CHƯƠNG V
PHƯƠNG PHÁP TU TẬP CỦA DUY
THỨC
Phương pháp tu tập của Duy Thức không ngoài
phương pháp thiền quán thường gọi là Duy Thức Quán, một trong những
đường hướng tu tập quán chiếu của Thiền Học. Trong kho tàng giáo lý của
đức Phật chỉ dạy, tất cả pháp môn tu tập đều có thiền quán, không phải
chỉ riêng Thiền Môn mới có thiền quán, như pháp môn tu tập của Kinh Pháp
Hoa thì có Pháp Hoa Tam Quán, pháp môn tu tập Tịnh Độ thì có Tịnh Độ
Quán (Kinh Quán Vô Lượng Thọ), pháp môn tu tập của Tứ Niệm Xứ thì có Tứ
Niệm Xứ Quán, pháp môn tu tập của mười hai Nhân Duyên thì có Nhân Duyên
Quán, pháp môn tu tập của Kinh Tiểu Bổn Bát Nhã thì có Ngũ Uẩn Quán
v.v... Pháp môn tu tập của Duy Thức thì có Duy Thức Quán và Duy Thức
Quán đây khởi điểm từ nơi Giới Phân Biện Quán của đức Phật chỉ dạy, về
sau pháp môn tu tập này được kiện toàn trở thành phương thức quán chiếu
vô cùng xuất sắc, có tánh cách khoa học và hữu hiệu nhất hơn trong tất
cả pháp môn. Muốn đi sâu vào phương pháp tu tập thiền quán của Duy Thức,
trước hết chúng ta nhìn lại phương pháp tu tập của đức Phật chỉ dạy để
thấy sự quan hệ ít nhiều của nó đối với Duy Thức Quán.
I - NHÌN
LẠI PHƯƠNG PHÁP TU TẬP CỦA ĐỨC PHẬT CHỈ DẠY:
Đức Phật sau khi thành đạo nơi cội Bồ Đề có
sáng lập một phương pháp thiền quán dành riêng cho các đệ tử của ngài tu
tập để chứng được đạo quả Niết Bàn. Phương pháp thiền quán của đức Phật
sáng lập không phải phương pháp tu tập mà ngài đã hành trì và phương
pháp thiền quán của ngài sáng lập nếu như so sánh với phương pháp tu tập
của ngài hành trì thì dễ tu và dễ chứng hơn. Phương pháp tu tập của ngài
hành trì được rút ra từ phương pháp tu tập của các ngoại đạo đương thời,
nhất là dựa theo phương pháp Yoga của Bà La Môn Giáo chủ trương và chế
biến theo kinh nghiệm mới. Còn phương pháp thiền quán của ngài sáng lập
được rút ra qua sự kinh nghiệm mà ngài đã chứng đắc và rất thích hợp với
tất cả mọi trình độ, mọi căn cơ của chúng sanh nếu như những kẻ tu tập
cố gắng hành trì một cách chuyên cần thì sẽ chứng quả Niết Bàn không khó
khăn trong một kiếp người. Phương pháp thiền quán của ngài sáng lập
không phải chỉ có độc nhất là Bát Chánh Đạo mà ở đây bao gồm cả ba mươi
bảy Phẩm Trợ Đạo của Đạo Đế. Muốn nắm vững ba mươi bảy Phẩm Trợ Đạo của
Đạo Đế, chúng ta trước hết hãy duyệt xét lại bốn Thánh Đế mà đức Phật
thuyết minh đầu tiên để độ năm anh em ông Kiều Trần Như. Bốn Thánh Đế là
bốn điều chân thật hiện hữu trong thế gian mà tất cả chúng sanh, ai cũng
đều phải chấp nhận cũng phải biết rằng chính mình đã bị ràng buộc, đã bị
cuốn hút vào trong vòng sanh tử lưu chuyển và không thể chối bỏ mà cũng
không thể thoát ly khỏi sự khống chế của bốn điều kiện chân thật nói
trên. Ý nghĩa và giá trị của bốn Thánh Đế đã được nhiều kinh luận giải
thích rất tường tận, rất chi ly không cần phải giải thích thêm thừa mà
trong phạm vi bài này, chúng tôi chỉ biện minh cụ thể hoá vấn đề tánh
chất của bốn Thánh Đế. Bốn Thánh Đế mà ai cũng đều biết gồm có Khổ Đế,
Tập Đế, Diệt Đế và Đạo Đế.
1.- Ý NGHĨA CỦA BỐN THÁNH ĐẾ:
Đế là chân thật, không thay đổi. Khổ Đế là
chân thật về sự khổ, Tập Đế là chân thật về nguồn gốc gây ra đau khổ,
Diệt Đế là chân thật về trạng thái Niết Bàn sau khi đứt hết các khổ đau
của Khổ Đế và Đạo Đế là chân thật về phương pháp tu tập để tiêu diệt
nguồn gốc gây ra khổ đau của Tập Đế.
Đứng trên lập trường nhân quả, Tập Đế là chỉ
cho những nguyên nhân tạo thành dòng sanh tử lưu chuyển theo thuận chiều
luân hồi khiến cho tất cả chúng sanh bị cuốn trôi mãi trong dây xích
mười hai Nhân Duyên của Khổ Đế qua các nẽo sanh tử và ngược lại Đạo Đế
gồm có ba mươi bảy Phẩm Trợ Đạo là những nguyên nhân tạo thành dòng
chuyển hoá theo nghịch chiều sanh tử lưu chuyển khiến cho tất cả chúng
sanh thoát khỏi vòng đai luân hồi trói buộc của Tập Đế để đạt đến quả vị
Niết Bàn tịch tịnh an lạc thật sự của Diệt Đế.
2.- TÁNH CHẤT CỦA BỐN THÁNH ĐẾ:
A/- KHỔ ĐẾ:
Khổ Đế như trước đã trình bày là chân thật về
cái khổ, nghĩa là tất cả chúng sanh hữu tình không một ai thoát khỏi
những cái khổ của Khổ Đế trói buộc và bất cứ hạng nào sang hay hèn, quý
phái hay bần tiện, bất luận ở cõi nào Dục Giới, Sắc Giới hay Vô Sắc Giới
đều không thoát khỏi sự chi phối bởi những khổ đau của Khổ Đế, mặc dù
những khổ đau đó ít hay nhiều, thô trọng hay vi tế. Nơi ba cõi, vấn đề
sanh tử lưu chuyển là khổ đau trọng đại nhất trong những khổ đau của Khổ
Đế mà tất cả chúng sanh hữu tình ở những cõi đó đều biểu hiện trước hoàn
cảnh sanh tử với tâm trạng là ham sống và sợ chết. Trong Kinh Pháp Hoa,
Phẩm Thí Dụ, đức Phật diễn tả cái khổ đau sanh tử trong ba cõi qua câu:
“Tam giới vô an du như hoả trạch”, nghĩa là ba cõi không bao giờ an ổn
và chúng sanh trong đó giống như sống trong nhà lửa. Những khổ đau của
Khổ Đế, tổng quát gồm có ba loại: Khổ Khổ, Hoại Khổ và Hành Khổ.
a]- Khổ Khổ: nghĩa là cái khổ này
chồng lên cái khổ kia nên gọi là khổ khổ. Cụ thể như chúng sanh hữu tình
ở cõi Ta Bà thuộc Dục Giới nhất là loài người trong lúc sanh ra liền cảm
thấy đau khổ, đã vậy đang khi sống còn với đời do bởi nghiệp lực làm chủ
và khống chế, cho nên thường hay đương đầu những nghịch cảnh nhiều hơn
thuận cảnh, chuốc lấy đắng cay nhiều hơn may mắn. Theo Đại Thừa Nghĩa
Chương, quyển 3 giải thích: “Thân và tâm của chúng sanh hữu tình xưa nay
vốn đã là khổ lại cộng thêm những cái khổ của duyên sanh nào là đói
khát, bệnh tật, mưa gió, lạnh nóng, lao dịch, đao tượng v.v...”
b]- Hoại khổ: nghĩa là thân tâm tất cả
chúng sanh hữu tình luôn luôn bị biến hoại, luôn luôn bị thay đổi, biến
hoại và thay đổi từng sát na trong biến dịch sanh tử (biến dịch sanh tử
nghĩa là sống rồi chết và chết rồi sống nối tiếp nhau trong từng phút
từng giây đồng hồ) rồi sau đó đi đến sự thay đổi toàn bộ trong phần đoạn
sanh tử (phần đoạn sanh tử nghĩa là chúng sanh hữu tình sống giới hạn
trong thời gian bao lâu hoặc dài hoặc ngắn rồi cũng phải chết) để chấm
dứt một sanh mệnh của kiếp hiện tại và bước sang một sanh mệnh khác của
kiếp vị lai với sự khổ đau luyến tiếc gọi chung là hoại khổ. Thí dụ như
chúng sanh hữu tình ở cõi Sắc mỗi khi hết phước phải đọa vào cõi Dục
theo sự chuyển hoá của Biến Dịch Sanh Tử mà ở đây không có vấn đề sống
chết theo sự Phần Đoạn Sanh Tử giống như cõi Dục. Cõi Dục thì gồm đủ cả
hai, Biến Dịch Sanh Tử và Phần Đoạn Sanh Tử, cõi Sắc thì chỉ có một loại
Biến Dịch Sanh Tử và riêng cõi Vô Sắc thì Biến Dịch Sanh Tử rất vi tế.
c]- Hành Khổ: Hành là lưu chuyển. Hành
Khổ nghĩa là tất cả pháp hữu vi luôn luôn biến động và lưu chuyển trong
ba đời không một phút giây nào dừng nghỉ, khiến cho thân tâm chúng sanh
hữu tình mãi bị bức não khổ đau chẳng chút yên ổn nên gọi là hành khổ.
Tất cả pháp hữu vi cũng nhờ biến động nhờ lưu chuyển mới được nẩy nở
cùng phát triển và cũng vì biến động cũng vì lưu chuyển cho nên mới bị
sanh tử luân hồi trong các cõi khổ đau.
Nếu như phân tích chi ly, Khổ Đế ở cõi Ta Bà
của Dục Giới sẽ thấy có tám loại:
l- Sanh Khổ: chữ snh có hai nghĩa,
sanh ra và trưởng thành. Chúng sanh hữu tình một khi sanh ra khỏi bào
thai đều bị khổ đau và không một ai thoát khỏi hoàn cảnh này. Một em bé
vừa mới sanh khỏi lòng mẹ đều mang theo tiếng khóc để ra mắt với mọi
người và ít khi nghe thấy nó nở được nụ cười trong khi chào đời. Đó là
hiện tượng báo hiệu sanh ra là một điều khổ đau. Sự khổ đau này nếu như
em bé biết nói trong lúc mới sanh thì sẽ diễn đạt một cách thâm thúy và
sống động vô cùng. Một sanh vật nào dù nhỏ hay lớn khi mới sanh ra đều
biểu hiện một trạng thái bất an nào thân thể quằn quại, nào cử chỉ quờ
quạng trước cục diện đổi mới toàn bộ của cuộc đời cũng nói lên được hiện
tượng sanh ra là khổ. Còn trong giai đoạn trưởng thành, ai cũng phải đấu
tranh mới sanh tồn và luôn luôn đương đầu cho kiếp sống mỏng manh trong
một xã hội gặp phải biết bao nhiêu sự đe dọa bởi những hoàn cảnh mạnh
đặng yếu thua, khôn hiếp dại, cá lớn ăn cá bé chẳng có phút giây nào
không lo âu và cứ lo mãi cho đến hơi thở cuối cùng của cuộc đời. Đây là
đại khái về những hiện tượng sanh khổ của tất cả chúng sanh hữu tình
không bao giờ kể cho hết.
2- Già Khổ: chúng sanh hữu tình một
khi trở nên già yếu có hai thứ khổ: khổ đau về vật chất và khổ đau về
tinh thần. Khổ đau về vật chất nghĩa là thân thể với tuổi già sức yếu,
chân mỏi gối đùn, sức lực mỗi ngày mỗi suy giảm, con người cảm thấy mệt
mỏi, sinh hoạt không còn nhanh nhẹn và phản ứng không còn linh hoạt như
xưa. Khổ đau về tinh thần nghĩa là trách nhiệm đối với gia đình thì lại
càng chồng chất, thân phận tuổi già lại càng nặng gánh lo âu trong lúc
sức khoẻ không còn năng động đảm đang. Cái khổ đau về tuổi già cả hai
mặt nói trên không thể nào diễn tả hết được.
3- Bệnh Khổ: chúng sanh hữu tình có
hai thứ bệnh: thân bệnh và tâm bệnh. Thân bệnh là thân thể thường hay
bệnh tật bởi nội thương hoặc ngoại cảm do lao lực hay lao tâm gây ra.
Thân bệnh có nhiều lý do tạo nên do từ cuộc sống thiếu dinh dưỡng, thiếu
chừng mực, thiếu tiết chế mọi sự ham muốn bởi nhiều dụ dỗ của cuộc đời
v.v... và xài phí sức khỏe một cách bừa bãi, suất đời thi đua chạy theo
dục lạc của thế gian: Đó là những nguyên nhân căn bản dễ tạo cho thân
thể bệnh hoạn. Còn tâm hồn bệnh hoạn nào là buồn thảm, lo âu; bi quan,
yếm thế do gặp nhiều bất hạnh trước mọi hoàn cảnh trái ngang của cuộc
đời và quẩn trí bởi thất vọng chán chường mỗi khi không đạt thành ước mơ
v.v... Những điều bệnh khổ nói trên đại khái là như thế.
4- Tử Khổ: chúng sanh hữu tình mỗi khi
bị chết có hai thứ khổ: khổ về thân thể và khổ về tâm thần. Thân thể của
chúng sanh hữu tình trong tình trạng sắp chết bị bức bách để ra đi với
trạng thái hấp hối, với hơi thở từng cơn hoặc hơi thở nấc lên vài ba
tiếng rồi từ biệt ra đi. Hiện tượng thân thể chúng sanh hữu tình sắp bị
chết cũng giống như ngọn đèn hết dầu liền cháy sáng lên ba lần rồi lửa
mới tắt hẳn. Đây là trạng thái khổ đau về thân thể của chúng sanh hữu
tình sắp bị chết.
Khổ đau về tâm thần nghĩa là chúng sanh hữu
tình sắp bị chết tâm thần của họ còn nặng nợ luyến ái cho nên luôn luôn
thấy sự chết là một điều khổ đau. Thân thể của họ thì bị chết nhưng tâm
thần của họ không bao giờ chết, cũng như bóng đèn điện bị bể nhưng dòng
điện trong bóng đèn không bao giờ bị bể cả. Cho nên tâm hồn của kẻ sắp
chết luyến ái gia đình càng nặng, không muốn rời bỏ vợ chồng, xa lìa con
cháu và vô cùng đau khổ vì phải dứt áo ra đi vĩnh viễn.
5- Ái Biệt Ly Khổ: nghĩa là yêu thương
nhau mà phải xa lìa là khổ. Theo Phật Học Từ Điển của Đoàn Trung Còn
giải thích: “Như vợ xa chồng, con lìa cha, đôi bên cứ thương nhớ nhau
mãi nên thấy mình đau khổ vì chẳng được sum hiệp”. Cõi Ta bà này chính
là cõi đầy dẫy khổ đau và chúng sanh hữu tình sống trong đó thường gặp
nghịch cảnh trái ngang nhiều hơn thuận duyên may mắn, cho nên phải chịu
cái khổ đắng cay về ái biệt ly khống chế. Cõi người chẳng những thường
bị cái khổ về Ái Biệt Ly và cho đến các cõi Trời cũng buồn thảm về sự hư
hoại, về sự ly tán của những vật mà mình yêu thích.
6- Cầu Bất Đắc Khổ: nghĩa là mong cầu
không được kết quả như ý cũng là khổ Chúng sanh hữu tình luôn luôn sống
trong tham vọng làm chủ và cứ mãi tham vọng không bao giờ hết. Cuộc sống
khi bần cùng thì muốn cho được ấm no, khi được ấm no thì lại muốn cho
được giàu sang và khi ước muốn không được, họ cảm thấy buồn phiền và khổ
đau. Theo Kinh Bắc Bổn Đại Niết Bàn, quyển 12 và 14, Cầu Bất Đắc Khổ có
hai thứ:
a]- Những điều mình mong muốn mà không đạt
được, như mong cầu những thiện pháp mà không đạt được, mong cầu giải
thoát những ác pháp mà không thành v.v...
b]- Tự mình bỏ công sức rất nhiều vào những
sự việc mà mình mong muốn mà không đạt được kết quả, như mình thất bại
rất nhiều trên công ăn việc làm, như tự mình tìm đủ cách thoát ly trong
mọi sự ràng buộc nghịch cảnh nhưng đều thất bại cả v.v...
Tóm lại, Cầu Bất Đắc Khổ là mong cầu bao
nhiêu công việc thuận lòng vừa ý thì lại không được toại nguyện và mong
mỏi luôn luôn thoát khỏi bao nghịch cảnh trái ngang nhưng lại không
thành.
7- Oán Tắng Hội Khổ: nghĩa là thù ghét
nhau mà cứ gặp nhan mãi là khổ. Cái khổ sống gần những người mà mình
không ưa, sống chung với hoàn cảnh mà mình không thích. Kinh Trung A
Hàm, quyển 7 ghi rằng: “Chúng sanh bên trong thật sự có sáu chỗ đau khổ:
mắt phải nhìn thấy những gì mà mình không muốn nhìn thấy, tai phải nghe
những gì mà mình không muốn nghe, mũi phải ngửi những gì mà mình không
muốn ngửi, miệng lưỡi phải nếm những gì mà
mình không muốn nếm, thân thể phải cảm giác những gì mà mình không muốn
xúc chạm và ý thức phải suy nghĩ những gì mà mình không muốn suy nghĩ”.
Đại Thừa Nghĩa Chương, quyển 3 giải thích: “Oán Tắng Hội Khổ có hai: khổ
bên trong và khổ bên ngoài. Cái khổ bên trong là bị đưa vào Địa Ngục,
Ngạ Quỷ và Súc Sanh mà mình không muốn. Cái khổ bên ngoài là bị hành hạ
bởi bạo lực mà mình phải gánh chịu”. Oán Tắng Hội Khổ nếu như phân tách
thì không biết bao nhiêu mà kể cho hết.
8- Ngũ Ấm Xí Thạnh Khổ: Ngũ Ấm cũng
gọi là Ngũ Uẩn nghĩa là năm ấm. Ngũ Ấm gồm có: sắc, thọ, tưởng, hành và
thức. Ngũ Ấm này hoà hợp với nhau để tạo thành thân thể của chúng sanh
hữu tình. Ngũ Ấm Xí Thạnh Khổ nghĩa là năm ấm trong thân thể của mỗi
chúng sanh hữu tình tăng lên hay giảm xuống làm mất quân bình cho cuộc
sống gây ra khổ đau.
a]- Sắc Ấm gồm có đất, nước, gió, lửa. Bốn
chất này luôn xung khắc với nhau, như nước nhiều thì lửa tắt và ngược
lại lửa nhiều thì nước khô, cho đến các chất khác thì cũng như thế Trong
thân thể chúng sanh hữu tình, một trong bốn chất này lên xuống bất
thường gọi là xí thaanh gây ra khổ đau về thân thể.
b]- Thọ ấm xí thạnh khổ nghĩa là chúng sanh
hữu tình càng cảm thọ nhiều thì càng khổ đau, nghĩa là càng giao tiếp
nhiều thì càng vì bị vướng mắc, càng cao danh vọng thì càng dày gian
nan.
c]- Tưởng ấm xí thạnh khổ, nghĩa là chúng
sanh hữu tình càng mơ tưởng nhiều chừng nào thì lại càng thất vọng chừng
nấy. Con người càng mơ tưởng nhiều chừng nào thì càng dệt tơ sầu chừng
nấy, càng đam mê thì càng gối lên đầu tang thương.
d]- Hành ấm là chỉ cho các phiền não nghiệp
chướng gồm có: tham, sân, si, mạn, nghi, ác kiến v.v... Một trong những
thứ này xí thạnh nghĩa là làm chủ cuộc đời sẽ gây
nhiều đau khổ cho chúng sanh, như con người
cần phải ăn uống mới sống còn, nhưng khi ăn uống lại cộng thêm nghiệp
tham lam liền biến thành tham ăn và tham uống thì trở nên vô nghĩa.
Nghiệp sân, nghiệp si mê v.v... nếu như xí thạnh đều cũng như thế. Những
trường hợp đây đều gọi là Hành Ấm Xí Thạnh Khổ.
e]- Thức Ấm ở đây là chỉ cho Thức Alaya.
Trong thân thể chúng sanh hữu tình, Kiến Phần Thức Alaya xí thạnh khiến
cho khí huyền xáo trộn, lên xuống bất bình thường, bộ máy sinh hoạt bất
an, tạo điều kiện cho các ấm khác phát động nhanh chóng đưa sinh mệnh đi
đến tình trạng căng thẳng thần kinh, có khi trở nên hôn mê bất tỉnh. Đây
cũng là hiện tượng xí thạnh là khổ của Thức Ấm.
Tám điều khổ đau vừa kể trên là chỉ cho tánh
chất căn bản của Khổ Đế mà đức Phật đã nêu ra và còn nhiều hiện tượng
khổ nữa tràn ngập trong cuộc đời không thể nào kể cho hết. Vấn đề khổ
đau mặc dù rất nhiều, nhưng không ngoài tám loại khổ mà đức Phật đã
trình bày trong các kinh điển và tám điêu khổ đau của Khổ Đế là một sự
thật không một ai thoát khỏi và không ai chối cải được, dù cho có che
đậy đến cách nào đi chăng nữa rồi cũng bị cuốn trôi trong dòng luân hồi
của khổ đau. Đức Phật nói lên Khổ Đế không phải tạo cho con người trở
nên bi quan yếm thế mà ở đây đức Phật đánh thức con người phải tìm cho
ra nguyên nhân gây nên khổ đau để tìm cách hoá giải. Ở đời không có gì
tuyệt đối cả, những cái khổ đau vừa nêu trên cũng chỉ trong vòng tương
đối và có thể bị tiêu diệt nếu như chúng ta tiên ra được những nguyên
nhân gây tạo nên những sự kiện bất hạnh ở trên.
B/- TẬP ĐẾ:
Tập Đế ai cũng đều biết là chỉ cho nguồn gốc
tạo ra các khổ đau của Khổ Đế. Tập Đế gồm có Thập Triền, Thập Sử. Thập
Triền nghĩa là mười thứ phiền não trói buộc và làm nhiễm ô thân tâm
chúng sanh hữu tình khiến gây tạo các thứ ác hạnh trong vòng sanh tử lưu
chuyển. Tành chất Thập Triền được giải thích tổng quát như sau:
l- Vô Tàm: nghĩa là không thẹn với mình. Tánh
chất Vô Tàm là ngoài việc hành động những việc xấu ác mà không biết thẹn
với lương tâm và còn đối với các công đức cũng như đối với những kẻ có
đức hạnh không biết sùng kính, lại còn đố kỵ phê bình.
2- Vô Quý: nghĩa là không thẹn với người
khác. Tánh chất Vô Quý là ham thích làm những việc xấu ác không cần biết
đến nhân phẩm hay thể diện và bất chấp dư luận của thế gian, không sợ ai
chê trách.
3- Tật: nghĩa là ganh ghét. Tánh chất của Tật
là thấy người ta phát đạt, thành công, tài năng, địa vị hơn mình thì
sánh tâm ganh ghét đố kỵ, trên mọi thủ đoạn không chân chánh để ám hại
người.
4- San: nghĩa là bổn xẻn, keo kiết. Tánh chất
của san là bủn xỉn, keo kiết đối với vấn đề bố thí tài vật ban ân huệ
cho kẻ thiếu thốn, cũng như ích kỷ không chịu ra công giúp đỡ nhu cầu
cho những người thiếu phương tiện, ngoài ra có hạng người chuyên tính
toán lợi hại trong công việc bố thí pháp bảo của Phật đều nằm trong tình
trạng mang bệnh bỏn xẻn cả.
5- Hối: nghĩa là ăn năn. Tánh chất của Hối là
đối với những công việc tội ác trước kia đã gây tạo giờ đây trở lại hối
hận khiến cho thân tâm trở nên bất an.
6- Miên: nghĩa là ngủ nghỉ. Tánh chất của
Miên là khiến cho tâm trở nên mê ngủ không còn năng lực tỉnh giác để cứu
xét.
7- Trạo Cử: nghĩa là lao chao không điềm
tỉnh. Tánh chất của Trạo Cử là khiến cho thân tâm trở nên chao động
không được an tĩnh làm mất phong cách và trở ngại trong việc thiền quán.
8- Hôn Trầm: nghĩa là đần độn. Tánh chất của
Hôn Trầm là khiến cho tâm trí không thông minh sáng suất, không nhạy bén
lanh lợi trong việc quán sát ngoại cảnh.
9- Phẫn: nghĩa là bực tức, giận dữ. Tánh chất
của Phẫn là đối với hoàn cảnh trái nghịch ý mình khiến cho thân tâm trở
nên bực tức, khó chịu, bất an, làm mất chánh niệm.
10- Phú: nghĩa là che dấu. Tánh chất của Phú
là khiến cho tâm ý thường hay che dấu, hay chối quanh những tội lỗi của
mình không cho người khác biết đến.
Thập Sử nghĩa là mười thứ phiền não có công
năng sai khiến chúng sanh hữu tình mưu tính và hành động tội lỗi. Thập
Sử gồm có Ngũ Độn Sử và Ngũ Lợi Sử. Ngũ Độn Sử nghĩa là năm thứ phiền
não căn bản thường thiến cho chúng sanh hữu tình bị đần độn ngu si gây
nhiều tội lỗi sanh tử lưu chuyển trong ba cõi. Ngũ Lợi Sử nghĩa là năm
thứ phiền não thường khiến cho chúng sánh lanh lợi xảo huyệt trong sự
chấp trước sự lý của các pháp. Ngũ Độn Sử gồm có: Tham, Sân, Si, Mạn và
Nghi. Ngũ Lợi Sử gồm có: Thân Kiến, Biên Kiến, Tà Kiến, Kiến Thủ và Giới
Cấm Thủ.
C/ DIỆT ĐẾ:
Diệt Đế là chân thật về trạng thái Niết bàn
sau khi tiêu diệt hết tất cả phiền não của Tập Đế và dứt hẳn các đau khổ
của Khổ Đế. Theo Đại Thừa Nghĩa Chương, quyển 3 giải thích biệt Đế có
bốn tướng: Tận, Chỉ, Diệu, Xuất. Tận nghĩa là dứt bỏ hết tất cả lỗi lầm
của phiên não gây tạo, Chỉ nghĩa là trong sạch hết tất cả phiền não tham
ái, Diệu nghĩa là xả bỏ tất cả chướng ngại không bị trói buộc và Xuất
nghĩa là thanh tịnh an lạc trước mọi hoàn cảnh không bị nhiễm trước. Đây
là bốn hiện tượng giải thoát và tự tại của Diệt Đế. Còn trạng thái Niết
Bàn của Diệt Đế gồm có hai loại Hữu Dư Niết Bàn và Vô Dư Niết Nàn.
Hữu Dư Niết Bàn nghĩa là trạng thái Niết Bàn
sau khi tâm kinh dứt bỏ hết tất cả phiền não ái dục của sanh tử, nhưng
còn dư lại thân thể nghiệp báo của kiếp này đang cưu mang. Vô Dư Niết
Bàn nghĩa là cảnh giới Niết Bàn tịch tịnh sau khi chấm dứt dư nghiệp nơi
thân thể của những bậc đã chứng đắc trạng thái Hữu Dư Niết Bàn. Bảo Quật
quyển hạ giải thích: Nhân quả sanh tử đã thanh tịnh, chứng đắc Pháp Thân
thường trụ bất diệt nên gọi là Vô Dư Niết Bàn. Tứ Đế Luận quyển 3 cho
rằng: Diệt tận Ái Dục là đạt được Hữu Dư Niết Bàn, diệt tận các khổ là
đạt được Vô Dư Niết Bàn.
D/- ĐẠO ĐẾ:
Đạo Đế là chân thật về phương pháp để tiêu
diệt nguồn gốc gây ra khổ đau của Tập Đế. Phương pháp tu tập của Đạo Đế
thông thường trong các kinh luận chỉ ghi có Bát Chánh đạo mà thôi, còn
các đạo khác không có đề cập đến. Nhưng thật ra, phương pháp tu tập của
Đạo Đế do chính đức Phật giảng dạy không chỉ riêng có Bát Chánh Đạo mà
trong đó bao gồm cả ba mươi bảy Phẩm Trợ Đạo. Ba mươi bảy Phẩm Trợ Đạo
nghĩa là ba mươi bảy thứ bậc trợ giúp Đạo Đế thành công trong sự tu tập.
Ba mươi bảy Phẩm Trợ Đạo này được chia làm 7 cấp:
1]- Tứ Niệm Xứ
2]- Tứ Chánh Cần
3]- Tứ Như Ý Túc
4]- Ngũ Căn
5]- Ngũ Lực
6]- Thất Giác Chi (Thất Bồ Đề Phần)
7]- Bát Chánh Đạo.
Muốn đạt đến Bát Chánh Đạo, đầu tiên và cũng
là cơ bản nhất chúng ta phải hành trì cấp thứ nhất là Tứ Niệm Xứ cho
được thuần thục rồi sau đó mới bước sang cấp thứ hai là Tứ Chánh Cần.
Chúng ta hành trì Tứ Chánh Cần của cấp thứ hai cho được thuần thục rồi
sau đó mới bước sang cấp thứ ba là Tứ Như Ý Túc và cứ như thế hành trì
cho đến cấp thứ bảy là Bát Chánh Đạo cho được thuần thục mới thôi, thế
là chúng ta đã đạt đến quả vị Niết Bàn Hữu Dư một cách dễ dàng. Trước
hết, chúng ta xét về cấp thứ nhất là Tứ Niệm Xứ.
1.- TỨ NIỆM XỨ:
Tứ Niệm Xứ nghĩa là bốn lãnh vực quán niệm.
Tứ Niệm Xứ gồm có: Thân, Thọ, Tâm và Pháp và hành giả tu tập phải thường
xuyên quán niệm đến bốn lãnh vực này như:
l) Quán thân bất tịnh,
2) Quán thọ giai khổ,
3) Quán tâm vô thường,
4) Quán pháp vô ngã.
Bốn lãnh vực quán chiếu trên đây đã được rất
nhiều kinh sách giải thích trên bình diện triết lý về phương pháp tu
tập. Ở đây, trên bình diện thực nghiệm, bốn lãnh vực quán chiếu được
dùng trong bốn phương pháp tu tập sau đây:
a- Đối trị ái dục (tha quán),
b- Đối trị chấp trước (tự quán),
c- Quán chiếu tìm duyên (tự quán),
d- Quán chiếu tìm trình (tự quán).
a./- PHƯƠNG PHÁP THỨ NHẤT ĐỂ ĐỐI TRỊ ÁI DỤC:
Phương pháp này không chỉ dành riêng cho
những người xuất gia tu tập để diệt dục mà còn dành cho những phật tử
tại gia tu tập để tiết dục. Người xuất gia trên mong cầu giải thoát dưới
hóa độ chúng sánh cho nên cần phải diệt ái dục đứng đầu trong luật pháp,
nguyên vì ái dục là nhân của sanh tử luân hồi cần phải đoạn tuyệt. Người
xuất gia không diệt ái dục thì không thể giải thoát, không đủ tư cách
làm sứ giả của Như Lai cho nên giới luật của đức Phật chế chủ trương
diệt đục là một trong những giới căn bản. Còn người phật tử tại gia đã
có gia đình mà còn nặng tình ái dục với người ngoài thì phải tu tập
phương pháp này để tiết chế sự ái dục gọi là tiết dục. Theo lời đức Phật
chỉ dạy, người phật tử tại gia có quyền có gia đình nhưng cần phải biểu
tượng đạo đức gia phong cho con cháu nương tựa để được hạnh phúc an lạc
mà nếu như mang bệnh ái dục quá nặng thì bị mất đi đức tin với nhau, gây
xáo trộn gia cang, tạo nên khổ đau cho gia đình và sẽ bị đọa lạc trong
ba đường khổ. Do đó người phật tử tại gia nào bị bệnh ái dục quá nặng
cần phải tu tập phương pháp này để tiết dục. Nếu khi khởi tâm luyến ái
với người nào, ta phải:
l- Quán thân họ là bất tịnh để ái dục của
mình lắng xuống.
2- Quán nếu có cảm thọ với họ, nghĩa là có
kết hợp với họ thì sẽ bị đau khổ.
3- Quán tâm họ là vô thường, luôn luôn thay
đổi, nay thương mai hết, trước mặt thương mình, sau lưng thương người
khác.
4- Quán pháp vô ngã, nghĩa là quán người đó
đều do nhân duyên sanh, không có tồn tại, người đó cũng là một pháp,
cũng đều giả huyễn, rồi có ngày cũng phải chết.
Người nào tu tập quán chiếu phải hành trì
liên tục đến khi bệnh ái dục không còn tác dụng nữa mỗi khi đối diện với
bất cứ người nào thuộc khác phái thế là người đó đã đạt đạo diệt dục.
b/- PHƯƠNG PHÁP THỨ HAI ĐỂ ĐỐI TRỊ CHẤP
TRƯỚC:
Bệnh chấp trước là bệnh cố hữu của chúng sanh
cũng là một trong những nguồn gốc của sanh tử luân hồi. Những người mang
bệnh chấp trước chỉ biết có mình và quan tâm những gì thuộc sở hữu của
mình cho là trên hết, cũng từ đó họ ước muốn quá nhiều cho bản thân họ,
cho gia đình họ và cho thoả mãn những nhu cầu mà họ tham vọng, như muốn
trẻ mãi không già, muốn mạnh mãi không đau, muốn sống mãi không chết
v.v… Bệnh chấp trước của họ tuy nhiều thứ, nhưng không ngoài bốn lãnh
vực: Thân, Thọ, Tâm, Pháp và muốn đối trị bệnh chấp trước này phải tu
tập bốn lãnh vực quán chiếu sau đây để hóa giải:
a- Thân thể của mình thực tế thuộc loại bất
tịnh, nhưng bệnh chấp trước lại cho là thanh tịnh và cứ mãi chạy theo
vật chất để cung phụng cho bản thân theo sự ham muốn của mình. Người tu
tập quán chiếu phải biết nó là bất tịnh để chặn đứng sự sống xa hoa trụy
lạc, sự sống luôn luôn nuông chiều theo thể xác. Người tu tập quán chiếu
phải biết sống đừng có ích kỷ riêng tư không nên chỉ lo tự lợi, phải
biết sống hạnh vị tha đối với mọi người trong sự tương quan sanh tồn,
phải đối xử với mọi người chung quanh bằng tâm từ bi, bằng hành động hỷ
xả.
b- Đối với xã hội, mình càng cảm thọ nhiều
thì càng giao động nhiều, càng khổ đau nhiều, nghĩa là giao thiệp càng
nhiều và ân nghĩa bạn bè không cần thiết càng sâu rộng thì sự lo nghĩ về
vấn đề qua lại sao cho tương xứng lại càng mệt mỏi, càng hao mòn cả thể
xác lẫn tinh thần. Người tu tập quán chiếu phải biết sống tri túc, phải
biết những nhu cầu nào có lợi hoặc có hại cho việc sanh tồn cần nên áp
dụng, đừng chạy theo và cạnh tranh với cuộc đời vô bổ để rước lấy nhiều
khổ đau.
c- Tâm mình thì thay đổi luôn mà lại chấp cho
là thường còn, cứ mãi bảo thủ ý kiến riêng tư không thích hợp với hoàn
cảnh của mình, cố chấp những quan niệm cổ điển lỗi thời mà không biết
linh động chuyển hoá để kịp thời. Ngoài ra còn chấp linh hồn của con
người vẫn tồn tại mãi với hình tướng con người và cũng từ ý niệm đó, họ
sống cứ gây tạo những điều tội ác mà không sợ quả báo luân hồi. Người tu
tập quán chiếu đừng tin tưởng nơi tâm mình và cũng đừng tin tưởng tâm
của bất ai, phải biết sống theo hạnh tùy duyên để thích hợp với mọi hoàn
cảnh để được an lạc và giải thoát những khổ đau. Hơn nữa phải biết rằng,
linh hồn của mình không phải thường còn mãi với hình tướng con người,
luôn luôn biến đổi tướng trạng tùy theo duyên nghiệp để đi thọ thân
trong mọi loài chúng sanh, không khác dòng điện chạy vào bóng đèn thì
trở thành hình tướng bóng đèn, chạy vào quạt máy thì trở thành hình
tướng quạt máy, chạy vào radio thì trở thành hình tướng radio v.v... mà
không phải chỉ có một loại hình tướng nhất định như mọi người lầm tưởng.
d- Con người của mình là một pháp trong tất
cả pháp đều do nhân duyên tạo nên, thật sự không có bản ngã tồn tại, cho
đến ngũ uẩn tạo nên con người không có uẩn nào là bản ngã thật sự cả.
Con người vì bệnh chấp ngã kiên cố, ưa đề cao cá nhân, háo danh, lập vị,
làm tướng, tỏ ra mình là quan trọng hơn cả và xem thường mọi người chung
quanh. Cũng vì bản ngã trên hết, bao nhiêu phiền não trong con người,
nào tham lam, ích kỷ, bổn xẻn, keo kiết v.v... thi đua phát triển gây
tạo biết bao tội ác nhằm tô bồi cho bản ngã càng thêm to lớn và chuyên
sống trên đau khổ của kẻ khác mà không có chút lương tâm hỷ xả vị tha.
Hành giả tu tập quán chiếu phải theo pháp môn vô ngã của đức Phật chỉ
dạy để phá bệnh chấp ngã của mình.
Người nào tu tập quán chiếu phải hành trì
liên tục đến khi bệnh chấp trước không còn tác dụng nữa trong mọi hoàn
cảnh thăng trầm vinh nhục thế là người đó đã đạt đạo vô ngã.
c/- PHƯƠNG PHÁP THỨ BA LÀ QUÁN CHIẾU TÌM
DUYÊN:
Tìm duyên ở đây là tìm hiểu giá trị của các
yếu tố duyên khởi qua bốn lãnh vực quán chiếu để khỏi bị lầm lạc trên
hành trình tu tập. Các yếu tố duyên khởi trên lãnh vực Thân, Thọ, Tâm,
Pháp là những thành phần cơ bản trong sự cấu trúc thành hình chúng sanh
mà hành giả quán chiếu cần phải minh định giá trị cho rõ ràng để tu tập.
Hành giả không nắm vững giá trị của các yếu tố duyên khởi qua bốn lãnh
vực này thì công trình tu tập của hành giả trở thành dã tràng xe cát
biển đông, uổng phí thời gian mà không đạt được kết quả nào. Đây là
phương pháp tự giúp mình để được giác ngộ giá trị mỗi loại gồm có:
1- Quán thân nơi thân,
2- Quán thọ nơi thọ,
3- Quán tâm nơi tâm,
4- Quán pháp nơi pháp.
1]- Quán Thân Nơi Thân: nghĩa là ngay nơi
thân thể này, loại gì mới đích thực là thân thể của con người? Xương
thịt không phải là thân thể của con người nguyên vì trong xương thịt máu
huyết, hơi thở và sức nóng đã hiện hữu vô cùng quan trọng không kém. Máu
huyết không phải là thân thể của con người nguyên vì trong máu huyết,
xương thịt, hơi thở và sức nóng đã hiện hữu vô cùng quan trong không
kém. Cho đến hơi thở và sức nóng, mỗi yếu tố cũng thế nghĩa là không
phải thân thể của con người. Bốn yếu tố nói trên họp chung lại cũng
không phải là thân thể của con người, nguyên vì trong bốn yếu tố đó,
loại nào cũng đóng vai quan trọng không kém. Như thế trong bốn yếu tố
xương thịt, máu huyết, hơi thở và sức nóng, loại nào mới đích thực là
thân thể của con người? Hành giả khi quán chiếu phải tự hỏi con người do
yếu tố gì thành hình thân thể. Theo Duy Thức Học, Nghiệp Tướng mới là
yếu tố căn bản thành hình thân thể con người và thành hình thân thể của
các chúng sanh khác, như thành hình tướng nam, thành hình tướng nữ,
thành hình tướng súc sanh, thành hình tướng cây cỏ v.v... Chúng sanh mê
chấp cho Nghiệp Tướng là bản ngã của thân thể mình và sự chấp trước đó
của chúng sanh thì thật hoàn toàn sai lầm. Nghiệp Tướng cũng ví như hoạ
đồ kiểu nhà và cái nhà được xây cất thành hình kiểu đẹp hay kiểu xấu
chính là do cái hoạ đồ kiểu mẫu mà kiểu đẹp kiểu xấu đó không phải thuần
túy chỉ do vật liệu tạo nên. Để phá bệnh chấp ngã kiên cố nói trên, hành
giả phải quán chiếu để thấy rõ Nghiệp Tướng không phải là bản ngã chân
thật của thân thể mình mặc dù nếu như không có nghiệp. tướng thì thân
thể của con người khó được thành hình cụ thể trong thế gian.
2]- Quán Thọ Nơi Thọ: nghĩa là quán chiếu tìm
hiểu tánh chất của các pháp được thọ nhận nơi sự cảm thọ. Tánh chất của
những pháp được thọ nhận nơi sự cảm thọ gồm có tánh chất của những pháp
lạc thọ, tánh chất của những pháp khổ thọ và tánh chất của những pháp xả
thọ. Ba tánh chất của những pháp được thọ nhận nơi sự cảm thọ đều hoàn
toàn thuộc về ảo giác và chúng nó không có tánh chất chân thật của một
sự vật cụ thể. Theo nhà Duy Thức, tánh chất của những pháp thuộc khổ
thọ, thuộc lạc thọ, thuộc xả thọ (không khổ và không lạc) được cảm thọ
qua năm giác quan tĩnh lược và hạn chế để cung cấp thì không thể nào có
thực chất, tất cả được mang danh là ảnh tử (hình bóng ảo giác). Điển
hình như tánh chất của những pháp thuộc khổ thọ, thuộc lạc thọ, thuộc xả
thọ được cảm thọ qua sự nhìn thấy của Nhãn Thức thì đều hoàn toàn ảo
giác, nguyên vì Nhãn Thức chỉ nhìn thấy được hình tướng ảnh tử của các
pháp để có cảm giác mà không thể thấy trực tiếp được thật tướng của các
pháp đó, thí dụ trên sân khấu, Nhãn Thức nhìn thấy diễn viên khóc thì
khóc theo, nhìn thâý diễn viên cười thì cười theo v.v... Những hình ảnh
khóc và cười của diễn viên trên sân khấu đã là không thật mà Nhãn Thức
nhìn thấy những hình ảnh khóc và cười đó lại càng không phải đúng như
thật của diễn viên đóng kịch. Tánh chất của những pháp thuộc khổ thọ,
thuộc lạc thọ, thuộc xả thọ được cảm thọ qua sự nghe tiếng của Nhĩ Thức
thì cũng đều hoàn toàn ảo giác, nguyên vì Nhĩ Thức chỉ nghe được tiếng
ảnh tử nơi âm thanh của các pháp để có cảm giác mà không thể nghe trực
tiếp được âm thanh chân thật của các pháp đó. Tánh chất của những pháp
thuộc khổ thọ, thuộc lạc thọ, thuộc xả thọ được cảm thọ qua sự ngửi mùi
của Tỷ Thức, qua sự nếm vị của Thiệt Thức và qua sự xúc chạm của Thân
Thức thì thảy đều hoàn toàn ảo giác cả, nguyên vì ba Thức này chỉ cảm
thọ được những ảnh tử nơi mùi hương, nơi chất vị và nơi xúc chạm đã bị
biến chất của các pháp mà không thể cảm thọ trực tiếp được những mùi
hương, những chất vị và những xúc chạm thuần túy nguyên thể của những
pháp đó. Cho đến tánh chất giá trị và ý nghĩa của những pháp trần thuộc
khổ thọ, thuộc lạc thọ, thuộc xả thọ được cảm thọ nhận thức của Ý Thức
thì cũng đều ảo giác cả, nguyên vì Ý Thức cảm thọ các pháp qua ảnh tử
của năm trần do năm Thức trước cung cấp mà không để cảm thọ trực tiếp
được tánh chất, giá trị và ý nghĩa nguyên thể của năm trần. Từ giá trị
này, tánh chất của tất cả pháp đã được thọ nhận ở nơi sự cảm thọ có thể
nói thảy đều hoàn toàn là ảo giác mà chúng nó chẳng phải chân thật và
không nên đam mê nhiễm trước.
3]- Quán Tâm Nơi Tâm: nghĩa là quán chiếu tìm
hiểu tâm nào thực thụ là tâm của con người ở nơi tâm (Ý Thức). Theo nhà
Duy Thức, Ý Thức không phải là tâm thực thụ của con người, nguyên vì Ý
Thức chỉ sinh hoạt được mười hai tiếng đồng hồ trong một ngày nơi mỗi
con người và sau đó phải đi nghỉ. Trong thời gian Ý Thức không có mặt,
con người vẫn còn sống và điều đó chứng tỏ Ý Thức thực thụ không phải là
tâm của con người. Theo Đại Thừa Khởi Tín Luận, Ý Thức thì thuộc về Phân
Ly Tâm, theo Duy Thức, Ý Thức thì thuộc tâm phân biệt và hơn nữa theo
Kinh Lăng Nghiêm, Ý Thức thì thuộc về vọng tâm. Trong kinh Phật dạy Thức
Alaya là nơi dung chứa tất cả phiền não, như vậy người ta tu tâm không
phải là tu Ý Thức mà ở đây muốn diệt phiền não trong tâm thì phải tu
Thức Alaya. Lý do cụ thể Ý Thức thì muốn tu, muốn ngồi thiền, muốn tụng
kinh nên đầu tư công sức vào đó quá nhiều nhưng tâm không cho tu tập thế
nên Ý Thức luôn luôn bị phân tâm trong lúc ngồi thiền, trong lúc tụng
kinh, trong lúc tu tập. Muốn diệt tất cả phiền não trong tâm Alaya, hành
giả phải tu 37 Phẩm Trợ Đạo. Qua sự trình bày trên, người tu tập thiền
quán phải bắt đầu từ nơi Ý Thức thuộc vọng tâm quán chiếu tìm cho ra
Thức Alaya trong mỗi con người thế là tìm được tâm thật của mình để
chuyển hoá phiền nào khổ đau.
4]- Quán Pháp Nơi Pháp: Con người là một pháp
trong tất cả pháp. Quán Pháp Nơi Pháp nghĩa là quán chiếu ngũ uẩn nơi
trong con người. Ngũ Uẩn nơi trong con người gồm có sắc, thọ tưởng, hành
và thức. Sắc Uẩn thì thuộc về phần vật chất gồm có: đất, nước, gió, lửa,
gọi chung là Tứ Đại và thọ, tưởng, hành, thức thì thuộc về phần tinh
thần. Ngũ Uẩn nơi trong mỗi con người hay nơi trong tất cả chúng sanh
hữu tình đều thuộc loại tác dụng duyên hợp, nghĩa là trong uẩn này có
uẩn kia đã bị biến chất và biến tướng qua sự quan hệ chặt chẽ với nhau
để thành hình mỗi pháp mà chúng nó không còn nguyên chất đơn thuần ở
trạng thái hạt giống nơi Thức Thể Alaya. Từ đó cho thấy, mỗi con người
hay mỗi chúng sanh hữu tình là một pháp hoàn toàn thuộc nhân duyên sanh
không có thực thể đều do ngũ uẩn tạo nên bao gồm cả vật chất và tinh
thần. Nếu như tách rời ngũ uẩn ra, mỗi con người hay mỗi chúng sanh hữu
tình không còn là một pháp hiện hữu và tồn tại trong thế gian nữa. Hành
giả tập thiền quán nên biết rằng ngũ uẩn quan hệ với nhau thành hình con
người tùy theo nghiệp lực và nghiệp tướng quyết định sinh mệnh.
Hành giả tu tập thiền quán, quán chiếu đến
khi nào nhận chân được giá trị đích thực các yếu tố duyên khởi qua bốn
lãnh vực thân, thọ, tâm, pháp không chút lầm lạc thế là hành giả đã giác
ngộ được chân giả của các pháp.
d/- PHƯƠNG PHÁP THỨ TƯ LÀ QUÁN CHIẾU TÌM
TÁNH:
Tất cả pháp hiện hữu mỗi pháp đều có bản tánh
riêng của nó và bản tánh nghĩa là tánh chất căn bản của mỗi pháp, pháp
nào đều có tánh chất căn bản của pháp nấy, như tánh chất căn bản của
nước là tánh ướt. Nhưng tánh chất ướt của nước không phải là bản thể của
nước và bản thể của nước thực sự chính là năng lực lưu nhuận mà nó không
phải thuộc tánh chất ướt. Tất cả pháp khác đều cũng như thế, nghĩa là
cũng có bản thể riêng, bản tánh riêng, hình tướng riêng và sự tác dụng
riêng biệt nhau, không pháp nào giống pháp nào. Quán Chiếu Tìm Tánh
nghĩa là tìm hiểu bản tánh của mỗi phát hiện hữu qua bốn lãnh vực quán
chiếu: thân, thọ, tâm, pháp và đây là phương pháp nội quán gồm có:
l- Quán thân trong thân,
2- Quán thọ trong thọ,
3- Quán tâm trong tâm,
4- Quán pháp trong pháp.
1]- Quán Thân Trong Thân: Nghiệp Tướng chính
là thân tướng của tất cả chúng sanh và Nghiệp Tướng này hiện có mặt
trong thế gian là do Kiến Phần Thức Alaya mang từ chủng tử xây dựng nên.
Trong Nghiệp Tướng của mỗi chúng sanh lại có Thân Tướng bằng Tâm Thức
Alaya được gọi là Thức Thân. Thức Thân Alaya nằm trong Nghiệp Tướng,
nhưng không phải Nghiệp Tướng và ngoài Nghiệp Tướng không tìm thấy Thức
Thân Alaya. Trường hợp này cũng giống như hình tướng Huyền Trang, Tề
Thiên, Bát Giới, Sa Tăng trên màn ảnh TV là do dòng điện mang từ
Video-Tape hiện lên. Trong hình tướng của Huyền Trang, Tề Thiên, Bát
Giới, Sa Tăng trên màn ảnh TV có hình tướng của dòng điện. Hình tướng
của dòng điện nằm trong hình tướng Huyền Trang, Tề Thiên, Bát Giới, Sa
Tăng, nhưng không phải là hình tướng của Huyền Trang, của Tề Thiên, của
Bát Giới, của Sa Tăng, nhưng ngoài hình tướng Huyền Trang, Tề Thiên, Bát
Giới, Sa Tăng không tìm thấy hình tướng của dòng điện. Thân Thức Alay ở
khắp cả thân thể của chúng sanh để bào trì sinh mạng của tất cả chúng
sanh hiện hữu và tồn tại trong thế gian. Sự rút lui Thân Thức Alaya nơi
thân thể của mổi chúng sanh tức là báo hiệu sự hoại diệt của chúng sanh
đó trong thế gian. Quán chiếu sâu hơn nữa, bản tánh của Thân Thức Alaya
trong mỗi chúng sanh tức là Phật Tánh và cũng gọi là Phật Thân, nguyên
vì trong Thân Thức Alya có bản tánh trí tuệ gọi là Đại Viên Cảnh Trí một
khi Thức này được chuyển Thức thành Trí. Người nào quán chiếu thấy được
trong Thân Thức Alaya nơi Nghiệp Tướng của mỗi chúng sanh có thân Phật
hiện hữu và tồn tại bất diệt thế là người đó đã giác ngộ được nguyên lý
Quán Thân Trong Thân.
2]- Quán Thọ Trong Thọ: nghĩa là trong cảm
thọ khổ, cảm thọ lạc, cảm thọ xả, quán chiếu tìm cho ra kẻ cảm thọ. Cảm
thọ thì khác hơn thọ nhận. Thọ nhận thì thuộc về sự hoạt động của Tâm Sở
Thọ, một trong năm Tâm Sở Biến Hành, chỉ biết tiếp nhận những sự việc
một cách vô tư không có phân biệt tốt xấu thiện ác, không khen hay chê,
không ưa thích hay ưa thích, nghĩa là thọ nhận tất cả pháp không bỏ sót
một pháp nào cả. Còn Cảm Thọ là thọ nhận những sự việc đã có đặt tình
cảm hiện diện trong đó, nghĩa là có phân biệt những pháp mình thọ nhận
thuộc về loại thiện, loại ác hay loại vô ký (thuộc loại bình thường
trung dung). Quán Thọ Trong Thọ ở đây nghĩa là quán chiếu tìm hiểu trong
khổ thọ, trong lạc thọ, trong xả thọ, ai là kẻ cảm thọ những sự việc đó?
Theo nhà Duy Thức kẻ cảm thọ khổ, lạc, xả chính là Ý Thức thứ sáu và có
Ý Thứ thứ sáu thì mới có cảm thọ. Thí dụ bệnh nhân bị chụp thuốc mê,
cũng như con người đang trong cơn mê man bất tỉnh không thấy có cảm thọ
khi Bác Sĩ mổ ruột hay làm bất cứ việc gì nơi trong con người của họ,
nguyên do lúc đó Ý Thức thứ sáu của họ không có mặt để cảm thọ. Từ đó
cho thấy trong khổ thọ, lạc thọ, và xả thọ, Ý Thức thứ sáu mới là yếu tố
để có cảm thọ. Quán chiếu sâu hơn nữa bản tánh của Ý Thức thứ sáu chính
là Trí Diệu Quan Sát và trí tuệ này được phát sanh từ nơi Phật tánh, như
vì bị ràng buộc bởi Căn Thức (Chủng Tử Chứng Tự Chứng phần) và khi sanh
hoạt bị quan hệ quá nhiều nơi Thức Mạt Na thứ bảy cho nên biến thành Ý
Thức phân biệt. Người nào quán chiếu thấy được bản tánh Trí Diệu Quan
Sát của Ý Thức Thứ sáu trong Căn Thức phát sanh từ nơi Phật Tánh thế là
người đó đã giác ngộ được nguyên lý Quán Thọ Trong Thọ.
3]- Quán Tâm Trong Tâm: Trong Tâm đây là chỉ
cho Tâm Thức Alaya và Quán Tâm Trong Tâm nghĩa là quán chiếu tìm cho ra
Tâm Thức Mạt Na trong Tâm Thức Alaya. Theo nhà Duy Thức, Tâm Thức Mạt Na
hiện đang nằm trong Tâm Thức Alaya và bám lấy Tâm Thức Alaya làm bản ngã
của mình. Bản tánh của Thức Mạt Na thứ bảy chính là Trí Bình Đẳng Tánh
phát sanh từ nơi Phật Tánh, nhưng vì bị ràng buộc bởi Căn Thức (Chủng Tử
Chứng Tự Chứng phần) và quan hệ quá nhiều nơi hạt giống các phiền não
căn bản cho nên biến thành Tâm Thức Mạt Na chấp trước. Người tu thiền
quán muốn xoá bỏ bệnh chấp ngã trước hết phải thấy được Trí Bình Đẳng
Tánh của Thức Mạt Na trong Căn Thức và kế tiếp phải tìm cho ra lý do
chấp trước của Tâm Thức Mạt Na để chuyển hoá, chẳng những thế muốn hoá
giải tất cả hạt giống phiền não chứa trong Tâm Thức Thể Alaya phải nhờ
Tâm Thức Mạt Na tẩy trừ, nguyên vì tất cả hạt giống phiền não trong kho
Thức Thể Alaya đều do Tâm Thức Mạt Na quản lý. Người nào quán chiếu thấy
được những nguyên lý quan hệ nói trên của Tâm Thức Mạt Na thứ bảy thế là
người đó đã giác ngộ được nguyên lý Quán Tâm Trong Tâm.
4]- Quán Pháp Trong Pháp: nghĩa là quán các
pháp trong một pháp. Con người là một pháp trong tất cả pháp do hình
tướng của ngũ uẩn tạo nên. Quán Pháp là quán chiếu tìm hiểu bản tánh của
ngũ uẩn trong con người từ đâu sanh ra và nguồn gốc của ngũ uẩn là những
gì? Ngũ uẩn trong mỗi con người là thuộc về hình tướng đã tác dụng duyên
sanh và bản tánh của ngũ uẩn là thuộc về nhân không và nguồn gốc của ngũ
uẩn chính là chủng tử, cho nên Bát Nhã Tâm Kinh có câu: “Sắc chẳng khác
gì không, không chẳng khác gì sắc, thọ, tưởng, hành, thức đều cũng như
thế”. Từ đó có thể khẳng định bản tánh của ngũ uẩn trong con người thì
hoàn toàn ở trạng thái không với hình thức chủng tử làm nguồn gốc và
hành giả phải quán chiếu đến khi nào thấu triệt được bản tánh của ngũ
uẩn từ đâu sanh ra là giác ngộ được phương cách quán pháp trong pháp.
Bốn cách quán chiếu Tứ Niệm Xứ của cấp thứ
nhất chỉ giúp cho người tu tập giác ngộ được chân giá trị đích thực của
bốn lãnh vực Thân, Thọ, Tâm, Pháp, đồng thời cũng giúp cho hành giả chặn
đứng sự sinh hoạt của các phiền não tham dục chấp trước qua bốn lãnh vực
nói trên. Hành giả mặc dù đã giác ngộ, mặc dù đã chặn đứng được sự sinh
hoạt của các phiền não tham dục, chấp trước nhưng chưa phải là kẻ đã
thành Phật, nguyên vì hành giả chưa chứng ngộ được nguồn gốc từ đâu sanh
ra thể tánh của bốn lãnh vực Thân, Thọ, Tâm, Pháp và cũng chưa giải
thoát khỏi sự quan hệ của các phiền não ràng buộc qua bốn lãnh vực này.
Thí dụ, hành giả đã giác ngộ được nghiệp sân hận là tội lỗi nhưng chưa
hẳn đã giải thoát khỏi sự quan hệ của nghiệp sân ràng buộc. Hành giả
phải hành trì bốn cách quán chiếu của cấp thứ nhất cho được thuần thục
rồi sau đó mới bước sang thực tập Tứ Chánh Cần của cấp thứ hai.
2.- TỨ CHÁNH CẦN:
Tứ Chánh Cần nghĩa là bốn phương pháp chuyên
cần hành trì một cách chân chánh. Tứ Chánh Cần gồm có:
a- Điều ác đã sanh, phải chuyên cần diệt trừ.
b- Điều ác chưa sanh, phải chuyên cần ngăn
ngừa.
c- Điều lành chưa sanh, phải chuyên cần khiến
cho phát sanh.
d- Điều lành đã sanh, phải chuyên cần khiến
cho tăng trưởng.
Mục đích của sự tu tập Tứ Chánh Cần là:
l- Cắt đứt mọi duyên ác ở bên ngoài khiêu
khích để không cho các chủng tử ác bên trong Tâm Thức Alaya có cơ hội
phát sanh.
2- Phát triển hạnh lành để bồi dưỡng các
chủng tử thiện khiến cho nẩy nở và phát triển, nhờ đó các chủng tử thiện
mới có năng lực để tẩy sạch các chủng tử ác trong Tâm Thức Alaya không
cho tồn tại.
Theo nhà Duy Thức, các chủng tử thiện hiện có
mặt trong Tâm Thức Alaya gồm có mười một Tâm Sở như: Tín, Tàm, Quý, Tinh
Tấn, Khinh An, Bất Phóng Dật, Hành Xả, Vô Tham, Vô Sân, Vô Si và Bất Hại
(không sát sanh). Trong Tâm Thức Alaya, hai mươi sáu Tâm Sở phiền não
tội ác hiện đang khống chế và chỉ đạo đời sống con người, đồng thời lấn
áp không cho mười một Tâm Sở Thiện nẩy nở và phát triển. Người tu Tứ
Chánh Cần bằng mọi cách làm thế nào giúp cho mười một hạt giống Tâm Sở
Thiện có cơ duyên trưởng thành để chặn đứng và tiêu diệt hai mươi sáu
hạt giống Tâm Sở bất thiện không còn dấu vết trong Tâm Thức Alaya. Theo
đức Phật chỉ dạy, hành giả muốn tu tập Tứ Chánh Cần cho đạt được mục
đích trước hết:
a]- Phải sử dụng giới luật nghiêm minh cắt
đứt mọi duyên xấu ác bên ngoài để cô lập các hạt giống bất thiện không
cho phát sanh. Giới luật của đức Phật chế định có hai mặt: mặt tiêu cực
và mặt tích cực. Mặt tiêu cực của giới luật là cắt đứt mọi duyên xấu ác
bên ngoài hiện đang khiêu khích nhằm để ngăn ngừa các điều ác nói trên
không cho làm trợ duyên và đồng thời cô lập không cho các hạt giống xấu
ác nẩy nở để khống chế cuộc sống tội lỗi. Còn mặt tích cực của giới luật
là phát triển hạnh lành nhằm trợ duyên cho các hạt giống thiện trong Tâm
Thức Alaya có cơ hội nẩy nở và phát triển để chỉ đạo cho cuộc sống an
lạc giải thoát. Hai mặt tiêu cực và tích cực của giới luật do đức Phật
chế định cụ thể như: về mặt tiêu cực của Giới Sát Sanh là chặn đứng tánh
háo sát của chúng sanh và về mặt tích cực của Giới Sát Sanh là khuyến
khích chúng sanh thực hiện phóng sánh nhằm để phát triển lòng từ bi càng
thêm rộng lớn. Tất cả giới luật khác cũng đều có hai mặt như thế Các
hành giả tu hạnh Tứ Chánh tan phải hành trì hai mặt của giới luật cho
được tinh nghiêm.
b]- Ngoài việc chuyên cần sử dụng giới luật
tích cực, hành giả còn phải tinh tấn phát triển tất cả hạnh lành khác
như thực hiện hạnh giác tha và đi làm công tác lợi tha trên lãnh vực Tứ
Nhiếp Pháp theo công thức Bồ Tát Hạnh “Độ chúng sanh bên ngoài để độ
chúng sanh trong tâm” của Kinh Kim Cang chủ trương với mục đích bồi
dưỡng khiến cho mười một hạt giống thiện nói trên trưởng thành và nhờ đó
mới tiêu diệt được các hạt giống bất thiện trong Tâm Thức Alaya và đồng
thời chỉ đạo cho cuộc sống thăng hoá trên con đường tiến tu đạo nghiệp.
Theo Duy Thức Học, các điều kiện bên ngoài dù là phước thiện đến đâu thì
chỉ có khả năng chặn đứng không cho các hạt giống xấu ác bên trong Tâm
Thức Alaya sinh hoạt mà không thể tiêu diệt được chúng. Hành giả muốn
tiêu diệt các hạt giống xấu ác bên trong Tâm Thức Alaya không gì hơn sử
dụng các hạt giống thiện sẵn có để chuyển hoá chúng cho mất bản chất thì
mới hữu hiệu hơn. Phương pháp tu Tứ Chánh Cần được thấy trong Kinh Tạp A
Hàm quyển 31, về phương diện đoạn ác và tu thiện đã giải thích như sau:
a] Đoạn Đoạn: nghĩa là nổ lực
khiến cho những điều ác đã sanh khởi vĩnh viễn dứt hẳn.
b] Luật Nghi Đoạn: nghĩa là nổ
lực kiên trì giới luật, thận trọng trong việc oai nghi để khiến cho
những điều ác chưa sanh khởi không còn cơ duyên để sanh khởi.
c] Tùy Hộ Đoạn cũng gọi là Phòng
Hộ Đoạn: nghĩa là nổ lực hộ niệm chánh đạo vô lậu chưa sanh khởi khiến
cho chúng nó tùy duyên sanh khởi.
d] Tu Đoạn: nghĩa là nổ lực năng
tu chánh đạo khiến cho các điều thiện tăng trưởng thì tự nhiên đoạn trừ
các điều ác.
Hành giả căn cứ theo những ý
nghĩa nêu trên chuyên cần hành trì Tứ Chánh Cần không chút giãi đãi và
hành trì đến khi nào phát khởi được năng lực tinh nhuệ thì chừng đó con
đường đoạn ác tu thiện không khó khăn trên cuộc hành trình tu tập. Sau
khi hành trì Tứ Chánh Cần của cấp thứ hai đã được thuần thục, hành giả
mới bước sang thực tập Tứ Như Ý Túc của cấp thứ ba.
3.- TỨ NHƯ Ý TÚC:
Tú Như Ý Túc còn gọi là Tứ Thần Túc. Tứ Như Ý
Túc nghĩa là bốn điều ước nguyện phải đạt được kết quả đầy đủ như ý. Tứ
Thần Túc, theo Đại Tỳ Bà Sa Luận quyển 141 định nghĩa rằng: Tất cả ước
nguyện đều được như ý nên gọi là Thần và Thần Lực đó đã được dẫn phát
nên gọi là Thần Túc. Y cứ nơi những điều đã ước nguyện luôn luôn hành
trì đến khi nào năng lực chuyên cần đã dẫn phát và lại nương tựa nơi
năng lực chuyên cần gia trì đó phát huy các thứ Thần Lục tác dụng nên
gọi là Tứ Thần Túc. Tứ Như Ý Túc gồm có:
a- Dục Như Ý Túc,
b- Tinh Tấn Như Ý Túc,
c- Tư Duy Như Ý Túc,
d- Niệm Như Ý Túc hoặc Định Như Ý Túc.
Tứ Như Ý Túc hay Tứ Thần Túc có nhiều kinh
luận trình bày mỗi cách khác nhau, nhưng tất cả đều đặt trên nền tảng tu
tập trong giai đoạn Thiền Quán và ở đây không còn hành trì theo cơ bản
của Thiền Chỉ. Trong giai đoạn tu tập Thiền Quán, Tứ Như Ý Túc hay Tứ
Thần Túc mặc dù có nhiều cách giải thích của mỗi kinh luận, nhưng chung
quy không ngoài bốn cách giải thích sau đây:
1- Dục Như Ý Túc: nghĩa là những điều ước
nguyện phải đạt được như ý, nói cách khác, các pháp môn tu tập một khi
phát nguyện thọ trì thì bất cứ giá nào phải đạt cho được như ý.
2- Tinh Tấn Như Ý Túc: nghĩa là tinh tấn giữ
gìn tư tưởng tốt, loại bỏ tư tưởng xấu, đồng thời siêng năng cần mẫn tu
tập cách chuyên chú, một cách nhất tâm những pháp môn đã chọn để đạt đến
kết quả viên mãn như ý.
3- Tư Duy Như Ý Túc: nghĩa là tham cứu đạo lý
và tư duy hay quán chiếu yếu chỉ của các pháp môn tu tập một cách minh
liễu như ý muốn, nắm vững yếu chỉ của các kinh luận không cho thất thoát
và thiếu sót.
4- Niệm Như Ý Túc hay Thiền Định Như Ý Túc:
nghĩa là khi tu tập thiền định phải nhớ rõ các cảnh giới thiền quán và
mỗi khi niệm đến những cảnh giới thiền quán đã đạt được liền xuất hiện
như ý muốn, không cần phải dụng công quán chiếu nữa.
Hành giả hành trì Tứ Như Ý Túc
của cấp thứ ba cho được thuần thục rồi sau đó mới bước sang thực tập Ngũ
Căn của cấp thứ tư.
4. NGŨ CĂN:
Chữ Căn trong Ngũ Căn có nhiều
kinh luận giải thích. Chữ Căn theo Luận Câu Xá quyển 2 giải thích: “Căn
nghĩa là gì? Tối thắng tự tại quang hiển gọi là căn. Do vậy có nghĩa là
tăng lên”. Đại Thừa Nghĩa Chương quyển 4 giải thích chữ Căn như: “Có khả
năng sanh ra thì gọi là Căn”. Câu Xá Quang Ký quyển 3 giải thích chữ Căn
như: “Thắng dụng tăng thượng nên gọi là Căn”. Qua những lời giải thích
của các kinh luận cho chúng ta thấy chữ Căn của Ngũ Căn nhất định không
phải chỉ cho năm giác quan của mắt, tai, mũi, lưỡi và thân thể mà chữ
Căn ở đây chính là mang ý nghĩa căn bản cho gốc rễ có khả năng sanh sản
và trưởng thành cũng như gốc rễ của cỏ cây có năng lượng tăng trưởng để
thành hoa trái. Còn chữ Căn thuộc về giác quan chỉ làm chỗ nương tựa (sở
y) cho Tâm Thức sinh hoạt để hiểu biết vạn pháp là danh từ chuyên môn
của Duy Thức và danh từ này về sau mới thiết lập. Chữ Căn của giác quan
thì thuộc về vật lý kết hợp và chữ Căn của Ngũ Căn thì thuộc về tâm lý
hình thành, cả hai hoàn toàn khác nhau. Ngũ Căn thì có công năng sanh ra
tất cả thiện pháp và Ngũ Căn gồm có:
a- Tín căn,
b- Tấn căn,
c- Niệm căn,
d- Định căn,
e- Huệ căn.
1- Tín Căn: là đức tin căn bản,
nghĩa là phải xây dựng đức tin cho
được kiên cố, cho được bền vững. Đức tin thì khác hơn niềm tin. Niềm Tin
nghĩa là tin tưởng chưa được kiên cố, còn chút nghi ngờ ở trong, chưa
đặt trọn tâm mình vào sự tin tưởng đó. Đức tin nghĩa là đặt trọn tâm
mình tin tưởng vào pháp chánh đạo, tin tưởng vào pháp trợ đạo có thể
phát sanh tất cả pháp thiền định vô lậu và giải thoát. Muốn xây dựng đức
tin cho được kiên cố, hành giả phải cố gắng tu tập văn huệ và tư huệ
trong các kinh luận của đức Phật chỉ để biện minh cho đức tin.
2- Tấn Căn: nghĩa là chuyên cần hành trì các
pháp môn tu tập liên tục không cho gián đoạn và không cho tạp niệm chen
vào, hành trì cho đến khi nào đạt được ba la mật dù là khó khăn thế nào
cũng không cảm thấy mệt mỏi, cũng không thối chí ngã lòng.
3- Niệm Căn: nghĩa là tâm niệm căn bản. Tâm
Niệm Căn Bản là tâm niệm chuyên nhất (nhất tâm) vào vấn đề chánh pháp
một cách tự tại có căn bản và mỗi khi niệm đến chánh pháp nào để ứng
dụng là chánh pháp đó xuất hiện ngay một cách tự nhiên mà không cần phải
qua giai đoạn quán tưởng.
4- Định Căn: là thiền định có căn bản. Thiền
định có căn bản nghĩa là đi vào thiền định nhiếp tâm một cách tự tại mà
không cần phải qua giai đoạn điều tâm và đi vào lãnh vực quán chiếu để
tìm thể tánh của Thiền Cảnh mà không cần phải qua phương thức cơ bản của
Thiền Chỉ. Hành giả nào đạt được trạng thái này thì họ đi, đứng, nằm,
ngồi đều tĩnh lặng trong thiền định.
5- Huệ Căn: là trí tuệ căn bản. Trí tuệ căn
bản là trí tuệ thâm sâu của Bản Tâm mà nó không phải là trí tuệ của Ý
Thức thứ sáu. Trí tuệ thâm sâu của Bản Tâm có khả năng soi tỏ vạn pháp
một cách minh liễu, khiến cho Ý Thức hiểu biết trực giác không qua ảo
giác của ảnh tử và nhờ đó sự hiểu biết của Ý Thức không lầm lẫn mà cũng
không thiếu sót.
Hành giả xây dựng Ngũ Căn của cấp thứ tư đến
khi nào đạt được thuần thục thì sau đó mới bước sang thực tập Ngũ Lực
của cấp thứ năm.
5.- NGŨ LỰC:
Ngũ Lực nghĩa là bồi dưỡng năm thứ năng lực
cho được phát huy. Năm thứ năng lực một khi đã được phát huy thì có khả
năng đoạn trừ tất cả ác pháp và phát triển tất cả thiện pháp. Ngũ Căn
sau khi có chất lượng kiên cố thì Ngũ Lực tự nhiên có nguồn thể năng lực
hữu dụng để phát huy. Ngũ Lực gồm có:
a- Tín lực,
b- Tấn lực,
c- Niệm lực,
d- Định lực,
e- Huệ lực.
l- Tín Lực: là năng lực của Tín Căn, năng lực
này một khi phát huy có công dụng phá trừ các nghi hoặc, biện biệt mọi
tà thuyết, hoá giải mọi thứ mê tín dị đoan, phân loại một cách minh bạch
được một thứ chân vọng, đúng sai, phải quấy, đưa hành giả đi vào
con đường quang minh chánh tín.
2- Tấn Lực: là năng lực của Tấn Căn, năng lực
này một khi phát huy có công dụng phá trừ căn bệnh lười biếng, trị liệu
cố tật trễ nải trong công việc tiến tu đạo nghiệp và thúc đẩy ý chí của
hành giả hăng say trên sự nghiệp đạt đạo giải thoát mà không cảm thấy
mệt mỏi hay chán nản để rồi phải bỏ cuộc giữa đường.
3- Niệm Lực: là năng lực của Niệm Căn, năng
lực này một khi phát huy có công dụng phá trừ được tà niệm, hoá giải
được tà tâm và hướng dẫn hành giả tạo dựng thành tựu nhiều công đức
chánh niệm xuất thế.
4- Định Lực: là năng lực của Định Căn, năng
lực này một khi phát huy có công năng phá trừ các loạn tưởng và đưa hành
giả đi vào nhứt tâm trong thiền quán để trực diện được thể tánh của các
thiền cảnh một cách tự tại mà không cần phải qua giai đoạn quán tưởng.
5- Huệ Lực: là năng lực của Huệ Căn, năng lực
này một khi phát huy có công năng phát trừ kiến hoặc và tư hoặc
của ba cõi, soi thủng nguồn gốc của vô minh phiền não, minh định rõ ràng
chân vọng, chánh tà, hư thực của vạn pháp, chỉ đạo cho hành giả đi thẳng
vào quả vị Vô Thượng Bồ Đề.
Có thể khẳng định, người nào đã có Ngũ Căn
kiên cố thì người đó sẽ phát sanh Ngũ Lực như đã giải thích ở trên. Thí
dụ người nào có Tín Căn kiên cố thì người đó đối với bất cứ sự
việc gì đều cũng nhờ có Tín Lực tự động tuyển trạch phân minh, tự động
biết cách chọn lựa đúng sai, chân vọng v.v... không chút lầm lẫn. Nói
chung lại, Hành giả một khi có được năm Căn kiên cố nói trên thì năm Lực
tự nhiên có đầy đủ chất lượng và năm Lực này chỉ chờ cơ hội phát sanh để
làm phương châm cho sự sinh hoạt của hành giả. Trong giai đoạn tu tập,
hành giả cố gắng hành trì Ngũ Lực của cấp thứ năm cho được phát huy để
chỉ đạo cho nếp sống chân chánh và hành trì đến khi nào thuần thục thì
sau đó mới bước sang thực tập Thất Giác Chi của cấp thứ sáu.
6.- THẤT GIÁC
CHI:
Thất Giác Chi còn gọi là Thất Bồ Đề Phần. Chữ
Phần là tên khác của chữ Chi. Chữ Bồ Đề là tên khác của chữ Giác. Thất
Giác Chi hay Thất Bồ Đề Phần đều có nghĩa như nhau.
Thất Giác Chi là bảy yếu tố hay bảy pháp môn
khai ngộ nhằm mục đích truy tầm nguồn thể của trí tuệ, soi sáng thể tánh
của các pháp qua sự tu tập thiền quán để bắt nhịp cầu đi vào cảnh giới
Niết Bàn Vô Dư chân thật bất diệt. Nội dung Thất Giác
Chi gồm có:
a- Niệm Giác Chi,
b- Trạch Pháp Giác Chi,
c- Tinh Tấn Giác Chi,
d- Hỷ Giác Chi,
e- Khinh An Giác Chi,
g- Định Giác Chi,
h- Xả Giác Chi.
1- Niệm Giác Chi: nghĩa là dùng Huệ Lực của
Ngũ Lực để niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm Thí (bố thí), niệm Giới
(giới luật) khiến cho niệm lực phát sanh và dùng niệm lực này điều khiển
bản tâm sáng suốt đi vào thiền định tam muội.
2- Trạch Pháp Giác Chi: nghĩa là dùng Huệ Lực
của Ngũ Lực quán chiếu nguyên lý chân thật của các pháp, phân biệt tánh
tướng của vạn hữu một cách rõ ràng, loại bỏ những pháp hư ngụy mê vọng
và chọn lựa tinh tường những yếu chỉ thâm sâu mầu nhiệm của Phật Pháp
(trạch là phân biệt).
3- Tinh Tấn Giác Chi: nghĩa là dùng Huệ Lực
của Ngũ thúc đẩy Dũng Lực phát sanh để nổ lực tham cầu Vô Thượng Bồ Đề,
chuyên cần tu tập các pháp vô lậu không gián đoạn và tu tập đến khi nào
đạt được Phật quả mới thôi. Người có dũng lực là người dám hy sinh cho
lý tưởng và sẵn sàng tình nguyện hiến dâng cuộc đời để phục vụ lý tưởng,
như năm 1963, Bồ Tát Thích Quãng Đức nêu gương dũng lực nguyện làm ngọn
đuốc thiêu thân để cứu nguy Phật Giáo Việt Nam bị chế độ Ngô Đinh Diệm
đàn áp.
4- Hỷ Giác Chi: nghĩa là dùng Huệ Lực của Ngũ
Lực quán chiếu các pháp chân thật vô lậu giải thoát và quán chiếu đến
khi nào pháp hỷ nơi tự tâm được phát sanh là thành công làm tư lương cho
cuộc hành trình đi vào thế giới Niết Bàn Vô Dư của Thiền Quán.
5- Khinh An Giác Chi: nghĩa là dùng Huệ Lực
của Ngũ Lực quán chiếu để cắt đứt mọi duyên và đoạn trừ các phiền não
của kiến văn giác tri, quán chiếu đến khi nào cảm thấy thân tâm được nhẹ
nhàng yên tĩnh, thản nhiên trong bất cứ hoàn cảnh nào và tự tại trước
mọi chướng duyên, không bị bát phong ảnh hưởng (Bát Phong: Lợi [thành],
Suy [bại], Hủy [chê], Dự [khen], Xưng [ca tụng], Cơ [chế riễu], Khổ [đau
khổ], Lạc [sung sướng].
6- Định Giác Chi: nghĩa là dùng Huệ Lực của
Ngũ Lực quán chiếu khiến cho Thiền Định Tam Muội phát sanh để giác liễu
các cảnh giới của thiền quán, cảnh giới từ Sơ Thiền trở lên cho đến cảnh
giới Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ Định.
7- Xã Giác Chi: nghĩa là dùng Huệ Lực của Ngũ
Lực làm dẫn Tâm đi thẳng vào Định Vô Tưởng và xã bỏ mọi sự quán tưởng
của Ý Thức, đồng thời không an trụ bất cứ cảnh giới nào đã đạt được của
thiền quán và Tâm quán chiếu đến khi nào ngộ nhập được tri kiến của Phật
mới thôi, nghĩa là quán chiếu đến khi nào Vô Tác Diệu Lực của Như Lai
phát sanh là thành công.
Hành giả hành trì Thất Giác Chi của cấp thứ
sáu đến khi nào được thuần thục rồi sau đó mới bước sang hành trì Bát
Chánh Đạo của cấp thứ bảy.
7.- BÁT CHÁNH
ĐẠO:
Bát Chánh Đạo nghĩa là tám con đường chân
chánh hay tám phương pháp chân chánh để đạt đến quả vị Niết Bàn Tịch
Tịnh. Tám phương pháp này là xa lìa hết mọi thứ tà pháp và phi pháp, cho
đến không còn chấp trước những pháp phương tiện hữu lậu nữa nên gọi là
chánh và tám phương pháp này có thể đưa người đạt đến quả vị Niết Bàn
tịch tịnh nên gọi là đạo. Nói cách khác, Bát Chánh Đạo còn có nghĩa nữa
là tám cách sống trong đạo lý chân chánh của các bậc Thinh Văn sau khi
thành quả sáu cấp tu tập trước để chuẩn bị hành trang cho việc bước vào
thế giới Niết Bàn Vô Dư. Bát Chánh Đạo ở đây không phải là cách tu mà là
cách sống trong đạo lý chân chánh của những bậc đã đạt đến Niết Bàn Hữu
Dư. Bát Chánh Đạo gồm có:
a- Chánh Tri Kiến: nghĩa là lấy trí tuệ vô
lậu làm thể để sống trong sự thấy và biết chân chánh, tức là nhận chân
và tự tại trước nguyên lý của khổ tập diệt đạo, thấy rõ có thiện nghiệp
ác nghiệp thì có thiện báo ác báo, có cõi này thì có cõi kia, có cõi
vọng thì có cõi chân, có sanh thì có diệt, có sự thì có lý, có lúc mê
lầm ra đi thì phải có ngày tỉnh ngộ để trở về. Hành giả lấy trí tuệ vô
lậu để soi sáng cuộc đời và tự tại trước những hoàn cảnh nói trên là đã
sống trong đạo lý tri kiến chân chánh.
b- Chánh Tư Duy: nghĩa là lấy trí tuệ vô lậu
làm thể sống trong sự suy xét chân chánh, tức là phát huy ý chí chân
chánh để tìm xét chỉ thú cứu cánh chân thật của tất cả pháp, như xem một
quyển kinh nào phải nắm vững yếu chỉ của Phật dạy trong quyển kinh đó
qua sự suy xét. Tất cả pháp trong thế gian đều có điểm cứu cánh của
chúng, cũng như tất cả kinh luận của Phật nói đều có yếu chỉ của mỗi
pháp môn. Hành giả lấy trí tuệ vô lậu nắm vững chỉ thú cứu cánh chân
thật của tất cả pháp, cũng như nắm vững yếu chỉ của các pháp môn Phật
dạy nơi các kinh luận là đã sống trong đạo lý tư duy chân chánh.
c- Chánh Ngữ: nghĩa là lấy trí tuệ vô lậu làm
thể luôn luôn sống xa lìa vọng ngôn, ỷ ngữ, lưỡng thiệt, ác khẩu và lấy
sự truyền bá chánh pháp làm lý tưởng, không cổ võ những pháp bất chánh.
Người sống trong chánh ngữ là không bao giờ nói dối như không chụp mũ,
không vu khống, không loan tin thất thiệt; không nói những lời thêu dệt
như không nói dụ dỗ, không nói lường gạt để mê hoặc mọi người; không nói
lưỡi nói đôi chiều như không nói những lời gây chia rẻ, gây căm thù;
không nói những lời hung ác như không nguyền rủa, không chửi mắng, không
thề thốt và họ luôn luôn nói những lời chân thật và ái ngữ. Hành giả lấy
trí tuệ vô lậu không nói những điều tác hại nêu trên và trọn đời chỉ
biết truyền bá chánh pháp làm nhiệm vụ là đã sống trong đạo lý chánh
ngữ.
d- Chánh Nghiệp: nghĩa là lấy trí tuệ vô hậu
làm thể luôn luôn chọn nghề chân chánh để sống và lấy giới vô lậu làm
phương châm để phát huy giới thân huệ mạng cho sự nghiệp giải thoát.
Hành giả biết chọn những nghề nghiệp không gây tác hại cho chúng sanh và
chuyên cần hành trì giới luật đã thọ cho được tinh nghiêm là đã sống
trong đạo lý chánh nghiệp.
e- Chánh Mạng: lấy trí tuệ vô lậu làm thể
luôn luôn hành nghề chân chánh để tiến thân và lấy giới thân huệ mạng đã
thọ để nuôi thân. Người sống theo Chánh Mạng là phải giữ gìn thân miệng
ý trong chánh pháp và không sử dụng ngũ tà mệnh để cầu những phương tiện
lợi dưỡng cho bản thân như cầu y phục, ăn uống, giường nệm, thuốc thang
v.v... để cung phụng cho thân giả tạo hưởng thụ. Theo Luận Trí Độ quyển
19 giải thích, Ngũ Tà Mệnh là năm thứ không đúng chánh pháp để mưu sinh.
Ngũ Tà Mệnh gồm có:
1) Trá Hiện Dị Tướng: nghĩa là đối với người
thế tục, dối trá hiện ra tướng kỳ dị đặc biệt khác lạ để cầu lợi dưỡng.
2) Tự Thuyết Công Năng: nghĩa là tự khoe công
đức và tài năng của mình để cầu lợi dưỡng.
3) Chiêm Tướng Kiết Hung: nghĩa là làm nghề
xem tướng, coi tay, bói toán kiết hung để cầu lợi dưỡng.
4) Cao Thanh Hiện Uy: nghĩa là nói năng huênh
hoang cố tỏ uy thế của mình để cầu lợi dưỡng.
5) Thuyết Sở Đắc Lợi Dĩ Động Nhân Tâm: nghĩa
là đem chỗ được lợi đi khoe khoang với mọi người khiến họ động tâm để
cầu lợi dưỡng.
Hành giả luôn luôn giữ gìn thân miệng ý đúng
theo chánh pháp và không tham cầu lợi dưỡng theo năm tà mệnh để nuôi
thân là sống trong đạo lý chánh mạng.
g- Chánh Tinh Tấn: nghĩa là lấy trí tuệ vô
lậu làm thể tiến tu đạo nghiệp một cách chân chánh, không tu theo sở
thích, không tu sai yếu chỉ của Phật dạy trong mỗi pháp môn mình đã
chọn, không chạy theo tà thuyết của ngoại đạo, không phục vụ cho những
điều sai lầm làm tổn hại đến đạo giác ngộ và giải thoát. Hành giả luôn
luôn lấy trí tuệ vô lậu sáng để tiến tu pháp môn vô lậu giải thoát là đã
sống trong đạo lý chánh tinh tấn.
h- Chánh Niệm: nghĩa là lấy trí tuệ vô lậu
làm thể luôn luôn niệm đến pháp môn vô lậu giải thoát và đào thải các
pháp môn hữu lậu phương tiện, đồng thời ý niệm thân thể, cảm quan, tâm
linh đều là vô ngã và ý niệm mãi đến khi nào năng lực vô ngã thể hiện
chỉ đạo cho cuộc sống tự tại giải thoát: Hành giả lấy trí tuệ vô lậu để
soi sáng các pháp môn vô lậu thanh tịnh và phát huy được năng lực vô ngã
để chỉ đạo cho mọi sự sinh hoạt là đã sống trong đạo lý chánh niệm.
k- Chánh Định: nghĩa là lấy trí tuệ vô lậu
làm thể để đạt đến thiền định vô lậu tam muội của chư Phật, không còn
vướng mắc bởi những thiền định phương tiện hữu lậu nữa, nghĩa là công
còn vướng mắc bởi những phương pháp điều tức, điều thân, điều tâm nữa,
không còn phải tư duy tìm cầu của sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ
thiền v.v... Hành giả lấy trí tuệ vô lậu để nhập thiền định vô lậu tam
muội và lấy thiền định vô lậu tam muội làm thể giải thoát là đã sống
trong đạo lý chánh định.
Tóm lại, ba mươi bảy Phẩm Trợ Đạo của Đạo Đế là phương pháp tu tập Thiền
Quán do chính đức Phật phát minh để làm phương châm tiến tu đạo nghiệp
cho các đệ tử hành trì. Theo đức Phật chỉ dạy, Đạo Đế không phải chỉ
riêng có Bát Chánh Đạo là độc nhất và phương pháp Thiền Quán cũng không
phải chỉ có Tứ Niệm Xứ là pháp môn trên hết mà tất cả trong đó gồm có ba
mươi bảy Phẩm Trợ Đạo. Trong ba mươi bảy Phẩm Trợ Đạo của Đạo Đế, Tứ
Niệm Xứ thì chỉ có giá trị giúp cho hành giả giác ngộ được mọi duyên của
Khổ Đế và chặn đứng mọi sự khống chế của Tập Đế mà không phải tiêu diệt
hết nguồn gốc phiền não của Tập Đế. Tứ Chánh Cần mới là phương pháp tiêu
diệt nguồn gốc phiền não của Tập Đế và Tứ Như Ý Túc là phương pháp trợ
lực cho Tứ Chánh Cần sớm thành công trong sứ mạng tận diệt nguồn gốc
phiền não của Tập Đế. Ngũ Căn và Ngũ Lực là những phương pháp đào luyện
trí tuệ vô lậu trong giai đoạn tu tập Thiền Quán sau khi diệt hết nguồn
gốc phiền não của Tập Đế. Thất Giác Chi là phương pháp quán chiếu bằng
trí tuệ vô lậu đã đạt được để tìm nguồn thể của trí tuệ và soi sáng thể
tánh chân thật của các pháp. Bát Chánh Đạo là những cách sống tự tại
giải thoát của những bậc chánh hạnh trong sự an lạc thanh tịnh của Diệt
Đế. Có thể nói, từ Tứ Niệm Xứ cho đến Tứ Như Ý Túc là những phương pháp
tu tập thuộc giai đoạn tiêu cực và từ Ngũ Căn cho đến Bát Chánh Đạo là
những phương pháp tu tập thuộc giai đoạn tích cực. Ba mươi bảy Phẩm Trợ
Đạo chính là những pháp môn dễ tu nhất và phổ thông nhất đối với mọi
từng lớp chúng sanh trên con đường cầu đạo Bồ Đề.
II - PHƯƠNG
PHÁP TRỊ LIỆU TÂM BỆNH QUA SỰ TU TẬP:
Phương pháp trị liệu tâm bệnh của Duy Thức
Học là môn tu tập để tẩy sạch tất cả hạt giống 51 Tâm Sở trong Tâm Thức
Alaya nơi mỗi con người cho được thanh tịnh. 51 Tâm Sở thì thuộc về loại
tâm lý mà chúng nó không phải là những loại tâm thức, nguyên vì những
tâm lý này không có khả năng hiểu biết như tâm thức. 51 Tâm Sở còn được
gọi là những tâm bệnh vì chúng nó đều mang tánh chất nghiệp lực được nội
kết từ vô lượng kiếp về trước đã trở thành hạt giống kiến cố trong Tâm
Thức Alaya, mặc dù trong đó có những Tâm Sở rất cần thiết cho việc hiểu
biết vạn pháp của các Tâm Thức. Trường hợp như 11 Tâm Sở Thiện chỉ là
những hạt giống thật vô cùng hữu ích đối với các chúng sanh hữu tình
sống trong những cõi mê vọng mà chúng nó hoàn toàn không có giá trị đối
với những bậc đã chứng quả Bồ Đề. Điển hình như giới cấm Dâm Dục, một
trong năm giới của Phật chế chỉ có giá trị ở những cõi Dục và nó hoàn
toàn không giá trị ở những cõi Sắc và Vô Sắc. Nguồn gốc phát sanh 51 Tâm
Sở chính là thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp của mỗi chúng sanh tự gây
tạo lâu đời qua hành động, qua nói năng và qua ý tưởng được trải dài
theo sự cuốn hút của định luật luân hồi chuyển biến trong ba cõi.
Trên lãnh vực tu tập, Duy Thức Học chủ trương
dùng tâm lý trị liệu tâm lý, nghĩa là sử dụng tâm lý Vô Tham để tiêu
diệt tâm lý Tham, sử dụng tâm lý Vô Sân để tiêu diệt tâm lý Sân v.v...
Hành giả muốn tiêu diệt 51 hạt giống Tâm Sở trong Tâm Thức Alaya, trước
hết phải tận dụng giới luật tối đa của đức Phật chỉ dạy cho thuần thục
nhằm chặn đứng tất cả sự ảnh hưởng của năm dục lạc bên ngoài (tài, sắc,
danh, thực, thùy) và sau đó mới áp dụng phương pháp dùng tâm lý trị liệu
tâm lý. Theo Duy Thức Học, hành giả không thể nào và cũng không đủ sức
cùng một lúc tiêu diệt toàn bộ 51 Tâm Sở đã châm rễ kiến có lâu đời
trong Tâm Thức Alaya. Muốn tiêu diệt 51 hạt giống Tâm Sở này, hành giả
phải biết đặc tánh từng nhóm một và sau đó mới cắt đứt mọi sự quan hệ
của chúng trong Tâm Thức Alaya trước khi hành động tẩy trừ.
Nhờ biết được đặc tánh của mỗi nhóm, hành giả
có thể phân loại nhóm nào cần phải tiêu diệt trước và nhóm nào lần lượt
sẽ tiêu diệt sau. Như ở phần trên đã trình bày, trong 51 Tâm Sở, năm Tâm
Sở Biến Hành thì thuộc loại vô phú vô ký, năm Tâm Sở Biệt Cảnh thì thuộc
loại hữu phú vô ký, 11 Tâm Sở Thiện thì thuộc loại tánh thiện, 6 Tâm Sở
Phiền Não Căn Bản thì thuộc loại cội gốc của sanh tử luân hồi, 20 Tâm Sở
Tùy Phiền Não thì thuộc loại tánh ác và 4 Tâm Sở Bất Định thì thuộc loại
ba phải, nghĩa là bốn loại này có lúc chạy theo những Tâm Sở thiện để
tiêu diệt những Tâm Sở Ác và có lúc chạy theo những Tâm Sở Ác để tiêu
diệt những Tâm Sở Thiện, cho nên nhà Duy Thức đặt cho bốn Tâm Sở này với
danh nghĩa là bất định. Kỹ thuật dùng tâm lý trị liệu tâm lý được nhận
định như sau:
A- PHÁT
HUY TÂM SỞ THIỆN:
Nơi mỗi con người, ai cũng có sẵn 11 hạt
giống tâm Sở Thiện trong tâm Thức Alya mà những hạt giống này đều là
điều kiện tốt nhất và thuận lợi nhất cho việc hóa giải những hạt giống
Tâm Sở thuộc loại xấu ác đã có mặt trong nội tâm bằng phương pháp dùng
trị liệu tâm lý. Muốn hóa giải những Tâm Sở xấu ác trong tâm Thức Alya,
hành giả trước hết phải chuyên cần tu tập Tứ Chánh Cần một trong ba mươi
bảy Phẩm Trợ Đạo của đức Phật chế cho thuần thục nhằm mục đích tăng
trưởng nội lực cho 11 hạt giống Tâm Sở Thiện. Nội lực của 11 hạt giống
tâm Sở Thiện khi được phát triển lớn mạnh thì mới đủ khả năng hóa giải
tận gốc rễ các Tâm Sở xấu ác. Trường hợp này cũng giống như nhà nông đã
gieo sẵn những hạt giống lúa. Họ muốn những hạt giống lúa hội đủ điều
kiện nảy nở và phát triển không gì hơn ra công vun phân tưới nước cho
chúng. Nhờ vun phân tưới nước của nhà nông, những hạt lúa mới hội đủ
nhân duyên để nảy nở và đơm hoa kết hạt. Hành giả chuyên cần tu tập Tứ
Chánh Cần chính là vun phân tưới nước cho 11 hạt giống Tâm Sở Thiện tăng
trưởng nội lực. Nội lực của 11 Tâm Sở Thiện một khi đã được nẩy nở thì
Tâm Thức của hành giả tự nhiên cảm thấy an vui, cảm thấy thích thú và
say mê trong việc phát triển hạnh lành. Những hiện tượng cảm thấy nêu
trên khi nào xuất hiện là lúc đó chứng tỏ hành giả đã hội đủ điều kiện
cho việc bắt đầu thực hiện tiến trình hoá giải những Tâm Sở xấu ác trong
Tâm Thức Alaya.
B.- KỸ THUẬT
HÓA GIẢI:
Theo Duy Thức Học, hành giả phải tận dụng nội
lực của 11 hạt giống Tâm Sở Thiện bên trong đầu tiên hoá giải 8 hạt sống
Tâm Sở Đại Tùy. Tám hạt giống Tâm Sở Đại Tùy là những tâm lý thuộc loại
đần độn, cục mịch, chậm chạp, thô lỗ, mỗi khi sinh hoạt thường khiến con
người thể hiện hành động thiếu phong cách, thiếu tao nhã, thiếu linh
hoạt và thiếu lễ độ, nhưng gốc rể của tám Tâm Sở này không ăn sâu và
không bám chặt trong Tâm Thức Alaya như các Tâm Sở khác cho nên vấn đề
hoá giải chúng nó của hành giả cũng không khó khăn cho lắm. Ngoài 8 loại
Tâm Sở này ra, hành giả muốn tiêu diệt các hạt giống Tâm Sở còn lại đòi
hỏi phải công phu cho nhiều mới có thể hóa giải.
C- CÁCH THỨC
HÓA GIẢI:
Không những chỉ có tám Tâm Sở Đại Tùy và bất
cứ Tâm Sở xấu ác nào muốn tiêu diệt, hành giả khi sử dụng 11 hạt giống
Tâm Sở Thiện để hoá giải, trước hết phải nhờ đến 5 Tâm Sở Biến Hành, 5
Tâm Sở Biệt Cảnh ra sức hỗ trợ và đồng thời cũng phải kéo 4 Tâm Sở Bất
Định quay về hợp tác để công trình tu tập khỏi bị trở ngại nhiều. Nhằm
tránh đêm dài lắm mộng cho công cuộc tu tập hoá giải của mình, đây là
điều kiện tiên quyết mà hành giả phải thực hiện cho bằng được.
1/- HÓA GIẢI TÁM TÂM SỞ ĐẠI TÙY:
Tám hạt g
