(Bài Tựa sách Thiền uyển tập
anh)
Tại sao lại lấy nghĩa là “Thiền
uyển tập anh”? Đáp rằng: “đó là lấy nghĩa lựa chọn những bậc anh
tú trong vườn Thiền. Tại sao lại như vậy? Bởi vì môn đồ của
Thiền tông thì nhiều mà những bậc thấu hiểu lý huyền vi thì
không có mấy, quả thật như phượng giữa đàn gà, lan trong bụi cỏ.
Nừu không phải là những người có thiên tư lỗi lạc, hiểu biết hơn
người thì làm sao thấu suốt được những yếu chỉ huyền vi đủ làm
kẻ lãnh tụ cho người học đạo, làm khuôn mẫu cho người đời sau?
Đúng là trong vườn Thiền những người anh kỳ không phải nhiều, do
đó phải chọn lấy những bậc danh cao đức trọng để tiện cho những
người học Phật noi theo. Cái nghĩa của “Tập anh” là như thế, do
đó được dùng để đặt tên cho tập sách này.
Kể từ buổi đầu thời hỗn độn(1)
có Phật Uy Âm(2)
xuất thế là đấng tị tị tố của Thiền tông. Nhưng thời bấy giờ
phong tục còn thuần hậu, con người chất phác, kinh giáo còn ở
giữa cõi hư không nên chưa cần nói ra để hóa độ chúng sinh. Nhà
nào lấy ma làm Phật thì nhà ấy dối trá ngày sinh, gian dâm ngày
càng nổi lên, nghiệp căn càng kết, tội chướng càng sâu, không
giúp cho họ bằng con thuyền từ bi tế độ thì không thể được. Cho
nên Phật Thích Ca xuất hiện ở cõi Sa Bà(1)
giảng kinh thuyết kệ để giáo hóa chúng sinh, trải tu chính kiếp,
công quả tròn đầy. Thế là Phật giáo được thi hành rộng khắp,
Thiền tông tiếp nối. Gió đưa hơi thanh mát cho sáu đạo(2),
tuyết vùi lửa bỏng cháu ở ba đường(3).
Bí quyết thành Phật, thành Tổ cũng từ đây mở mối.
Nước Đại Việt ta được lời Phật
thấm nhuần khắp cả, được mưa pháp gội sóng nhiều nơi, người cạo
tóc xuất gia được ấn chứng ngô đạo có lẽ cũng đã có rồi. Chứng
tích để lại còn cho thấy lòng thiền của họ sáng như mặt trời,
gương đạo của họ trắng ngời như băng tuyết. Có bậc ra giúp nước
yên thân, có người vào đời để cứu vớt kẻ bị sa ngã, chìm đắm. Có
người sớm lĩnh ngộ tâm ấn, chống gậy Thiền để làm rõ lẽ cơ vi
của Tổ Đạt Ma, cũng có kẻ muộn đến cửa huyền mà làm hiển rạng bí
chú của Đồ Trừng(4).
Họ có đức thuần phục chim rừng, khiến chúng tìm đến cửa nghe
kinh, khiến đã thú vây tụ quanh(5),
vào nhà dâng quà. Đó là do lòng thành của các bậc ấy cảm hóa mà
chúng tin theo, do cái học sở đắc mà các bậc ấy có phép thần
thông biến hóa. Há chẳng phải đó là cái huyền diệu của phép sư
đệ truyền tâm ấn(1)
đó sao? Thực đủ để làm những bậc anh tú trong vườn Thiền.
Than ôi! Đạo Phật rất huyền vi,
mà tâm là cái huyền vi trong huyền vi; đạo Phật rất lớn mà tâm
là cái lớn trong cái lớn. Tâm ơi! Tâm ơi! Tâm là chủ tể của việc
tu đạo đấy chăng?
Tập Thiền uyển này ghi từ
thiền sư Vô Ngôn Thông là người bắt đầu truyền đạo(2).
Ánh đèn truyền đạo tiếp nối, ngọn ngọn huy hoàng. Nhưng rộng thì
làm gọn lại, lớn thì thu nhỏ lại. Cuối cùng cốt đạt cho được cái
tâm Vô thượng chính giác(3)
vậy. Xét cho cùng thì phải chăng là không rửa sạch sáu trần(4),
xa lìa bốn tướng(5)
mà có thể đạt được như vậy?
Tôi vốn học sách Nho, tham cầu
Phật điển, nghĩ rằng cái “vô”, cái “hữu” tuy là hai đường nhưng
xét cho cùng thì tựa như cùng một lý. Nhân khi rỗi rãi ngồi
trong phòng sách, có một nhà sư đến chơi, cùng tôi bàn luận về
đạo Phật, trò chuyện hồi lâu đều là những chuyện lông rùa sừng
thỏ. Rồi nhà sư lấy trong tay áo ra cuốn sách Tập anh,
nhờ tôi sửa sang câu cú để tiện việc trùng sang, tránh được sai
sót. Tôi đọc trong sách ấy thấy ghi chép nhiều bậc cao tăng,
danh tố, sức học của họ rất sâu, chứng đạo rất diệu, bất giác
trong lòng tôn kính khâm phục. Các bậc ấy bàn về đạo không, nói
về sự giác ngộ, cố nhiên không phải là phận sự của tôi. Nhưng
Kinh Dịch từng nói: “Trẻ nhỏ cầu ta kể chuyện, không thể
không nghe theo”. Tôi đành phải nhận lời với nhà sư sửa lại chỗ
sai, bổ vào chỗ sót. Trong khoảng mười ngày thì nghĩa lý, câu
chữ của tập sách lại được uyển chuyển như cũ, chẳng khác gì ánh
trăng càng thêm sáng tỏ. Nhà sư nhân đó xin tôi viết cho một bài
tựa khắc ở đầu sách để hiển dương Phật giáo. Tôi không dám tiếc
công sức bèn gọi tiểu đồng đem giấy bút đến để làm theo lời nhà
sư chỉ bảo. Bèn cầm bút thảo một mạch bài tựa quê mùa này. Nhà
sư vái chào nhận bài tựa ấy.
Kính cẩn đề tựa.
Thời Lê Triều, niên hiệu Vĩnh
Thịnh thứ 11 (1715), tháng tư, ngày lành, trùng san.
Môn đồ nối bước Thiền tông là
Thích tử Như Trí;
Sa di Tính Nhu, Tính Quán, Tính
Trung, Tính Huy, Tính Kiến, Tính Bản.
Thiện nam: Tính Phận, Tính Thành,
Tính Từ, Tính Hưng, Tính Minh, Tính Thúy.
Thiện nữ: Diệu Tăng, Diệu Đạo,
Tính Phụng(1)
(? -826)
Chùa Kiến Sơ(1)
hương Phủ Đổng, huyện Tiên Du.
Thiền sư họ Trịnh, vốn người
Quảng Châu (Trung Quốc) thuở nhỏ ham thích môn Không học(2),
bỏ gia sản đến thụ nghiệp tại chùa Song Lâm ở Vụ Châu. Tính sư
cẩn trọng, trầm lặng, nói ít hiểu nhiều, thông đạt sư lý, vì thế
người đương thời gọi là Vô Ngôn Thông (sách Truyền đăng chép
là Bất ngữ thông)(3)
Một hôm sư đang lễ Phật, có vị
thiền khách đến hỏi:
- Thầy đang lễ gì đó?
Sư đáp:
- Lễ Phật.
Vị thiền khách chỉ tượng Phật mà
hỏi:
- Đây là cái gì?
Sư không trả lời được. Tối hôm
ấy, sư ăn mặc chỉnh tề dến lạy vị thiền khách, thưa rằng:
- Hôm nay thầy hỏi, tôi chưa hiểu
rõ ý chỉ thế nào?
Khách hỏi:
- Thầy xuất gia đến nay đã mấy hạ
(1)?
Sư đáp:
- Mười hạ.
Khách hỏi:
- Đã từng xuất gia chưa?
Sư tỏ ra bối rối. Khách hỏi:
- Nếu không hiểu điều đó thì dù
trăm hạ cũng chẳng ích gì.
Nói đoạn bèn dẫn sư cùng đi yết
kiến Mã Tổ
(2). Đến Giang Tây thì tổ đã thị tích(3)
vị thiền khách bèn đưa sư đến yết kiến thiền sư Bách Trượng Hoài
Hải(4).
Bây giờ có vị tăng hỏi bách Trượng.
- Thế nào là pháp môn đốn ngộ của
Đại Thừa?
Bách Trượng đáp:
- Đất lòng rỗng không thì mặt
trời trí tuệ tự chiếu.
Sư nghe lời nói ấy cảm thấy có
điều sở đắc, bèn trở về trụ trì tại chùa Hòa An ở Quảng Châu. Có
người hỏi sư:
- Thầy là thiền sư chăng?
Sư đáp:
- Bần đạo chưa từng học Thiền.
Hồi lâu sau sư mới gọi người kia,
chỉ vào cây thôi lư (cây xoan)(1).
Người ấy im lặng không hỏi nữa.
Khi thiền sư Ngưỡng Sơn(2)
còn làm sa di(3),
sư từng gọi bảo:
- Này Tịch, đem chiếc giường kia
lại đây cho ta!
Ngưỡng Sơn khiêng giường đến, sư
lại nói:
- Đưa về chỗ cũ!
Ngưỡng Sơn làm đúng như thế. Sư
lại hỏi:
- Này Tịch, bên kia có cái gì?
Ngưỡng Sơn đáp:
- Không có vật gì.
Sư lại hỏi:
- Bên này có gì?
Đáp:
- Không có vật gì.
Sư gọi:
- Này Tịch!
Ngưỡng Sơn dạ đáp, sư bảo:
- Đi đi!
Tháng chín năm Canh Tí niên hiệu
Đường Nguyên Hòa thứ 15 (820), sư đến chùa Kiến Sơ. Ngoài hai
bữa cơm cháo, suốt ngày sư chỉ ngồi quay mặt vào tường, không
nói một lời, chuyên chú tu tập thiền định làm vui. Suốt mấy năm
liền như thế nên người ngoài không ai biết sư, chỉ có sư trụ trù
chùa là Cảm Thành hết lòng kính cẩn hầu hạ. Cảm Thành gần gũi
bên cạnh sư để học hỏi những điều cơ vi huyền diệu, hiểu rõ yếu
chi của Thiền Tông.
Một hôm sư không bệnh, tắm rửa,
thay quần áo rồi gọi Cảm Thành đến bảo:
- Ngày trước tổ ta là Nam Nhạc
Hoài Nhượng thiền sư, khi quy tịch có bảo rằng:
Nhất thiết chư pháp
Giai tòng tâm sinh
Tâm vô sở sinh
Pháp vô sở trụ
Nhược đạt tâm địa
Sở tác vô ngại
Phi ngộ thượng căn
Thận vật khinh hứa.
Tất cả các pháp
Đều từ tâm sinh
Tâm không chỗ sinh
Pháp không chỗ trụ
Nếu đạt đất lòng
Làm gì chẳng ngại
Không gặp thượng
căn
Cẩn thận chớ nói(2)
Nói đoạn sư chắp tay mà qua đời.
Thiền sư Cảm Thành làm lễ hỏa táng(3)
rồi thu xá lị, dựng tháp phụng thờ ở núi Tiên Du. Bây giờ là
ngày 12 tháng giêng năm Bính Ngọ niên hiệu Bảo Lịch thứ 2 (826)
thời cuộc Đường.
Lại cách hai mươi tám năm (?) đến
năm Đinh Sửu niên hiệu Khai Hựu thứ 24 (1337)(1)
Thiền học nước Việt ta bắt đầu từ [Vô Ngôn] Thông thiền sư(2)
ở chùa Kiến Sơ vậy.
Thế hệ thứ nhất(1)
(?-860)
Chùa Kiến Sơ.
Thiền sư là người huyện Tiên du,
họ(2)...
Lúc mới xuất gia ở tụng kinh làm đầu. Phụ hào trong làng là ông
họ Nguyễn kính mộ đ núi Tiên Du thuộc bản quân, đạo hiệu là Lập
Đức. Lấy việc trì giới ức hạnh cao cả của sư, tự nguyện cúng gia
trạch làm chùa, mời sư đến trụ trì nhưng sư từ chối.
Đêm ấy sư chiêm bao thấy thần nhân đến bảo: “Nếu làm theo chí
nguyện của nhà họ Nguyễn thì chỉ chừng vài năm sẽ gặp may lớn”.
Vì thế sư bèn nhận lời mời của ông họ Nguyễn (chùa ấy chính là
chùa Kiến Sơ ở hương Phù Đổng).
Sau đó không bao lâu, Thông thiền
sư đến. Sư biết đó không phải là người thường, ngày đêm hầu hạ
chưa từng biếng trễ. Thông thiền sư cảm động lòng thành khẩn của
Lập Đức bèn đổi tên cho là Cảm Thành.
Một hôm Thông thiền sư bảo Cảm
Thành:
- Xưa Thế tôn vì nhân duyên lớn
mà xuất hiện ở thế gian. Hóa duyên xong ngài nhập Niết Bàn. Diệu
tâm ấy gọi là chính pháp nhân tạng, thực tướng, vô tướng và tam
muội pháp môn. Đích thân Thế tôn giao cho đệ tử là tôn già Ma Ha
Ca Diếp(1)
làm tổ thứ nhất, các đời nối truyền, đến Đạt Ma đại sư(2)
từ Tây Trúc sang trải bao hiểm nguy vì truyền pháp này. Đến tổ
thứ sáu Tào Khê (Huệ Năng) được tổ thứ năm (Hoằng Nhẫn) bảo cho
biết rằng(3)
“Khi Đạt Ma mới đến, người đời chưa tin hiểu nên lấy việc truyền
y bát đề tỏ rõ việc đắc pháp. Nay đức tin đã chín muồi, y bát có
thể trở thành đầu mối tranh chấp cho nên phải dừng lại ở ngươi,
không truyền tiếp nữa”. Từ đó chỉ lấy tâm truyền tâm, không
truyền y bát.
“Bây giờ Nam Nhạc Hoài Nhượng là
người đầu tiên được truyền tâm pháp. Nhượng truyền cho Mã Tổ Đạo
Nhất. Đạo Nhất truyền cho Bách Trượng Hoài Hải. Ta nhận được tâm
pháp ở Bách Trượng. Phép đó tử lâu đã có tiếng vang, nghe ở
phương này(4)
đã có đông người hâm mộ Đại Thừa, vậy nên ta đến để tìm kẻ thiện
trí thức. Nay ta gặp ngươi cũng là nhờ có nhân duyên kiếp trước.
Hãy nghe lời kệ của ta:
Chư phương hạo hạo
Tiềm phù mật ngữ
Thiên vạn hữu duyên
Hàm vị Tâm tông
Thanh tịnh bản nhiên
Tây Thiên thử thổ
Thử thổ Tây Thiên
Cổ kim nhật nguyệt
Cổ kim sơn xuyên
Xúc đồ thành trệ
Phật tổ thành oan
Sai chi hào ly
Thất chi bách thiên
Nhữ thiện quan sát
Mạc khiểm nhi tôn
Trực nhiêu vấn ngã
Ngã bản vô ngôn.
Dịch:
Các nơi đồn đại
Dối tự trạo truyền
Rằng thủy tổ ta
Gốc tự Tây Thiên
Truyền pháp nhân
tạng
Gọi đấy là Thiền
Một hoa năm lá
Hạt giống liên miên
Ngầm hợp mật ngữ
Muôn ngàn có duyên
Tâm tông đều gọi
Thanh tịnh bản
nhiên
Tây Thiên cõi này
Cõi này Tây Thiên
Xưa nay nhật nguyệt
Xưa nay sơn xuyên
Chạm đến thành trệ
Phật tổ thành oan
Sai một mảy may
Đi mất trăm ngàn
Ngươi khéo quan sát
Chớ lừa cháu con
Nói thẳng đến ta
Ta vốn vô ngôn
MINH CHI
(LSPGVN)
Sư nghe lời kệ của tổ liền tỉnh
ngộ.
Có vị tăng hỏi:
- Thế nào là Phật?
Sư đáp:
- Khắp tất cả mọi nơi.
Lại hỏi:
- Thế nào là Phật tâm?
Đáp:
- Chưa từng che giấu.
Người ấy lại nói:
- Kẻ học đạo này chưa hiểu.
Sư đáp:
- Ngươi trượt qua rồi!
Sau thiền sư không bệnh mà qua
đời. Bấy giờ là năm Canh thìn niên hiệu Đường Hàm Thông thứ 1
(860).
*
* *
Thế hệ thứ hai
1 người
(? – 901)
Chùa Dịnh Thiền, hương Siêu Loại(1)
Thiền sư người hương Điển Lãnh,
thủa nhỏ xuất gia theo hầu sư Tiệm Nguyên ở chùa Đông Lâm thuộc
bản hương, tự hiệu là Tổ Phong. Ông từng vân du nhiều nơi để cầu
học yếu chỉ Thiền tông. Gặp thiền sư Cảm Thành ở chùa Kiên Sơ
bàn theo hầu để học đạo, hơn mười năm không lúc nào tỏ ra mỏi
mệt. Một hôm sư vào phòng hỏi thầy:
- Trong kinh nói Thích Ca Như Lai
tu hành trải qua ba “A tăng kỳ”(2)
mới thành Phật. Nay thầy lại nói “Tâm tức Phật, Phật tức tâm”,
đệ tử chưa hiểu rõ, xin thầy dạy bảo cho.
Cảm Thành hỏi:
- Ngươi bảo trong kinh nói, tức
là ai nói?
Sư đáp:
- Chẳng lẽ đó không phải là lời
Phật hay sao?
Cảm Thành nói:
- Nếu là Phật nói thì tại sao
trong kinh Văn Thủ lại nói: “Ta ở thế gian bốn mươi chín năm
chưa nói một chữ dạy người”?
Vả lại cổ nhân nói nếu tìm văn để
làm chứng thì càng thêm ngưng trệ: khổ hạnh mà cầu Phật là mê
muội, lìa tâm cầu Phật thì đó là kẻ ngoại đạo. Cứ nắm chấp cái
tâm coi là Phật thì đó là Ma quân.
Sư hỏi:
- Như thế trong cái tâm ấy, cái
gì không phải là Phật? Cái gì chính là Phật?
- Cảm Thành đáp:
- Xưa có người hỏi Mã Tổ: “Tâm
tức là Phật, Phật tức là tâm, vậy cái gì là Phật?” Mã Tố đáp
“Ngươi ngỡ cái gì không phải là Phật thì chỉ ta xem?”. Người kia
không trả lời được. Mã Tổ nói: “Hiểu thấu được thì khắp nơi đều
là Phật. Không giác ngộ thì sai lầm mãi”. Chỉ một thoại đồ ấy
ngươi đã hiểu chưa?(1)
- Đệ tử đã lĩnh ngộ rồi.
Cảm thành nói:
- Người lĩnh ngộ thế nào?
Sư đáp:
- Khắp mọi nơi chẳng đâu không
phải là tâm Phật.
Nói xong bèn sụp xuống lạy tạ.
Cảm Thành nói:
Vậy là ngươi hiểu đúng rồi.
Nhân đó Cảm Thành đặt tên cho sư
là Thiện Hội.
Về sau thiền sư thị tịch ở bản
chùa. Đó là năm Canh thân niên hiệu Đường Quang Hòa thứ 3 (901).
*
* *
Thế hệ thứ ba
(?-957)
Chùa Khai Quốc(1)
kinh đô Thăng Long
Thiền sư người huyện Từ Liêm,
quận Vĩnh Khang, họ Nguyễn còn có một pháp danh khác là Chủ
Phong thiền sư. Khi mang thai bà mẹ thường trai giới, tụng kinh
niêm Phật. Đến khi sinh thấy hào quang tỏa sáng khắp nhà, cha mẹ
cho là điều lạ, có ý định ngày sau sẽ cho con xuất gia. Lớn lên
theo hầu thiền sư Thiện Hội ở hương Siêu Loại. Sư thường hầu
chuyện riêng với thầy để được làm đệ tử thân tín, có dịp hỏi han
những điều huyền vi, hiểu biết Thiền học ngày càng tăng tiến.
Thiện Hội từng bảo sư:
- Sống chết là việc lớn, cần phải
suy ngẫm cho thấu đáo
Sư hỏi:
- Khi sống, chết đến, làm sao mà
tránh?
Thiện Hội đáp.
- Phải nắm lấy chỗ không sống
chết mà tránh.
Lại hỏi:
- Thế nào là chỗ không sống chết?
Đáp:
- Phải ở trong sống chết mới nhận
biết được.
Hỏi:
- Làm thế nào mà tìm
được?
Thiện Hội nói:
- Ngươi hãy đi đi!
Chiều muộn lại đến!
Sư bèn đi ra, đúng hẹn, chiều hôm
đó lại đến. Thiện Hội nói:
- Đợi đến sáng mai mọi người sẽ
chứng tỏ cho người biết.
Sư bừng tỉnh bèn sụp xuống lạy
tạ. Thiện Hội hỏi:
- Ngươi thấy được đạo lý gì?
Sư đáp:
- Đệ tử đã lĩnh hội được rồi!
Thiện Hội lại hỏi:
- Ngươi lĩnh ngộ cái gì?
Sư bèn giơ nắm tay nói:
- Kẻ bất tiếu bị cái này che lấp!
Thiện Hội bèn thôi không hỏi nữa.
Về sau, sư quy tịch năm Bính
Thìn niên hiệu Chu Hiển Đức cho 3
(957).
*
* *
Thế hệ thứ tư
2 người, chỉ chép 1 người
(933-1011)
Chùa Phật Đà, hương Cát Lị,(1)
huyện Thường Lạc.
Ông người hương Cát Lị, huyện
Thường Lạc, họ Ngô tên là Chân Lưu, là hậu duệ của Ngô Thuận(2).
Ông dáng mạo khôi ngô tuấn tú, tính tình phóng khoáng, có chí
khí cao xa. Thuở nhỏ theo học Nho, lớn lên theo đạo Phật, cùng
bạn đồng học Trụ Trì đến chùa Khai Quốc thụ giới cụ túc với
thiền sư Vân Phong, nhờ đó được đọc rộng kinh điển Phật giáo,
hiểu sâu yếu chí Thiền học. Năm bốn mươi tuổi, danh tiếng vang
dội đến triều đình. Vua Đinh Tiên Hoàng vời về kinh đô (Hoa Lư)
hỏi chuyện. Sư đối đáp hợp ý, được vua phong giữ chức Tăng
thống. Năm thứ 2 niên hiệu Thái Bình (971) sư được ban hiệu là
Khuông Việt đại sư. Dưới triều vua Lê Đại Hành, sư đặc biệt được
vua kính trọng, phàm các việc quân quốc triều đình, sư đều được
tham dự. Sư thường đi chơi ở núi Vệ Linh, quận Bình Lỗ, thích
nơi đây cảnh trí đẹp, thanh u, muốn dựng am để ở. Ban đêm sư
chiêm bao thấy thần nhân mặc áo giáp vàng, tay phải đỡ ngọn bảo
tháp, theo sau có hơn chục tên quân hầu dáng mạo hung dữ. Vị
thần bảo với sư rằng: “Ta là Tì Sa Môn(1)
thiên vương, quân hầu theo ta đây đều là bọn quỷ Dạ xoa. Thiên
đế có sắc chỉ sai ta đến nước này gìn giữ cương giới để cho Phật
pháp được hưng thịnh. Ta có duyên với ngươi nên đến đây để nhờ
cậy”. Khi trời sáng, sư vào núi thấy một cây cổ thụ cao chừng
mười trượng, cành lá xum xuê tươi tốt, phía trên có đám mây lành
che bóng. Sư nhân đó thuê thợ đốn cây ấy lấy gỗ tạc tượng thần
theo đúng như đã thấy trong mộng để thờ phụng.
Năm Thiên Phúc thứ nhất (981),
quân Tống sang xâm lược nước ta. Trước đó, vua đã biết chuyện
này, bèn sai sư đến đền cầu đảo xin thần phù hộ. Quân giặc kinh
sợ lui về giữ sông Hữu Ninh. Đến đây, bọn chúng lại thấy sóng
gió nổi lên ùn ùn, giao long nhảy tung trên mặt nước, quân giặc
sợ hãi tan chạy.
Năm Thiên Phúc thứ bẩy (986) nhà
Tống sai Lý Giác
(2) sang sứ nước ta. Bấy giờ pháp sư Đỗ Thuận
cũng có danh tiếng lớn. Vua sai pháp sư cải trang làm giang lệnh
đón tiếp sứ giả ở bến sông. Giác thấy giang lệnh có tài nói
chuyện bèn làm thơ tặng, trong đó có câu “Thiên ngoại hữu thiên
ưng viễn chiếu” (ngoài trời lại có trời soi nữa). Vua bảo Đỗ
pháp sư đưa cho Khuông Việt xem. Khuông Việt xem xong nói: “Sứ
Bắc tôn kính bệ hạ không kém gì vua Tông”. Khi Giác trở về sư
làm bài từ Ngọc lang quy đưa tiễn:
Tường Quang phong hào cẩm phàm
trương
Thần tiên phục đế hương
Thiên trùng vạn lý thiệp thương
lang
Cửu thiên quy lộ trường
Tình thảm thiết
Đối ly trường
Phan luyến sứ tinh lang
Nguyện tương thâm ý vị Nam cương
Phân minh báo ngã hoàng.
Dịch:
Nàng tươi gió thuận cánh buồng giương
Thần tiên lại đế hương
Vượt sóng xanh muôn dặm trùng dương
Về trời xa đường trường
Tình thắm thiết
Chén lên đường
Vin xe sứ vấn vương
Xin đem thâm ý vì Nam cương
Tâu vua tôi tỏ tường(1).
HÀ VĂN TẤN
(LSPGVN)
Về sau sư lấy cớ già
yếu xin cáo quan trở về dựng chùa ở núi Du Hi thuộc quận nhà,
rồi trụ trì ở đấy, người các nơi đến theo học rất đông. Một hôm
đệ tử thân cận là Đa Bảo hỏi sư:
- Thế nào là thủy
chung của đạo học?
Sư đáp:
- Thủy chung không
vật thảy hư không
Hiểu được Chân Như,
thể ắt đồng.
(Thủy chung vô vật
diệu hư không
Hội đắc Chân Như thế
tự đồng)
Đa Bảo hỏi:
- Lấy gì bảo chứng?
Sư đáp:
- Không có chỗ cho
người hạ thủ.
Đa Bảo thưa:
- Hòa thượng nói rõ
rồi.
Sư đáp:
- Người hiểu thế nào?
Đa Bảo bèn hết lên một
tiếng.
Ngày mười lăm tháng
hai niêu hiệu Thuận Thiên thứ hai (1011, đời Lý Thái Tổ), trước
lúc quy tịch, sư gọi Đa Bảo đến đọc lời kệ rằng:
Mộc trung nguyên hữu
hỏa
Nguyên hỏa phục hoàn
sinh
Nhược vị mộc vô hỏa
Toàn toại hà do manh?
Dịch:
Lửa trong cây có sẵn
Dù tắt lại bùng
ngay
Nếu bảo cây không
lửa
Xát mạnh sao cháy
cây?
Nói xong sư ngồi kiết
già mà qua đời, thọ 52 tuổi (có người nói thọ 79 tuổi)(1)
*
* *
Thế hệ thứ năm
Chùa Kiến Sơ, hương
Phù Đổng, huyện Tiên Du.
Không biết sư người ở
đâu, cũng không rõ họ gì. Bây giờ Khuông Việt đại sư giáo hóa ở
chùa Khai Quốc, sư đến tham thiền học đạo, được đại sư khen là
người lĩnh ngộ cơ vi, xử sự kính cẩn, riêng được đại sư nhận làm
đệ tử thân tín. Sau khi đắc pháp, sư một mình theo bình bát đi
vân du ngoại vật, sau đến trụ trì ở chùa Kiến Sơ.
Khi Lý Công Uẩn còn
nhỏ tuổi, sư thấy dáng mạo tinh anh tuấn tú khác thường, bèn
nói: “Cậu bé này cốt tướng chẳng phải tầm thường, ngày sau làm
vua ắt là người này”. Lý Công Uẩn cả sợ nói: “Ngày nay thánh đế
đang trị vì, trong nước yên bình, sư nói thế không khéo gây họa
tru di cho cả họ nhà tôi”. Sư nói:
- Mệnh trời đã định
như thế, dù muốn trốn tránh cũng không được. Nếu quả đúng như
lời, mong đừng nhau!
Sau khi lên ngôi, Lý
Thái Tổ nhiều lần vời sư về kinh thỉnh vấn yếu chỉ của Thiền
tông, ân lễ tiếp đãi trọng hậu, các việc chính sự triều đình đều
mời sư dự bàn định đoạt. Vua từng xuống chiếu cho trùng tu chùa
Kiến Sơ là nơi sư trụ trì. Về sau không biết sư tịch ở đâu.
*
* *
Thế hệ thứ sáu
3 người, chép thiếu 1
người
(?-1051)
Chùa Cảm Ứng(1),
núi Ba sơn, phù Thiên Đức.
Trưởng lão họ Lã,
người hương Chu Minh, suốt đời tu hành thanh tịnh. Xuất gia từ
lúc còn nhỏ, theo hầu học đạo với thiền sư Đa Bảo hơn hai mươi
năm. Môn đồ của Đa Bảo có đến hơn một trăm người mà chỉ Định
Hương và Quốc Bảo Hòa(2)
được chọn là giỏi nhất, về yếu chỉ của Thiền tông thì Định Hương
thấu hiểu sâu sắc hơn. Một hôm sư hỏi Đa Bảo:
- Làm sao thấy được
chân tâm?
Đa Bảo đáp:
- Chính ngươi phải tự
phát hiện lấy!
Định Hương khoát nhiên
tỉnh ngộ nói:
- Tất cả đều như thế,
đâu phải chỉ riêng đệ tử.
Đa Bảo hỏi:
- Ngươi đã hiểu chưa?
Đáp:
- Đệ tử hiểu rồi,
nhưng cũng giống như chưa hiểu.
Đa Bảo nói:
- Phải lấy tâm ấy mà
bảo nhậm.
Sư ôm tai đứng quay
lưng lại:
Đa Bảo bèn quát bảo:
- Đi đi!
Định Hương sụp xuống
lạy ta. Đa Bảo nói:
- Về sau giao tiếp với
người, ngươi phải làm như kẻ điếc.
Ở kinh đô, có viên Đô
tướng Thành hoàng sứ là Nguyễn Tuân kính mộ danh đức của sư, mời
sư về trụ chùa Cảm Ứng, học trò đến theo học rất đông. Đối với
người đời, sư có công dạy bảo cảm hóa không nhỏ. Ngày ba tháng
năm Canh dần niên hiệu Đại Bảo thứ 3 (1051) đời Lý Thái Tông, sự
lâm bệnh, gọi đệ tử đến đọc bài kệ vĩnh biệt.
Bản lai vô xứ sở
Xứ sở thị chân tông
Chân tông như thị ảo
Ảo hữu tức không không
Dịch:
Xưa nay không xứ sở
Xứ sở ấy chân tông
Chân tông hư ảo thế
“Có” ảo tức “không”
không.
Nói xong sư im lặng mà
quy hóa.
*
* *
Chùa Trùng Minh, núi
Thiên Phúc, huyện Tiên Du.
Trước sư đến tham vấn
sư Đa Bảo ở chùa Kiến sơ lĩnh hội được tâm yếu của Thiền tông.
Sau sư đến trụ trì ở núi này(1)
có tiếng là bậc cao tăng đương thời. Học trò đến theo học đông
có tới hơn nghìn người. Chùa Trùng Minh trở thành một thiền viện
sầm uất trong chốn tùng lâm. Khoảng niên hiệu Thông Thụy (1034 –
1038) vua Lý Thái Tông thường đến thăm chùa. Vua hỏi:
- Hòa thượng trụ ở núi
này đã bảo lâu?
Sư đáp:
- Tháng ngày rày
biết rõ
Xuân thu cũ ai hay.
