riêng biệt.

Ba căn mũi, lưỡi, thân: về trang nghiêm thân  cũng giống như mắt, tai. Đạo dưỡng thân: có khả năng nạp thọ các loại thực phẩm có tính đoạn thực. Sanh thức: phát sanh ba thức mũi, lưỡi, thân và các tâm sở; bất cọng sự nghĩa là, chỉ có mũi ngửi hương, lưỡi nếm vị, thân giác xúc.

/1b/ Bốn căn đối với hai.

Bốn căn: nữ căn, nam căn, mạng căn và ý căn. Mỗi một căn nầy, đối với hai vấn đề, có khả năng tăng thượng. Trong đó, hai căn nữ nam tăng thượng trong hai khía cạnh: một, khác nhau về giới tính; hai, khác nhau về hình tướng. Khác nhau về giới tính,[6]  đó là, do hai căn nầy khiến có sự khác nhau về chủng loại nam nữ hữu tình. Khác nhau về hình tướng,[7] đó là, cũng do hai căn nầy tạo nên sự sai khác về tiếng nói, hình dáng, và vú nhỏ vú lớn, v.v...

Một quan điểm khác (Kinh Lượng bộ): 

Nữ căn, nam căn, đối với hai pháp nhiễm, tịnh, có khả năng tăng thượng cho nên nói là hai. Lý do vì sao? Bởi lẽ, những người thuộc hạng phiến đề, bán trạch hay nhị hình hoặc do bản tánh hoặc do tổn hoại[8]  đều không thể tạo tác các pháp tạp nhiễm[9] như bất luật nghi[10], vô gián, đoạn thiện căn, cũng như không thành tựu các pháp thanh tịnh[11] như luật nghi[12], đắc quả[13], ly nhiễm[14].

Mạng căn có hai nghĩa là đối với chúng đồng phần[15]có khả năng tăng thượng trong hai khía cạnh là giữ gìn[16] và làm tương tục[17] .

Ý căn có khả năng tăng thượng trong hai khía cạnh là tiếp nối đời sau[18] và tự tại tuỳ hành.[19] Tiếp nối đời sau, như Khế kinh nói: đó là lúc, kiền đạt phược,[20] ở trong tâm, tuỳ thuộc  vào (tương ưng với) một tính chất mà hiện tiền[21] (thành sanh hữu), nghĩa là, hoặc cùng với ái, hoặc cùng với nhuế v.v... 

Tự tại tùy hành, như Khế kinh nói:

Tâm có khả năng dẫn dắt thế gian,

Tâm nhiếp thâu tất cả các thọ.

Như vậy, tâm là một pháp       

có khả năng  tự tại tuỳ hành.

/1cd/ Năm, tám trong nhiễm, tịnh; mỗi mỗi đều tăng thượng:

Năm tức năm thọ căn (vedanendriya), lạc v.v... và tám tức tám căn vô lậu, tín, tấn v.v..., đối với các pháp nhiễm tịnh, theo thứ tự, có khả năng tăng thượng. Năm thọ căn lạc v.v... tăng thượng cho các pháp nhiễm ô, nghĩa là, chúng là nơi các phiền não tham, sân v.v... tăng trưởng. Tám căn tín v.v... tăng thượng cho các pháp thanh tịnh, nghĩa là, các pháp thanh tịnh theo đó mà sanh trưởng.

Có Luận sư khác nói: các căn lạc v.v... cũng có khả năng tăng thượng cho các pháp thanh tịnh. Như Khế kinh nói: do lạc (sukha) cho nên tâm định; khổ (duḥkha) là yếu tố phát sinh tín. Và y chỉ của  xuất ly (giải thoát) chính là hỷ, ưu, xả.

Trên đây là những điều được nói bởi của các Luận sư Tỳ-bà-sa.

2.Kinh Lượng Bộ

Văn Tụng.

Hán:

T29n1560-p0312a08 : 了 自 境 增 上       總 立 於 六 根 

T29n1560-p0312a09 : 從 身 立 二 根       男 女 性 增 上

Âm Hán:

            Liễu tự cảnh tăng thượng      Tổng lập ư lục căn

            Tùng thân lập nhị căn             Nam nữ tánh tăng thượng[22]

Việt Dịch:

            Tăng thượng liễu tự cảnh    Lập tất cả  sáu căn

            Từ thân lập hai căn  Tăng thượng tánh nam nữ /2/

Luận giải thích:

Các Luận sư khác[23] nói, đạo dưỡng thân chẳng phải là công năng của mắt, tai mà đó là công năng tăng thượng (ādhipatya) của thức; chính do thức liễu biệt mới có khả năng tránh được các hiểm nạn, thọ dụng các thức ăn. Các công năng thấy sắc v.v... cũng chẳng phải là của cái gì khác ngoài thức. Cho nên, yếu tố bất cọng sự[24] đối với các căn mắt, tai v.v... không thể lập thành một tác dụng tăng thượng riêng. Do vậy, không thể căn cứ vào đó mà nói rằng, mắt, tai v.v... là căn.

Nếu vậy thì thế nào[25]?

/2ab/ Tăng thượng liễu tự cảnh, lập tất cả  sáu căn: Liễu tự cảnh là sáu thức thân. Năm căn mắt, tai, v.v... đối với các thức liễu biệt cảnh riêng biệt[26], có tác dụng tăng thượng; đệ lục ý căn (mana-indriya) đối với thức liễu biệt tất cả cảnh[27], có tác dụng tăng thượng. Cho nên, sáu cơ quan mắt, tai, v.v... đều được lập làm căn.

Ngoại nạn: Màu sắc, âm thanh, v.v... đối với các thức năng liễu biệt cũng có tác dụng tăng thượng, lẽ ra nên lập làm căn?

Nói tăng thượng có nghĩa là tối thắng tự tại.[28] Căn con mắt đối với việc phát khởi nhãn thức[29] là tối thắng tự tại cho nên gọi là tăng thượng; nó là nhơn chung cho các thức liễu sắc[30] và thức tùy thuộc vào[31] căn  mà có sự sáng (paṭu) tối (maṇḍa) khác nhau. Sắc thì không như vậy; hai bên trái ngược nhau. Cho đến ý căn cũng như vậy.

/2cd/ Từ thân lập hai căn; tăng thượng tánh nữ nam: từ thân (kāyendriya) lại lập hai căn nữ và nam, bởi lẽ đối với tính  nữ, tính nam, chúng có tác dụng tăng thượng. Thể của hai căn nữ nam không tách rời khỏi thân căn; từ một phần của thân, lập nên tên gọi nầy.Theo thứ tự, đối với thân nữ thân nam, hai căn nầy có tác dụng tăng thượng. Vì chúng hơi khác với các phần khác của thân nên lập riêng thành hai căn. Những loại hình tướng, âm thanh, nghề nghiệp, chí hướng và sự ưa thích thuộc phái nữ, gọi là tính nữ (strībhāva). Những loại hình tướng, âm thanh, nghề nghiệp, chí hướng (abhiprāya) và sự ưa thích, thuộc phái nam, gọi là tính nam. Sự khác nhau về phái tính nầy là do hai căn nữ nam, nên nói rằng hai căn nữ nam có công năng tăng thượng đối với hai loại phái tính.

Văn Tụng.

Hán:

T29n1560-p0312a10 : 於 同 住 雜 染       清 淨 增 上 故

T29n1560-p0312a11 : 應 知 命 五 受       信 等 立 為 根

Âm Hán:

            Ư đồng trú tạp nhiễm                        Thanh tịnh tăng thượng cố

Ưng tri mạng ngũ thọ               Tín đẳng lập vi căn[32]

Việt dịch:

Tăng thượng sự tồn tại,       Tạp nhiễm và thanh tịnh

            Nên biết, mạng, năm thọ,    Tín, v.v... lập làm căn /3/.

Luận giải thích:

/3a/.Tăng thượng sự tồn tại : mạng căn có công năng tăng thượng đối với sự tồn tại[33] (trú) của chúng đồng phần.

/3b/. Tạp nhiễm : năm thọ căn lạc, v.v... có công năng tăng thượng đối với các pháp tạp nhiễm.Vì sao biết được? vì Khế kinh nói: ở trong lạc thọ, tính tham theo đó tăng trưởng; ở trong khổ thọ, tính sân tăng trưởng; trong không khổ không lạc thọ, vô minh (avidyā) tăng trưởng.   

/3b/. và thanh tịnh: năm căn: tín, v.v... có công năng làm tăng trưởng các pháp thanh tịnh. Vì sao như vậy? Bởi do thế lực các căn nầy có khả năng điều phục các thứ phiền não, dẫn sanh thánh đạo.

/3cd/. Nên biết, mạng, năm thọ, tín, v.v... lập làm căn : nói “nên biết” ý khuyên nên chấp nhận tất cả đều là căn.

Văn Tụng:

Hán:

T29n1560-p0312a12 : 未 當 知 已 知       具 知 根 亦 爾

T29n1560-p0312a13   於 得 後 後 道       涅 槃 等 增 上  

Âm Hán:

            Vị đương tri dĩ tri                  Cụ tri căn diệc nhĩ

                Ư đắc hậu hậu đạo                            Niết bàn đẳng tăng thượng.[34]

Việt dịch:

Căn vị đương tri, dĩ tri,          Và cụ tri cũng vậy

            Tăng thượng hậu hậu đạo  Và niết bàn vân vân /4/.

Luận giải thích:

Ba căn vô lậu có công năng tăng thượng đối với hậu hậu đạo[35], niết bàn v.v...    

Nói “cũng vậy” tức theo đó suy ra để thấy tất cả đều là căn.

/4a/.Căn vị đương tri : căn vị tri đương tri[36] có công năng tăng thượng trong việc chứng đắc dĩ tri căn đạo.

/4a/. dĩ tri : căn dĩ tri có công năng tăng thượng đối với việc chứng đắc cụ tri căn đạo.

/4bcd/. Và cụ tri cũng vậy, tăng thượng hậu hậu đạo và niết bàn vân vân : căn cụ tri có công năng tăng thượng đối với việc chứng đắc niết bàn. Tâm chưa giải thoát không thể chứng bát-niết-bàn.    

Chữ “vân vân” chỉ cho các giải thích khác.

Cách giải thích khác là gì? Đó là, trong việc đoạn trừ các phiền não của giai đoạn kiến đạo, căn vị tri đương tri có công năng tăng thượng. Trong việc đoạn trừ các phiền não của giai đoạn tu đạo, căn dĩ tri có công năng tăng thượng. Trong hiện pháp lạc trú[37], căn cụ tri có công năng tăng thượng; do căn cụ tri nầy mà cảm nhận được những hỷ, lạc ở trong thân giải thoát.

II: PHẾ LẬP CÁC CĂN

1. Hữu Bộ

a. Nếu với nghĩa tăng thượng mà lập làm căn thì, các phẩm loại như vô minh, v.v..., lẽ ra cũng nên lập làm căn. Bởi vì, vô minh, v.v... là nhơn của các quả hành, v.v..., mỗi một thứ đều có công năng tăng thượng[38].

b. Lại nữa, ngữ cụ v.v... nên lập làm căn. Bởi lẽ, ngữ cụ, tay chân, đại tiểu tiện xứ, theo thứ tự, chúng có công năng tăng thượng đối với lời nói, việc cầm nắm, đi đứng, tống khứ, lạc thú[39].

c.Hữu Bộ trả lời: tất cả các thứ đó đều không thể lập làm căn.[40] Bởi lẽ, đã chấp nhận rằng, căn có tướng như vậy:

Văn Tụng.

Hán:

T29n1560-p0312a14 : 心 所 依 此 別       此 住 此 雜 染

T29n1560-p0312a15 : 此 資 糧 此 淨       由 此 量 立 根

Âm Hán:

            Tâm sở y thử biệt                   Thử trú thử tạp nhiễm

            Thử tư lương thử tịnh            Do thử lượng lập căn [41]

Việt dịch:

Sở y của tâm,  nó khác         nó tồn tại, nó tạp nhiễm

Tư lương của nó, nó tịnh        với số lượng nầy lập căn/5/.

Luận giải thích:

Sở y[42] của tâm là sáu căn mắt, v.v...; sáu nội xứ nầy là những yếu tố căn bản tạo nên hữu tình[43]; tướng trạng khác nhau của sáu nội xứ, do hai căn nữ nam tạo nên. Nó* tồn tại trong một thời gian, do mạng căn. Nó* thành tạp nhiễm, do năm thọ căn. Tư lương thanh tịnh[44] của nó* là năm căn tín v.v... Nó*[45] trở thành thanh tịnh[46], do ba căn sau. Do những yếu tố trên, việc lập căn đã được ổn định. Đồng thời, không nên chấp nhận vô minh, v.v... và ngữ cụ, v.v..., được lập làm căn. Bởi lẽ, trong đó, chúng không có công năng tăng thượng.      

2. Dị thuyết.

Lại có các Luận sư khác [47] nói về tướng của căn rằng,

Văn Tụng.

Hán:

T29n1560-p0312a16 : 或 流 轉 所 依       及 生 住 受 用

T29n1560-p0312a17 : 見 立 前 十 四       還 滅 後 亦 然

Âm Hán:

            Hoặc lưu chuyển sở y            Cập sanh trú thọ dụng

            Kiến lập tiền thập tứ              Hoàn diệt hậu diệc nhiên.[48]

Việt dịch:

            Hoặc sở y của lưu chuyển   Và sanh, trú, thọ dụng

Lập mười bốn căn đầu.          Hoàn diệt sau, cũng vậy/6/.

Luận giải thích:

Chữ “hoặc” được dùng để chỉ cho thấy đây là quan điểm của các Luận sư khác; đó là, căn cứ vào lưu chuyển và hoàn diệt mà thành lập 22 căn.

Sở y của lưu chuyển[49] là sáu căn mắt, v.v.... Sự sinh thành của sáu căn do hai căn nữ nam. Tồn tại do mạng căn dựa vào đây mà tồn tại. Thọ dụng do dựa vào năm thọ thân vì chúng có sự cảm nghiệm. Căn cứ vào đây, thành lập 14 căn đầu.

Trong hoàn diệt[50] vị, cũng căn cứ vào sự khác nhau của bốn nghĩa nầy, lập thành 8 căn sau:

Sở y của hoàn diệt là năm căn tín, tấn, niệm, định[51], huệ. Trong ba vô lậu, do sơ vô lậu căn nên niết-bàn sanh khởi; do vô lậu căn kế tiếp mà an trụ; do vô lậu căn cuối cùng nên niết bàn được thọ dụng (hiện pháp lạc trú).

Số lượng của các căn, do bốn nghĩa nầy mà thành lập, không thêm không bớt. Tức do nhơn duyên bốn nghĩa nơi lưu chuyển, hoàn diệt, nên trong Kinh đã thành lập 22 căn theo thứ tự.  

*Bác bỏ các quan điểm khác

Ngữ cụ (lưỡi) không thể là căn (tăng thượng) của ngôn ngữ (vāc). Bởi lẽ, phải đợi có sự học hành, ngôn ngữ mới thành tựu.[52]

Tay (pāṇi), chân (pāda) không thể là căn (tăng thượng) của sự cầm nắm, đi đứng, vì chúng không có tính chất nào khác; nghĩa là chính tay chân khi phát sinh ở vị trí vị trí khác, bằng hình thức khác gọi đó là cầm nắm, hay bước đi. Hơn nữa, không cần đến tay chân vẫn có sự cầm nắm, đi đứng; chẳng hạn như các loài bò sát. Cho nên, không thể lấy tay chân lập làm căn cho việc cầm nắm, đi đứng được.

Đại tiện xứ (pāyu) không thể lập làm căn cho việc tống khứ khí vật. Bởi lẽ, tất cả các vật nặng, ở giữa không trung, đều phải rơi xuống. Lại nữa, ở đây, do lực của phong tống xuất ra. Xuất tiểu tiện xứ (upastha) không thể lập làm căn cho vấn đề sinh lạc. Bởi lẽ, chính nữ nam căn khởi sinh lạc sự.

*Đặt vấn đề

Các thứ như cổ họng (kaṇṭha), răng (danta), mí mắt (akṣivartman), đốt xương (āṅgulīparvan), có tác dụng hỗ trợ đối với việc nuốt (abhyavaharṇa), nhai (carvaṇa), mở nhắm (unmeṣanimeṣa), co duỗi (saṃkocavikāśa), nên lập làm căn. Hoặc, tất cả các nhơn có khả năng tác động đối với tự sở tác (quả), do đó cũng nên lập làm căn.

*Bác bỏ

Tất cả các thứ đó tuy có tác dụng nhưng chẳng phải là tăng thượng nên không thể lập làm căn. Ở đây, ngữ cụ v.v..., cũng không thể lập làm căn.

III: THỂ CỦA CĂN

Trong 22 căn, tám căn đầu từ căn con mắt v.v.... cho đến nam căn, phần trước đã nói. Mạng căn,  thể là bất tương ưng, sẽ nói đến trong phần pháp bất tương ưng. Năm căn tín v.v..., thể là tâm sở, sẽ nói đến trong phần tâm sở.

Bây giờ, nói về năm thọ thân và ba căn vô lậu.

1.Năm thọ thân.

Văn Tụng.

Hán:

T29n1560-p0312a18 : 身 不 悅 名 苦       即 此 悅 名 樂

T29n1560-p0312a19 : 及 三 定 心 悅       餘 處 此 名 喜

T29n1560-p0312a20 : 心 不 悅 名 憂       中 捨 二 無 別

Âm Hán:

            Thân bất duyệt danh khổ        Tức thử duyệt danh lạc

            Cập tam định tâm duyệt        Dư xứ thử danh hỷ

            Tâm bất duyệt danh ưu           Trung xả nhị vô biệt[53]

Việt dịch:

            Thân không vui là khổ.        Thân vui gọi là lạc

Và tâm vui tam định.              Cõi khác gọi là hỷ /7/.

Tâm không vui là ưu.  Trung xả, hai không khác /8ab/.

Luận giải thích:

Thân, đây chỉ thân thọ, vì thọ y trên thân mà khởi; tức các loại cảm thọ tương ưng với năm thức.

Không vui[54]: nói không vui có nghĩa là tổn não (upaghātikā). Trong các loại cảm thọ của thân, cái gây nên sự tổn não được gọi là khổ căn.

Vui[55]: có nghĩa là nhiếp ích. Trong các loại cảm thọ của thân, cái có khả năng nhiếp ích được gọi là lạc căn.

Và tâm vui tam định: ở đệ tam định, cảm thọ tương ưng với tâm, có khả năng nhiếp ích cũng được gọi là lạc căn. Ở đệ tam định không có thân thọ vì năm thức thân không tồn tại; ở đó, tâm vui gọi là lạc.

Các cõi khác: chính trạng thái vui nầy của tâm, trừ đệ tam thiền, ở ba cõi dưới, được gọi là hỷ căn[56]. Ở đệ tam thiền, tâm vui, yên tịnh, không còn hỷ tham, nên gọi là lạc căn. Ba cõi dưới, tâm vui vẻ, thô động, còn có hỷ tham nên gọi là hỷ căn.

Cảm thọ tương ưng ý thức, gây tổn não,  là tâm không vui; thọ đó được gọi là ưu căn

Trung xả: Trung là chẳng phải vui, chẳng phải không vui, tức cảm thọ không khổ không vui. Cảm thọ không khổ không vui nầy gọi là xả căn.

Hai không khác: như vậy, xả căn thuộc thân thọ hay tâm thọ?

Nên nói, thông cả hai.

Vì sao hai loại cảm thọ vui và không vui lại lập chung thành một căn?

Bởi lẽ, hai loại cảm thọ nầy, ở nơi thân hay tâm không có sự phân biệt. Tại tâm, sự khổ vui phần lớn đều do sự phân biệt sinh ra. Tại thân,  không như vậy, chỉ do sức tác động của cảnh tạo nên. A la hán v.v... [57] sinh khởi năm loại cảm thọ cũng như vậy. Do đó, khi lập căn khổ lạc ở thân và tâm có sự khác biệt. Xả thọ vốn không phân biệt, sinh khởi tự nhiên, cho nên khi lập căn, tại thân tại tâm được hợp thành một; hơn nữa, cảm thọ khổ vui, nơi thân, nơi tâm hoặc tổn não hoặc nhiếp ích, trạng thái khác nhau nên lập thành căn riêng biệt. Xả thọ, nơi thân hay tâm đều không phân biệt, chẳng phải tổn não cũng chẳng phải nhiếp ích, trạng thái không khác nhau nên lập chung một căn.

2.Ba căn vô lậu:

Văn Tụng.

Hán:

T29n1560-p0312a21   見 修 無 學 道       依 九 立 三 根

Âm Hán:

            Kiến tu vô học đạo                Y cửu lập tam căn.[58]

Việt dịch:

                Ba đạo kiến tu và vô học.     Nương chín, lập ba căn /8cd/.

 

Luận giải thích:

/8cd/ Ba đạo kiến tu và vô học,  nương chín, lập ba căn:

Nương chín căn gồm ý, lạc, hỷ, xả và năm căn tín v.v..., ở trong ba đạo, theo thứ tự, lập thành ba căn vô lậu; đó là tại kiến đạo, dựa vào chín căn nầy, lập vị tri đương tri căn; tại tu đạo, dựa vào chín căn nầy, lập dĩ tri căn; tại vô học đạo, cũng dựa vào chín căn nầy, lập cụ tri căn.

Ba tên gọi đó, căn cứ vào đâu mà lập nên?

Đó là, tại kiến đạo vị,  đều có những cái chưa từng biết, nay có hành tướng đang biết chuyển khởi, gọi đó là vị tri đương tri căn[59]. Tại tu đạo, không có cái chưa từng biết, chỉ đoạn trừ các tùy miên còn lại, với chính cảnh giới ấy thường xuyên liễu tri  nên gọi đó là dĩ tri căn[60]. Tại vô học đạo, biết mình đã biết, nên gọi là tri; có được cái biết nầy nên nói là cụ tri.[61] Hoặc huân tập cái biết nầy thành tánh nên gọi là cụ tri[62]. Nghĩa là do chứng đắc tận trí và vô sanh trí, nên tự biết một cách như thật rằng, ta đã biết cùng tận sự khổ, không còn gì để biết thêm nữa; như vậy mà nói rộng ra với ba Thánh đế còn lại. Các căn đó gọi là vị tri đương tri, v.v....

Như vậy, giải thích xong về thể khác nhau của các căn.

IV: CÁC ĐẶC TÍNH DỊ BIỆT

1. Hữu lậu, Vô lậu.

Tiếp đến, bàn luận các đặc tính dị biệt. Trong 22 căn, bao nhiêu căn thuộc hữu lậu, bao nhiêu căn thuộc vô lậu?

Văn Tụng:

Hán:

T29n1560-p0312a22 : 唯 無 漏 後 三       有 色 命 憂 苦 

T29n1560-p0312a23 : 當 知 唯 有 漏       通 二 餘 九 根

Âm Hán:

            Duy vô lậu hậu tam                Hữu sắc mạng ưu khổ

            đương tri duy hữu lậu            Thông nhị dư cửu căn [63]

Việt dịch:

            Ba sau cùng vô lậu               Hữu sắc, mạng, ưu, khổ

            Nên biết, là hữu lậu      Cả hai, chín căn còn lại /9/.

 

Luận giải thích:

/9a/Ba sau cùng vô lậu: tiếp đến, như trước đã nói, thể của ba căn sau cùng là vô lậu. Vô lậu (anāsrava) có nghĩa là vô cấu (amala). Cấu cùng với lậu tuy tên gọi khác nhau nhưng thể thì giống nhau.

/9bc/Hữu sắc, mạng ưu khổ,           nên biết là hữu lậu:  hữu sắc (rūpī) là bảy sắc căn. Bảy sắc căn nầy và các căn mạng, ưu, khổ hoàn toàn là hữu lậu. Bảy hữu sắc gồm năm căn mắt v.v... và hai căn nữ nam nhiếp thuộc sắc uẩn.

/9d/.Cả hai, chín căn còn lại: các căn ý, lạc, hỷ, xả và năm căn tín v.v...; chín căn nầy đều thông cả hữu lậu và vô lậu.

Có các Sư khác[64] nói, năm căn tín v.v... duy chỉ thuộc vô lậu, cho nên đức Thế tôn nói, “Nếu hoàn toàn[65] không có năm căn tín v.v..., Ta nói rằng, chúng sanh đó thuộc hàng ngoại dị sanh.”[66]

Đoạn Kinh nầy không phải là chứng cứ trung thực (jñāpaka); đó chỉ là căn cứ vào vô lậu căn nên nói như vậy.

Làm sao biết?

Bởi vì, đầu tiên, căn cứ vào năm căn vô lậu, tín v.v..., kiến lập các thánh vị khác nhau, nói câu trên; sau đó, lại nói hoặc các loài dị sanh có hai loại- một, nội[67]; hai, ngoại[68]. Nội chỉ cho chúng sanh không đoạn thiện căn. Ngoại chỉ cho chúng sanh mà thiện căn đã đoạn. Ở đây, căn cứ vào ngoại dị sanh, nên nói, “Nếu hoàn toàn không có năm căn tín v.v..., Ta nói chúng sanh kia thuộc hàng ngoại dị sanh.” Lại nữa,  Khế kinh nói, “Có các chúng sanh sống ở thế gian hoặc sinh ra, hoặc lớn lên đều có các căn tín v.v..  ở các mức độ thượng trung hạ khác nhau.” Đây là lúc đức Thế tôn chưa chuyển pháp luân. Cho nên biết rằng, các căn tín v.v.... thông cả hữu lậu và vô lậu. Lại nữa, đức Thế tôn nói, “Ta nếu đối với năm căn tín v.v... mà chưa biết một cách như thật rằng đây là sự tập khởi, là sự diệt tận; là vị ngọt; là tai hoạ; là sự xuất ly[69] thì Ta chưa thể ra khỏi thế gian thiên nhơn, ma phạm v.v..., cho đến chưa thể chứng được quả vị bồ đề vô thượng chánh đẳng.” Cho đến nói rộng ra. Các phẩm loại được quán sát như vậy, chẳng phải là pháp vô lậu. Cho nên biết rằng, năm căn tín v.v..., thông cả hữu lậu và vô lậu.

2. Dị thục, Phi dị thục.

Trong 22 căn, bao nhiêu căn là dị thục, bao nhiêu căn chẳng phải dị thục?

Văn Tụng:

Hán:

T29n1560-p0312a24 : 命 唯 是 異 熟       憂 及 後 八 非

T29n1560-p0312a25 : 色 意 餘 四 受       一 一 皆 通 二

Âm Hán:

            Mạng duy thị dị thục              Ưu cập hậu bát phi

            Sắc ý dư tứ thọ.                      Nhất nhất giai thông nhị.[70]

Việt dịch

Mạng căn là dị thục                Ưu và tám đều không

Sắc, ý và bốn thọ                     Tất cả  đều thông hai /10/.    

 

Luận giải thích:                    

/10a/.Mạng căn duy dị thục: duy nhất mạng căn quyết định là dị thục.

Nếu như vậy, khi chư vị A-la-hán lưu đa thọ hành[71], chính thọ hành nầy là mạng căn, mạng căn như vậy, cái gì là dị thục?

1. Chánh tông (trả lời):

a. Vị thứ nhất: như Bổn luận[72] nói, “Thế nào là tì-kheo lưu đa thọ hành?

Đó là vị A-la-hán thành tựu thần thông, tâm được tự tại, hoặc đối với tăng chúng[73] hoặc đối với từng cá nhân khác, đem các thứ phương tiện của đời sống như y bát v.v..., tùy phần bố thí. Bố thí rồi phát nguyện. Phát nguyện rồi liền nhập đệ tứ biên tế[74] tịnh lự . Từ định khởi, tâm nghĩ miệng nói, nguyện cho những gì[75] là nghiệp có khả năng dẫn đến dị thục thọ dụng của tôi[76] chuyển thành quả dị thục thọ mạng. Bấy giờ, nghiệp có khả năng dẫn đến dị thục thọ hưởng[77] kia liền chuyển thành quả dị thục thọ mạng.”[78] 

b. Vị thứ hai: Vì muốn thâu nhận trở lại quả dị thục tàn dư trong nghiệp đời trước,vị kia nói: Những dị thục tàn dư nào của nghiệp mà tôi đã lãnh thọ trong đời trước, nay bằng năng lực của định biên tế đã được tu tập mà thâu nhận thọ dụng trở lại.”[79]

Thế nào là tì kheo xả đa thọ hành?

Đó là vị A-la-hán thành tựu thần thông, tâm được tự tại, đối với tăng chúng v.v..., mà bố thí như trước. Bố thí xong phát nguyện, rồi nhập đệ tứ  tịnh lự biên tế. Từ định khởi, tâm nghĩ miệng nói, những gì là nghiệp có khả năng dẫn đến dị thục thọ mạng, nguyện cho thảy đều chuyển thành quả dị thục dẫn đến thọ dụng.  Bấy giờ, cái nghiệp dẫn đến dị thục thọ mạng kia liền chuyển thành quả dị thục thọ dụng.

Tôn giả Diệu âm[80] nói rằng: “Các vị  A-la-hán kia khởi đệ tứ biên tế định lực, dẫn đưa đại chủng của sắc giới khiến chúng hiện hữu trong thân; đại chủng đó hoặc thuận thọ hành hoặc nghịch thọ hành. Do nhơn duyên như vậy mà hoặc lưu thọ hành hoặc xả thọ hành.”

2.Quan điểm khác (trả lời)

Nên nói như thế nầy[81], vị A-la-hán kia do lực tam-ma-địa tự tại này, chuyển cái thế phần tồn tại của các căn đại chủng đã có được do bởi nghiệp lực đời trước, rồi dẫn khởi và chấp thủ thế phần tồn tại của các căn đại chủng chưa từng được khởi lên do định lực. Cho nên, mạng căn nầy chẳng phải là dị thục.[82] Tất cả các thế phần còn lại đều là dị thục.

Từ chỗ đã bàn mà nói thêm rằng[83], với nhơn duyên gì, các vị A-la-hán kia lưu đa thọ hành? Đó là, vì sự lợi ích, an lạc cho chúng sanh; hoặc vì, muốn làm cho Thánh giáo tồn tại lâu dài, quán sát tự thân, thọ hành sắp chấm dứt; quán sát tha nhơn không có khả năng làm hai việc nầy.

Lại nữa, do nhơn duyên gì mà xả đa thọ hành?

Các vị A-la-hán kia tự xem xét sự hiện hữu của bản thân ở thế gian đem lại lợi ích an lạc cho tha nhân quá ít ỏi; hoặc vì các thứ khổ bức thân như bệnh v.v.... Như có bài tụng nói rằng:

Hán:

梵  行  妙  成  立                        聖  道  以  善  修

壽  盡  時  歡  喜        &