| ...... ... |
. |
TÌM HIỂU KINH
PHÁP CÚ
(DHAMMAPADA)
Tâm Minh NGÔ TẰNG GIAO
* DIỆU PHƯƠNG XUẤT BẢN 2006 *
--- o0o ---
IV
HƯƠNG VỊ GIẢI THOÁT
Trong Kinh Pháp Cú có một
số bài khá phong phú đề cao chánh pháp vì chánh pháp đóng một
vai trò rất quan trọng
trong trách nhiệm phát huy chánh kiến, tu tập trí tuệ, đưa người
hành giả dần đến mục đích giác ngộ và giải thoát. Chánh pháp cũng
giữ một vai trò rất quan trọng trong trách nhiệm hướng dẫn quần
sinh. Chúng ta nhớ lại lời căn dặn của Ðức Phật trong kinh Ðại Bát
Niết Bàn: “Này A Nan, hãy tự mình là ngọn đèn cho chính mình, hãy tự
mình y tựa chính mình, chớ y tựa người khác. Dùng chánh pháp làm
ngọn đèn, dùng chánh pháp làm chỗ tựa.”
Nhờ chánh pháp người
trí được an tịnh. Truyện tích kể rằng một thiếu nữ về nhà chồng
không được bên chồng chấp thuận vì không có của hồi môn (theo tập
tục thời bấy giờ ở Ấn Ðộ). Mẹ cô đã dâng tất cả sự nghiệp đến chư
Tăng. Người thiếu nữ bị hất hủi, cho rằng các Tăng đã hại hạnh phúc
của cô, cô đâm ra thất vọng và nguyền rủa các Tăng. Ðức Phật thuyết
Pháp cho cô nghe và tâm cô trở nên an tịnh:
(Pháp Cú 82)
Như là hồ nước thẳm sâu
Phô dòng phẳng lặng, khoe mầu sạch trong
Những người có trí, có lòng
Khi nghe chánh pháp cũng không khác gì
Thân tâm tịnh lạc kể chi.
Khi lời giáo huấn được giảng bày minh bạch, những người theo chánh
pháp mà tu hành sẽ vượt khỏi kiếp sống trần tục, nơi mà dục vọng chế
ngự và thường là khó thoát, để qua được đến bờ bên kia là cõi Niết
Bàn, được giải thoát hoàn toàn.
Những người có tâm đạo, cùng ở dọc theo một con đường nọ, quyết định
để bát cúng dường chư Sư và nghe giảng giáo pháp suốt đêm. Nhưng khi
về khuya vài người không chịu nổi nên trở về nhà. Vài người khác ở
lại nhưng không ngớt ngủ gục. Nghe câu chuyện, Ðức Phật dạy:
(Pháp Cú 86)
Ai mà có đủ duyên may
Được nghe chánh pháp giảng bày phân minh
Đúng theo chánh pháp tu hành
Sẽ mau thoát cảnh tử sinh bờ này
Trùng dương dục vọng vượt ngay
Bên kia bờ giác dang tay đón chờ.
Sống một ngày mà chứng ngộ trạng thái
bất diệt của cõi Niết Bàn là không sinh, không già, không chết quý
hơn sống cả thế kỷ mà không chứng. Một thiếu phụ trẻ tuổi mất đứa
con duy nhứt. Bà ôm con chạy đi tìm phương cứu chữa. Bà đưa con đến
Ðức Phật cầu cứu và Ngài khuyên bà nên tìm cho Ngài một ít hột cải
trong nhà nào chưa từng có người chết. Hột cải thì bà tìm được,
nhưng không gặp nhà nào chưa từng có người chết. Ánh sáng chân lý
bừng phát sinh. Khi trở về được nghe giảng giáo pháp, bà xuất gia
làm Tỳ kheo ni. Ngày kia, khi nhìn một ngọn nến cháy chập chờn trước
gió bà suy niệm về lý vô thường của đời sống. Ðức Phật dạy:
(Pháp Cú 114)
Trăm năm sống chẳng nhận ra
Pháp kia bất tử. Thật là uổng thay!
Chẳng bằng sống chỉ một ngày
Mà rồi giác ngộ thấy ngay Niết Bàn
Nơi bất diệt, đẹp vô vàn
Không trò bệnh lão, không màng tử sinh.
Một ngày nhận thấy giáo pháp chân lý
tối thượng quý hơn sống cả thế kỷ không thấy. Một thiếu phụ khá giả
có đông con, bảy trai và bảy gái. Theo lời yêu cầu của các con bà
phân phối hết tài sản cho chúng vì chúng hứa sẽ cung phụng bà đầy
đủ. Nhưng về sau những đứa con bất hiếu ấy lãng quên, không chăm sóc
bà. Bà hết sức thất vọng và xuất gia làm Tỳ kheo ni. Bà chuyên cần
suy niệm về giáo pháp. Ðức Phật giảng cho bà tầm quan trọng của
chánh pháp:
(Pháp Cú 115)
Trăm năm sống chẳng nhận ra
Pháp kia tối thượng. Thật là uổng thay!
Chẳng bằng sống chỉ một ngày
Mà hay rằng giáo pháp đầy thâm sâu
Dạt dào chân lý tối cao.
Một câu chánh pháp
dù ngắn cũng hữu ích. Người kia đi biển, thuyền bị đắm, cố gắng nhọc
nhằm lắm mới lội được vào bờ. Không còn quần áo, ông lấy vỏ cây che
đỡ thân mình. Dân làng thấy ông ăn mặc như vậy tưởng lầm ông là một
vị A La Hán. Nhận định sự điên cuồng ấy, ông tìm yết kiến Ðức Phật.
Ngài đang trên đường đi khất thực nhưng thấy đủ cơ quyên nên dừng
lại bên đường giảng vắn tắt cho ông một bài pháp ngắn. Được cảm hóa
bằng những lời dạy hữu ích, đầy trí tuệ, tâm ông khai ngộ và đắc quả
A La Hán. Các Tỳ kheo ngạc nhiên về ích lợi của bài pháp ngắn. Đức
Phật dạy “Ngàn câu vô dụng không bằng một câu hữu ích”:
(Pháp Cú 101)
Kệ kia nói đến ngàn câu
Nếu đều vô nghĩa, ích đâu cho đời
Một câu nói cũng đủ rồi
Nếu đầy nghĩa lý, mọi người mừng thay
Nghe xong tâm tịnh lạc ngay.
Một Tỳ kheo sống trong rừng chỉ thuộc
một câu kinh và trong những ngày giới thường đọc câu ấy. Chư Thiên
trong vùng hết lòng hoan nghênh. Hai Tỳ kheo khác, vốn thuộc nhiều
kinh kệ, cũng đến nơi ấy thuyết Pháp nhưng không được chư Thiên hoan
nghinh. Bất mãn, hai vị bỏ đi. Khi trở về bạch lại với Ðức Phật về
thái độ của chư Thiên. Ngài dạy “Chánh
pháp là để hành trì chớ không phải để nói suông”:
(Pháp Cú 259)
Nào đâu cứ phải nói nhiều
Là người chánh pháp chuyên theo hộ trì,
Ai tuy ít học, ít nghe
Nhưng mang chánh pháp quyết đi thực hành
Chẳng buông lung, rất tâm thành
Hộ trì như vậy xứng danh hàng đầu.
Nhờ chánh pháp soi đường, nên trí tuệ
phát triển, có thể chiến thắng ma quân dục vọng và cuối cùng đưa đến
giác ngộ và giải thoát. Nhiều Tăng sĩ đang hành thiền trong rừng bị
các vị Trời ngụ trên cây làm chao động, họ trở về thỉnh giáo với Ðức
Phật. Ngài khuyên các thầy nên rải tâm từ đồng đều đến tất cả. Hành
đúng lời dạy, về sau những vị ấy được chư Thiên hộ trì. Đức Phật dạy
“Nên nhớ rằng thân ta mong manh như cái lọ sành. hãy giữ tâm mình
vững như thành trì”:
(Pháp Cú 40)
Thân như đồ gốm mong manh
Giữ tâm cho vững như thành vây quanh
Với gươm trí tuệ tinh anh
Hãy mau đánh dẹp tan tành quân Ma
Dẹp Ma dục vọng quấy ta
Thắng rồi nỗ lực để mà tiến thêm
Giữ gìn chiến thắng cho bền
Vượt vùng luyến ái, thoát miền nhiễm ô.
Sống theo chánh pháp thời
tiếng lành gia tăng. Vùng kia bị dịch
hạch hoành hành. Vợ chồng viên chưởng khố trước khi chết chỉ cho con
trai chỗ chôn kho tàng và bảo con trốn đi mới thoát chết. Mười hai
năm sau chàng con trở về. Tuy giàu có nhưng sợ nguy đến bản thân nên
sống khiêm tốn, đi làm công lam lũ. Nhà vua có tài nhận biết người
khi nghe tiếng nói. Nghe tiếng anh nói, vua biết đây là một người
giàu có. Về sau vua điều tra và tìm ra sự thật. Vua bổ nhiệm anh làm
chưởng khố và gả công chúa cho. Khi anh được vua giới thiệu đến Đức
Phật thì Đức Phật diễn tả những đặc tính của người sung túc như sau:
(Pháp Cú 24)
Luôn cố gắng, chẳng buông lung
Nghĩ suy chín chắn, tấm lòng hăng say
Bản thân tự chế hàng ngày
Sống theo chánh pháp, tốt thay cuộc đời
Tiếng lành tăng trưởng mãi thôi.
Ðức Phật là bậc đạo sư vĩ đại. Ngài đã khám phá ra con đường xuyên
qua cách rừng vô minh đen tối, và muốn chỉ cho chúng ta thấy con
đường đó nếu chúng ta có đủ trí tuệ sáng suốt để lắng nghe những gì
Ngài nói.
Nước biển mênh mông vô
tận nhưng đều bắt từ nguồn. Dù là nước trăm sông nhưng đều đổ về
biển cả và thuần một vị, đó là vị mặn. Giáo Pháp Ðức Phật thuyết
giảng trong gần nửa thế kỷ cũng thế, dù nhiều vô lượng
nhưng chỉ có một vị, đó là vị giải thoát, là Bồ Ðề, là Niết Bàn tịch
tĩnh.
Với lòng từ mẫn thương
xót chúng sinh, Đức Phật thấy rõ chúng sinh ít người bỏ ác làm lành,
ít người hướng tìm giải thoát. Trong nhân loại rất ít người qua được
đến bờ bên kia là bờ giải thoát giác ngộ, là cõi Niết Bàn. Phần đông
đám người còn lại chỉ cam tâm quanh quẩn xuôi ngược ở bờ bên này là
bờ của bất thiện, của trói buộc, của đau khổ, của cảnh giới sinh tử
trần gian. Phần đông sinh trở đi trở lại trên thế gian này.
Truyện tích kể rằng
những người có tâm đạo, cùng ở dọc theo một con đường nọ, quyết định
để bát cúng dường chư Sư và nghe giảng giáo pháp suốt đêm. Nhưng khi
đêm về khuya vài người không chịu nổi nên trở về nhà. Một số thì lo
hờn lo giận. Vài người khác ở lại nhưng không ngớt ngủ gục, không
một giọt pháp nào lọt vào tai. Nghe câu chuyện, Ðức Phật giải thích
bản chất của người thế gian:
(Pháp Cú 85)
Đám đông nhân loại quanh ta
Ít người đạt được tới bờ bên kia
Còn bao kẻ khác kể chi
Ngược xuôi quanh quẩn sớm khuya bờ này
Trầm luân sinh tử thương thay!
Con đường Giới Ðịnh Tuệ
của Đạo Phật dẫn khách lữ hành dấn thân trên đạo lộ giải thoát, tiến
dần đến Niết Bàn, đích cứu cánh của mọi con đường, một trạng thái an
lành giải thoát chờ đợi người lữ hành.
Truyện tích kể rằng nhân dịp làm
hôn lễ cho người con gái trẻ tuổi, gia đình nọ thỉnh Ðức Phật và tám
mươi vị Tỳ kheo về nhà để cúng dường. Trong lúc thấy cô dâu đang
lăng xăng lui tới mải tiếp khách thì chú rể đứng nhìn cô dâu chăm
chăm, trong lòng rộn rã và sinh lòng tham dục, chỉ say đắm nghĩ đến
cô gái, không để hết lòng thành vào việc dâng cúng. Ðức Phật nhận
thấy ý tưởng xấu ấy nên dạy rằng “Không lửa nào bằng lửa tham dục,
không ác nào bằng lòng sân hận, không khổ nào bằng khổ ngũ uẩn,
không vui nào bằng vui an tịnh Niết Bàn”:
(Pháp Cú 202)
Lửa nào lại sánh được ngang
Lửa tham lửa dục cháy tan dữ dằn,
Ác nào lại sánh cho bằng
Ác sân ác hận hung hăng oán hờn,
Khổ nào lại vượt được hơn
Khổ thân ngũ uẩn hợp tan sớm chiều,
Vui kia so sánh đủ điều
Sao bằng vui chốn cao siêu Niết Bàn.
Một cô gái làm công,
phải làm việc vất vả suốt ngày đến lúc đêm khuya, bước ra ngoài cửa,
để ý thấy nhiều vị tăng sĩ thấp thoáng qua lại trên một ngọn đồi gần
đó. Cô tự nghĩ: “Ta không ngủ được vì công chuyện bề bộn mệt nhọc,
còn các vị Sư kia, tại sao cũng không ngủ được”. Về sau cô có dịp
cúng dường bánh cho Ðức Phật và được nghe Ngài giải thích là các vị
Tỳ kheo vẫn thức đêm, không ngủ vì phải luôn luôn tỉnh giác và
chuyên cần tu tập, tâm trọn vẹn hướng về Niết Bàn để mọi phiền não
đều dứt sạch:
(Pháp Cú 226)
Những người giác tỉnh thường xuyên
Dốc lòng tu tập ngày đêm chuyên cần
Quyết tâm hướng đến Niết Bàn
Thì bao phiền não tiêu tan chẳng còn.
Một anh nông dân
nghèo đến nghe Ðức Phật thuyết Pháp trong lúc bụng đói. Trước khi
bắt đầu thời Pháp Ngài gọi người dọn cơm cho anh ăn. Nhân cơ hội,
Ngài giảng rằng “Thông thường, mỗi khi đau ốm người ta dùng một vị
thuốc thích hợp làm cho bệnh thuyên giảm và chấm dứt. Nhưng cái đói
thì không bao giờ dứt, suốt đời, hễ no rồi lại đói. Thân con người
là nguồn gốc của lo âu và sầu khổ. Nếu biết rõ hai điều ấy ta sẽ
thấy Niết Bàn là nơi an lạc cao nhất”:
(Pháp Cú 203)
Đói là chứng bệnh lớn lao,
Vô thường ngũ uẩn khổ đau nhất đời,
Nếu ai hiểu đúng vậy rồi
Coi như đạt đến cực vui Niết Bàn.
Chúng ta thường quan
niệm Niết Bàn như một cảnh giới, một cõi nào đó cao cấp hơn cõi
người, như là cõi thiên đường của các tôn giáo khác, đó là một sai
lầm lớn. Niết Bàn vượt thoát mọi khái niệm đối đãi về thời gian,
không gian, có, không, lớn, nhỏ... Dù vậy, Niết Bàn không phải là hư
vô, mà là một thực tại thanh tịnh, siêu việt, không nằm trong phạm
vi phân biệt của ý thức, hay nói cách khác, không thể nhận thức được
Niết Bàn khi đang còn tham, sân, si. Một vị Thiền sư nói: “Hãy nhìn
những rặng núi, những con suối chảy, những rừng cây xanh ngắt đẹp
tuyệt vời kia. Khi biết nhìn mọi vật với một nhãn quan mới, một nhãn
quan không bị chi phối bởi tham sân si, thì cảnh đẹp kia chính là
Niết Bàn đó! Niết Bàn không phải là một nơi chốn nào khác biệt với
thế gian, một cảnh giới nào mà người ta có thể tìm đến. Niết Bàn
chính là ở đây”. Ðức Phật và các vị Bồ Tát, A La Hán đã đạt Niết Bàn
ngay trong đời sống này. Ðiều đó nghĩa là Niết Bàn nằm ngay trong
tầm tay của mỗi người. Biểu hiện của Niết Bàn là không còn tạo
nghiệp và không còn tái sinh.
“Niết Bàn tức sinh
tử, sinh tử tức Niết Bàn”. Câu kinh thâm thúy mới đọc tưởng như mâu
thuẫn. Thật ra lúc mê thì sinh tử, khi ngộ là Niết Bàn, hai cảnh
sinh tử và Niết Bàn không phải là hai nơi xa cách mà chỉ là một.
Pháp nhiệm mầu của Đạo Phật là dạy cho con người biết cách chuyển mê
thành ngộ, biến cải cảnh sinh tử đau khổ của thế gian thành cảnh an
lạc, Niết Bàn của chư Phật.
NGHỆ THUẬT THUYẾT PHÁP
Trong gần
nửa thế kỷ thuyết pháp độ sinh, Ðức Phật
đã giảng dạy và hóa độ cho rất nhiều người thuộc nhiều thành phần,
căn cơ và nguồn gốc khác nhau. Tùy cơ duyên mà Ngài sử dụng những
phương cách giảng khác nhau để khai mở trí tuệ cho hàng đệ tử. Có
khi Ngài dùng lời dịu dàng để khuyên răn. Có khi Ngài dùng các lý
luận sắc bén để thuyết phục. Có khi ngài dùng những ví dụ, những
ngụ ngôn. Có khi ngài dùng những định
nghĩa. Cũng có khi Ngài dùng các ẩn dụ mạnh mẽ.
Đức Phật dùng một phương pháp rất
biệt tài trong tập Kinh Pháp Cú là sử dụng các ví dụ rất linh động
và chính xác để gợi cảm cho người nghe mà xác chứng và nhiều khi lại
giải thích thêm cho cặn kẽ hơn những điều Ngài nói. Các ví dụ ngài
dùng thật vô cùng phong phú và khác biệt, lại giản dị, trong sáng,
hướng thượng, hiền thiện và giải thoát.
Truyện tích
kể rằng vua Lưu Ly chỉ vì nghe thuật lại một lời nói có tính cách khinh
khi đến nguồn gốc, dòng dõi mẹ và bà ngoại của mình nên xúc động và sinh
lòng thù oán sâu đậm dòng dõi Thích Ca của Đức Phật. Vua mang quân sang
tiêu diệt toàn thể những người cùng họ này. Trên đường trở về, quân đội
của vua đóng dinh trại bên một bờ sông để nghỉ. Giữa đêm khuya, một trận
lụt to lôi cuốn tất cả vua và binh lính theo dòng nước. Mọi người đều bị
chết hết. Nghe câu chuyện thương tâm ấy Đức Phật dùng hình ảnh nước lũ
cuốn trôi xóm làng để ghi nhận rằng nhiều người đi đến sự sụp đổ của chính
mình trong khi thực hành mưu đồ để thành đạt mục tiêu, miệt mài trong dục
vọng, tâm phóng túng, không biết rằng “Diêm vương đang cắt ngắn mạng sống
của họ”:
(Pháp Cú 47)
Tựa như nước lũ cuốn đi
Xóm làng say ngủ li bì nửa khuya
Tử thần cũng sẽ rước về
Những người phóng túng, đam mê tối ngày
Chỉ chuyên thu nhặt luôn tay
Cánh hoa dục lạc chất đầy trong tâm.
Cũng nhân truyện tích trên chúng ta nhận
thấy vua Lưu Ly vì tàn sát quá nhiều người trong dòng họ Thích Ca mà phải
chịu quả báo “hiện tiền” là bị nước lụt cuốn trôi ngay. Còn khi thấy quá
nhiều người trong dòng họ Thích Ca bị giết chết, Thầy A Nan khóc lóc xin
nhờ Đức Phật cứu cho, nhưng Đức Phật bảo đó là quả báo của dòng họ Thích
Ca phải gánh chịu, vì trong một tiền kiếp, họ đã bỏ thuốc độc vào một hồ
nước, giết hết loài cá trong hồ, nay cá ấy tái sinh ở nước của vua Lưu Ly
và đến báo oán.
Đức Phật dạy nên chấm dứt tham luyến.
Người còn đang say đắm, mê luyến về tài sản, về đàn gia súc, về con
cháu, sẽ bị thần chết đến dẫn đi một cách bất ngờ, cũng như dân chúng
trong làng đang say ngủ bị cơn lụt to nửa đêm thình lình lôi cuốn trôi
ra biển:
(Pháp Cú 287)
Người mà tâm mãi hằng ngày
Cháu con, gia sản đắm say chẳng ngừng
Khó mà thoát khỏi tử thần
Giống như thảm họa xóm làng ngủ say
Bị cơn nước lũ cuốn ngay.
Từ hình ảnh lũ lụt Đức Phật đưa ra hình
ảnh ao hồ. Ngài dạy sau khi nghe Pháp thời tâm của người hiền trí an
tịnh như nước trong hồ sâu yên lặng. Lần khác Ngài dạy rằng tâm của
bậc thánh nhân không dao động thời an tịnh như cõi đất bằng, kiên cố
như trụ đồng và cũng phẳng lặng và trong suốt như ao sâu không bị bùn
đất làm nhơ bẩn.
Hình ảnh từng giọt nước nhỏ rơi xuống lâu
ngày cũng làm đầy được một cái bình, từ đó Đức Phật dạy là đừng nên xem
thường điều ác dù nhỏ hay điều thiện dù nhỏ. Hình ảnh gần gũi khác là mưa
trên mái nhà. Ngài dạy tâm không tu sẽ bị tham dục xâm nhập như mái nhà mà
lợp không kín sẽ bị mưa dột vào. Trái lại nhà lợp kín sẽ không bị mưa dột
như kẻ khéo tu.
Kế đến là hình ảnh cát bụi và cây cối.
Ngài dạy là kẻ ác hại người thời ác kia trở lại gây khổ cho mình như
tung cát bụi ngược chiều gió, cát bụi sẽ bay ngược trở lại vào mắt
người tung. Lần khác Ngài dạy là kẻ xuất gia mà chẳng giữ mình, hành
vi phóng đãng, tu hành buông lơi thời chỉ gieo cát bụi cho đời. Ngài
cũng dạy rằng người không tự kiềm chế dễ bị dục vọng lôi cuốn như cây
yếu trước cơn gió lốc. Lòng ái dục tiềm ẩn chưa bị tận diệt thời khổ
não vẫn phát sinh trở lại như đốn cây mà không đào hết rễ thì nó vẫm
đâm chồi sống lại mãi. Đức Phật diễn tả người phá giới tự hại mình như
cây leo chùm gửi leo quanh rồi siết chết cây vườn:
(Pháp Cú 162)
Người phá giới tự hại mình,
Như dây chùm gửi leo quanh cây vườn
Dần dần siết chết cây luôn,
Người này gieo hại bản thân vô bờ,
Gieo điều xấu, ác mong chờ
Mà quân thù địch ước mơ hại mình.
Hình ảnh cỏ lau mọc dại cũng đuợc nhắc
tới. Đức Phật dạy “Người nào nuôi dưỡng ái dục thời sầu muộn sẽ gia
tăng như cỏ dại mọc lên nhanh sau những cơn mưa”. Lần khác Ngài
khuyên “Đừng để cho lũ Ma quân dục tình phá hoại cái Tâm của mình như
cơn lũ lụt làm hại đám cỏ lau”. Có khi Ngài nhấn mạnh “Tham, sân, si,
ái là bốn khuyết điểm của loài người như cỏ hoang làm hại ruộng vườn”.
Đức Phật cũng dùng hình ảnh những súc
vật mà chúng ta thường trông thấy trong cuộc sống hàng ngày để làm ví
dụ khi thuyết pháp cho mọi người dễ hiểu. Ngài dạy “Ai học mà không
hành thời vô ích, như kẻ chăn bò chỉ đếm bò cho chủ”. Hoặc “Già nua,
chết chóc lùa con người đến với tử thần như người chăn bò lùa bò ra
cánh đồng”. Hoặc “Bà La Môn là người đã giác ngộ như trâu dũng mãnh
đầu đàn”.
Đối với chuyện ái dục thời Đức Phật đưa
ra hình ảnh “Ngày nào còn một bụi cây nhỏ dục vọng giữa nam và nữ mà
chưa bị chặt ngã, thời ngày ấy tâm hãy còn bị trói buộc, giống như con
bê đeo dính bò mẹ”:
(Pháp
Cú 284)
Dây tình nam nữ, gái trai
Nếu mà chưa dứt, còn hoài vương mang
Thì tâm, ý vẫn buộc ràng
Như bê bú mẹ luôn ham, chẳng rời.
Để thuyết pháp Đức Phật đưa ra nhiều hình
ảnh của các sinh vật để người nghe dễ cảm nhận. “Ái dục của người sống dễ
duôi tăng trưởng như dây leo. Nó nhảy từ kiếp sống này chuyển sang kiếp
khác như loài khỉ, vượn thích trái cây trong rừng”. Hoặc “Kẻ bị bao trùm
trong ái dục kinh hoàng như thỏ nằm trong bẫy”. Hoặc “Những ai đắm say
trong tham ái sẽ rơi trở vào dòng, như nhện sa vào lưới của chính nó”.
Đức Phật cũng dạy “Những người trí tuệ thô
thiển, khi hôn mê, tham ăn, thích ngủ, ngã lăn, nằm dài như con heo to mà
người ta nuôi bằng thức ăn thừa.” Trong một dịp khác,
vì ăn uống quá độ mà vua Ba Tư Nặc thường
thấy mệt mỏi và khó chịu, nhờ Ðức Phật khuyên dạy, vua ăn uống có độ lượng
và do đó cải tiến tình trạng sức khỏe. Nhân dịp này để diễn tả kẻ ưa ngủ,
ăn uống không chừng mực, nằm lăn lóc qua lại, Ngài dùng hình ảnh con heo
ham ăn cho no bụng:
(Pháp Cú 325)
Người phàm, ngu muội, tham ăn
Lại thêm ưa ngủ, nằm lăn lóc hoài
Như heo ăn bụng no rồi
Tái sinh chịu mãi, luân hồi tránh đâu.
Có một Tỳ kheo ít thông minh lại hay lơ
đãng, vụng về. Ít khi biết nói những lời cho hợp thời, hợp cảnh. Trí tuệ
không được mở mang. Ngài đưa ra hình ảnh bò với trâu để so sánh:
(Pháp Cú 152)
Người không chịu học, chịu nghe
Giống như bò với trâu kia vô ngần,
Trâu bò lớn mạnh thịt gân
Nhưng mà trí tuệ trăm phần y nguyên
Nào đâu phát triển được thêm.
Kế đến Đức Phật đưa ra hàng loạt hình ảnh
súc vật khác. Ngài dạy: Người trí như tuấn mã chạy nhanh bỏ lại phía sau
những con ngựa gầy, lười biếng và hèn kém; Hãy nhiệt tâm chuyên cần như
ngựa giỏi chạy hăng lại thêm roi thúc giục; Luyện được lòng ẩn nhẫn mới là
khó, khó hơn luyện được voi; Kẻ có tài tự chế ngự được mình là điều rất
quý, quý hơn cả tài huấn luyện la, lừa, ngựa và voi; Người phóng túng,
không biết tự kiềm chế giống như con voi hung hăng khó trị.
Nhân có một thầy Sa di trẻ tuổi có giới
hạnh rất trang nghiêm nhưng về sau muốn hoàn tục. Bà mẹ thầy thuyết phục
thầy không nên làm vậy. Cuối cùng thầy nhận định được sự ích lợi dồi dào
phong phú của đời sống thiêng liêng đạo hạnh. Đức Phật khuyên thầy “Hãy
khéo điều khiển tâm mình như tay quản tượng giỏi điều phục voi”:
(Pháp Cú 326)
Như Lai thuở trước buông lung
Bao nhiêu tham dục cứ thường chạy theo,
Tâm ta nay đã xoay chiều
Nhờ vào chánh niệm ta điều phục tâm
Như voi hung dữ vô ngần
Nhờ tay quản tượng sẽ thuần tính ngay
Đức Phật dạy “Người không tiến bộ về
vật chất và tinh thần sẽ ăn năn hối hận như con cò già bên cái ao
không cá”. Trong một dịp khác tâm của một Tỳ kheo bị những tư tưởng
xấu chế ngự, Ngài khuyên thầy nên giữ vững tâm, khắc phục tư tưởng xấu
vì “Cá mắc câu và bị kéo lên khỏi nước, vứt trên đất khô, vùng vẫy như
thế nào thì tâm của người trí cũng vùng vẫy và phấn đấu để tránh xa
dục vọng như thế ấy”:
(Pháp Cú 34)
Tựa như cá ở hồ ao
Bị đưa khỏi nước quăng vào bờ kia
Vẫy vùng, sợ sệt kể chi,
Tâm người nên vậy khác gì cá đâu
Phải vùng vẫy, phải lo âu
Cố mà phấn đấu thoát mau tâm mình
Khỏi tay Ma giới dục tình.
Hình ảnh loài quạ, diều hâu cũng được
nhắc tới “Sống không hổ thẹn, lại lỗ mãng trơ trẽn như loài này thời
dễ”:
(Pháp Cú 244)
Sống không xấu hổ bao giờ
Lại thêm lỗ mãng giống như quạ diều
Chê bai, khoác lác đủ điều
Khoa trương, ngạo mạn, tự kiêu tháng ngày
Sống như vậy thật dễ thay!
Hình ảnh những cánh
thiên nga, những cánh chim tung bay tự
do trên bầu trời cũng được mang ra để làm ví dụ thuyết pháp. Đức Phật
dạy “Chư vị A La Hán không còn luyến ái tựa như những con thiên nga
rời bỏ ao hồ”. Và “Không nên luyến ái vật thực, không màng đến vật
chất thời sẽ thảnh thơi trong cảnh Niết Bàn giống như chim bay giữa
chốn không trung. Tìm chim dấu vết vô vàn khó thay.” Rồi hình ảnh ong
trong vườn “Đi trì bình khất thực mà không gây phiền phức cho ai như
loài ong chỉ hút mật của hoa rồi bay đi mà không gây tổn hại đến hương
hay sắc của hoa”.
Đức Phật dạy “Thấy lỗi người thì dễ,
nhưng lỗi mình thời quả là khó thấy”. Một ông trưởng giả nọ muốn đến
yết kiến Đức Phật nhưng có mấy vị đạo sĩ nói xấu Ngài để thuyết phục
ông ấy đừng đi. Nghe câu chuyện, Đức Phật lưu ý các đệ tử rằng có
người chỉ thấy lỗi kẻ khác, lắm khi là những lỗi không bao giờ có,
nhưng lại không thấy lỗi của chính mình:
(Pháp Cú 252)
Lỗi người dễ thấy biết bao
Lỗi ta khó thấy ai nào muốn khui,
Lỗi người cứ cố phanh phui
Như tìm trấu lẫn trong nồi gạo kia
Lỗi ta lại giấu giếm đi
Tựa người săn bắn muốn che dấu mình
Hay như con bạc cố tình
Cờ gian bạc lận lưu manh dấu bài.
Hình ảnh thợ săn ẩn núp giấu mình và kẻ
cờ gian bạc lận trong đời sống hàng ngày được đưa ra thật sinh động.
Hình ảnh hoa sen cũng được nhắc tới
nhiều lần. Một Tỳ kheo đang hành thiền về tính cách ô trược của thể
xác nhưng không hiệu quả. Đức Phật thấy vậy trao cho thầy một cành sen
và dạy thầy an trụ tâm vào đây. Vị Tỳ kheo thành công, đắc những từng
Thiền và phát triển tâm lực. Theo lời khuyên của Đức Phật về sau thầy
đắc quả A La Hán. Đức Phật dạy “Hãy cắt đứt dây tình cảm như ngắt cành
sen mùa thu”:
(Pháp Cú 285)
Dây tình ái hãy dứt liền
Như tay ngắt bỏ cành sen thu tàn
Siêng tu an tịnh đạo vàng
Là đường Phật dạy tìm sang Niết Bàn.
Trong đám người mê muội vẫn có những người
giữ mình cao thượng như “hoa sen thanh khiết mọc lên giữa đám bùn nhơ, rác
rưởi”. Người đã dập tắt ái dục không còn sầu muộn như “giọt nước rời lá
sen”, như “mưa trơn tuột khỏi hàng lá sen”. Bà La Môn không luyến ái dục
lạc như “giọt nước trôi mau trên lá sen”, như “hột cải trên đầu mũi kim”
không thể dính lại được.
Kế đến là mặt trăng với mặt trời. Người
trong sạch, không bợn nhơ như “mặt trăng sáng ngời giữa bầu trời không
mây”:
(Pháp Cú 413)
Người nhơ bẩn phủi sạch rồi
Như trăng vằng vặc sáng ngời trong đêm
Rất thanh tịnh, rất lặng yên
Diệt trừ ái dục quẩn bên hại mình
Bà Là Môn thật xứng danh.
Dầu trẻ tuổi nếu nhiệt thành với
giáo pháp, thầy Tỳ kheo có thể rọi sáng toàn thể thế gian này như
“mặt trăng ra khỏi vừng mây”. Hào quang Đức Phật rạng tỏ ngày như
đêm;
(Pháp Cú 387)
Mặt trời chiếu sáng ban ngày
Mặt trăng đêm xuống tỏa đầy ánh quang
Gươm đao, nhung giáp huy hoàng
Trận tiền chiếu sáng rỡ ràng cho Vua
Bà La Môn vốn từ xưa
Hào quang chiếu sáng khi tu hành thiền,
Nhưng hào quang Phật vô biên
Ngày đêm chiếu sáng khắp miền nhân gian.
Trong Kinh Pháp Cú có nhiều ví dụ cho
thấy rằng không phải Đức Phật chỉ thuyết pháp cho hàng trí thức mà
Ngài cũng giảng dạy giáo lý cho cả các trẻ em nữa. Ngài dùng những
chuyện ngụ ngôn rất giản dị để cho mọi người đều hiểu được lời Ngài
muốn giảng dạy. Như thí dụ cái bánh xe lăn theo chân con vật kéo xe,
bóng theo người, mái nhà khéo lợp, một làng đang say ngủ, ao hồ sâu
thẳm và trong veo, hoa có hương thơm, ong hút mật v.v… Trí tuệ của Đức
Phật đã tỏ rạng trong cách trình bày chân lý cao thâm với những danh
từ thông thường, dễ hiểu, không rườm rà phiền phức.
Trong nhiều ví dụ, chúng ta nhận thấy Đức
Phật cũng có cái nhìn của một nhà nghệ sĩ tài ba. Hình ảnh vị Tỳ kheo
chèo thuyền lướt tới, thuyền được tát cho nhẹ nước, và nhờ vậy thuyền lướt
tới mau chóng và nhẹ nhàng. Hình ảnh này nói lên đặc tính vừa hướng thượng
vừa siêu thoát, diễn tả vị Tỳ kheo đoạn trừ được lòng tham và sân hận và
đang mau chóng tiến dần đến mục đích Niết Bàn an lạc. Chiếc thuyền trống
rỗng. Chiếc thuyền ví như thể xác này và nước trong thuyền là những tư
tưởng xấu.
Truyện tích kể rằng vài vị tu sĩ hiểu lầm
phẩm hạnh của Ðại đức Ca Diếp và bàn tán với nhau rằng ngài còn luyến ái
những thí chủ và họ hàng thân thuộc. Nghe vậy, Ðức Phật giải thích rằng
Ðại đức Ca Diếp đã cắt dứt mọi luyến
ái. Ngài đưa ra hình ảnh một vị tu sĩ không có nhà cửa chùa chiền, cư xá
riêng tư, như con ngỗng trời, rời bỏ hồ ao, bay liệng giữa hư không. Thầy
tu đi lang thang rày đây mai đó không luyến ái một nơi ở nhất định nào,
bởi vì thầy đã hoàn toàn tự do, đã thoát ra khỏi mọi quan niệm về “ta” và
“của ta”:
(Pháp Cú 91)
Những người cố gắng tu thân
Luôn luôn hăng hái, tinh thần thật cao
Đâu còn lưu luyến là bao
Nơi ăn chốn ở thuở nào tại gia
Ví như những cánh thiên nga
Rời ao hồ cũ bay xa tít mù
Đâu còn nhớ tiếc nơi xưa.
Khi Đạo Phật ra đời và khi đức Phật bắt đầu
thuyết pháp hành đạo, Ngài đã gặp phải một số rất đông các bậc Đạo sư của
nhiều giáo phái khác. Họ có giáo lý và phương pháp tu hành riêng biệt, nên
một mặt Đức Phật dùng những định nghĩa thật chính xác và rõ rệt để nói lên
phần giáo lý pháp môn của mình, sai khác với họ như thế nào; mặt khác Ngài
phải tìm hiểu thật chính xác giáo lý và phương pháp tu hành của các giáo
phái đó. Với những danh từ họ thường dùng, Ngài đưa ra những định nghĩa
thật mới mẻ, thật chính xác, phù hợp với lập trường giáo lý và pháp môn
của Ngài. Thí dụ như đối với danh từ “Muni”, ẩn sĩ, mà chúng ta thường
dùng để gọi Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, Ngài định nghĩa rằng “Muni” hay Mâu
Ni có nghĩa là im lặng, nhưng im lặng như ngu si đâu được gọi là ẩn sĩ.
Mâu Ni phải là người có trí, biết đo lường cân nhắc phải trái:
(Pháp Cú 268)
Kẻ ngu đần dù lặng yên
Đâu thành một vị thánh hiền ẩn danh,
Nhưng người trí tuệ tinh anh
Cầm cân nảy mực phân ranh tỏ tường
Chọn lành, bỏ dữ chẳng màng
Mới là ẩn sĩ thuộc hàng xứng danh.
Có một vị Bà La Môn sống cuộc đời ẩn dật,
tu theo lối khổ hạnh. Một hôm ông ta nghĩ Đức Phật gọi các đệ tử của Ngài
là bậc xuất gia, ông sống ẩn cư, tu khổ hạnh thời cũng đáng được gọi là
người xuất gia. Ông ta đến gặp Đức Phật và nói lên ý nghĩ ấy. Đức Phật đọc
lên bài kệ sau đây để cùng một lúc định nghĩa Bà La Môn, Sa Môn và người
xuất gia:
(Pháp Cú 388)
Người mà nghiệp ác dứt xa
Xứng danh tên gọi là Bà La Môn
Người mà an tịnh luôn luôn
Xứng danh tên gọi Sa Môn tu hành,
Người mà ô nhiễm diệt nhanh
Mới là một bậc thuần thành xuất gia.
Một nhóm sáu vị Tỳ kheo đi đó đi đây rêu
rao rằng mình là người học rộng. Đức Phật dạy “Không phải vì nói nhiều mà
người ta cho rằng là bậc học rộng. Bậc có trí tuệ phải là người an tịnh,
không sân hận oán thù và không sợ sệt”:
(Pháp Cú 258)
Nào đâu cứ phải nhiều lời
Mới là kẻ trí, chuyện đời tinh thông
Ai mà an tịnh thân tâm
Oán thù, hãi sợ trăm phần dẹp nhanh
Mới là người trí xứng danh.
Trong một số trường hợp, Đức Phật cũng dùng những “ẩn dụ” để thuyết
pháp. Một ngày nọ có một nhóm các thầy Tỳ kheo từ phương xa đến đảnh lễ
Phật. Lúc bấy giờ có một trưởng lão dáng người thấp lùn đang đứng ở cuối
phòng. Đức Phật hướng về phía trưởng lão và nói với các vị Tỳ kheo rằng:
“Này chư Tỳ kheo, các ông có trông thấy vị Tăng đứng ở phía kia không?”.
Đức Phật nói: “Đó là người
đã giết mẹ, cha và hai nhà vua hiếu chiến, và đã tiêu diệt một quốc gia
cùng với vị đại thần phụ trách quốc khố, vị A La Hán ra đi, không sầu muộn”
(câu 294).
Rồi Ngài nói tiếp: “Đó là
người đã giết mẹ, cha và hai ông vua của giai cấp Bà la môn và tiêu
diệt con đường nguy hiểm, vị A La Hán ra đi, không sầu muộn” (câu
295).
Các vị Tỳ kheo nghe xong đều rất ngạc
nhiên, chẳng hiểu được thâm ý của Đức Phật, mới xin Đức Phật giải thích
thêm. Sau khi lãnh hội và quán triệt được ý
nghĩa thâm sâu của hai câu kệ trên, các vị Tỳ kheo đó đắc quả A La Hán.
Hai câu Pháp Cú 294 và 295 này
thật khó mà hiểu rõ được ý nghĩa nếu ta không xem các bản “chú giải” ghi
chép lại trong kinh tạng. Các câu kệ đó mang ý nghĩa của
lời ẩn dụ như
sau: “Giết mẹ, giết cha, không phải là trừ diệt Cha Mẹ thật của
mình. Ý nói đã diệt trừ xong các nguyên nhân khiến con người phải tái sinh
trong cõi đời này. Diệt trừ xong ái dục và ngã mạn để thoát khỏi vòng luân
hồi. Mẹ là ẩn dụ cho lòng tham ái, và cha là ẩn
dụ của ngã mạn. Chính vì tham ái và ngã mạn mà ta phải tái sinh nhiều đời,
nhiều kiếp trong cõi ta bà luân hồi này. Hai vị vua chính là hai biên kiến
của vô minh: thường kiến và đoạn kiến, thường tạo ra nhiều tranh cãi vô
ích, cần phải được phá bỏ. Vương quốc lãnh thổ kia chính là 6 căn và 6
trần: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, và sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp.
Vị Quốc khố đại thần là để chỉ lòng tham đắm dục lạc phát sinh và chất
chứa từ 6 căn đó. Sau cùng, hổ tướng thứ năm chính là con quỷ thứ năm làm
cản trở sự định tâm, phát tuệ. Ðó là ‘nghi’ của 5 triền cái: tham dục, sân
hận, hôn trầm, trạo cử, và hoài nghi. Sau khi đã đoạn diệt tất cả các
chướng ngại này thì hành giả mới thong dong, tự tại, đi đến giải thoát
...”. Hai câu Pháp Cú trên có thể được kèm luôn với lời chú thích và diễn
tả lại như sau để cho dễ hiểu hơn :
(Pháp Cú 294)
Trừ mẹ ái dục cho mau,
Trừ cha kiêu ngạo, tự hào, khoe khoang,
Trừ hai Vua nọ kiêu căng
Tham vọng, hiếu chiến, ý càng lầm sai
Chẳng tin nhân quả, luân hồi
Khó mà giải thoát, muôn đời hại dân,
Trừ thêm vương quốc kia luôn
Hạ mười hai xứ: sáu trần, sáu căn
Tự mình làm chủ giác quan
Tạo ra an lạc thân tâm bội phần,
Trừ luôn cả vị đại thần
Bo bo gìn giữ kho tàng quốc vương
Khác gì một kẻ lầm đường
Ham mùi luyến ái, vấn vương cuộc đời
Trừ xong mọi việc trên rồi
Vị A La Hán thảnh thơi cõi lòng
Ra đi, sầu muộn chẳng còn.
(Pháp Cú 295)
Trừ mẹ ái dục cho mau,
Trừ cha kiêu ngạo, tự hào luôn luôn,
Trừ hai Vua Bà La Môn
Luôn mang tư tưởng sai lầm mãi thôi
Chẳng tin nhân quả luân hồi
Khó mà giải thoát, muôn đời ngu si
Trừ con đường nọ hiểm nguy
Giăng năm chướng ngại ngăn che mắt trần
Giống năm vị tướng dữ dằn
Hoài nghi là tướng đứng hàng thứ năm,
Trừ xong mọi việc khó khăn
Vị A La Hán thênh thang cõi lòng
Ra đi, sầu muộn chẳng còn.
ĐẠO PHẬT LÀ ĐẠO YÊU ĐỜI
Khi nghe Đạo Phật nói “đời là bể khổ”,
nhiều người đã hiểu lầm rằng Đức Phật có quan niệm bi quan. Sự thật không
phải như vậy. Từ điển đã định nghĩa bi quan là “có thói quen nghĩ rằng cái
gì sắp xảy đến đều là xấu cả, đều đáng chán và không tin tưởng ở tương
lai” hoặc bi quan là “chán nản, không tin tưởng, hoặc mất niềm tin vào
hiện tại, tương lai”.
Đức Phật không bao giờ chủ trương bi quan
như vậy và Phật cũng không hề nói trên đời này không thể có hạnh phúc. Đức
Phật chỉ nói rằng sống thì phải chịu khổ về thể xác cũng như về tinh thần.
Nhận định của Đức Phật rất khách quan, rất đúng và không ai có thể phủ
nhận những sự thật ấy được. Giáo lý của Đạo Phật được phát xuất từ kinh
nghiệm sống dựa trên sự thật, trên một thực tế mà mọi người đều biết, đều
có trải qua và đều cố gắng phấn đấu để khắc phục. Đạo Phật đi thẳng vào
điều lo ấu chính yếu của mọi người trên thế gian là sự “khổ đau” và “làm
thế nào để tránh cho khỏi khổ”.
Những điều nhận xét của Đức Phật về con
người, về cuộc đời chính là những mối suy tư giúp nhân sinh có một quan
niệm đúng đắn về cuộc đời để sử dụng đời mình làm sao cho có lợi ích. Lợi
ích cho chính bản thân mình và lợi ích cho cả các chúng sinh khác. Chính
đây là những lời khuyến khích con người tìm cách thực hiện mau những điều
đáng làm và cần thiết phải làm để khỏi chết đi trong niềm tiếc nuối và ân
hận là mình đã sống một cuộc sống vô nghĩa đầy uổng phí.
Những người chưa vào Đạo Phật, hoặc chưa hiểu Đạo Phật, thường nghĩ
rất sai lầm, tưởng rằng Đạo Phật là một đạo chán đời, bi quan, yếm thế,
thối chí, làm cho con người trốn tránh trách nhiệm với xã hội và hèn yếu
đối với thân tâm mình. Vì Ðạo Phật nói “vô thường”, mà một khi sự
vật đã vô thường thì không nên làm gì cả, có siêng năng hoạt động kinh
doanh sự nghiệp rồi cũng không đi đến đâu. Nghĩ như thế thật là trái ngược
với giáo lý nhà Phật.
Thật ra không phải vậy.
Vô thường của đạo Phật là một phương pháp
chỉ rõ mặt trái của đời, để bài trừ những sự mê lầm, ngăn chặn người
chạy theo vật dục, nó chưa phải là thuyết tuyệt đối. Ðức Phật cũng như
vị lương y tùy theo chứng bệnh mà cho thuốc. Với bệnh “chấp thường còn
không mất”, thì dùng phương thuốc “vô thường” để đối trị, khi lành
bệnh thì Phật lại cho thứ thuốc bổ khác quý báu hơn, là thuyết “chân
thường bất biến”.
Biết được vô thường, con người giữ được bình tĩnh thản nhiên trước
cảnh đổi thay bất ngờ và có thể lạnh lùng trước cảnh ân ái chia ly.
Biết vô thường, con người dám hy sinh tài sản, sinh mạng để làm việc
nghĩa. Biết vô thường con người mới chán ngán với những thú vui tạm
bợ, giả trá, và sáng suốt đi tìm những cái vui chân thật thường còn.
Vì thật ra, cái vui chân thật thường còn, cái tánh chân thường vẫn có,
nhưng nó nằm bên trong cái lớp giả dối tạm bợ vô thường của cõi đời
nầy, nên chúng ta không thể thấy được. Khi chúng ta đã cương quyết gạt
bỏ cái vỏ giả dối ấy, thì tất nhiên cái giá trị chân thật, cái hạnh
phúc chân chính, cái Phật tánh sáng suốt, chắc thật muôn đời sẽ hiện
ra.
“Đạo Phật là một đạo rất yêu đời”, nhưng yêu cái đời sống
thật, yêu cái bộ mặt thật, (bản lai diện mục) đẹp đẽ, trong sạch, yên
vui của đời. Vì yêu bộ mặt thật của đời nên mới sinh ra lòng yêu
người, yêu tất cả mọi người, mọi loài không phân biệt. Lòng yêu bao la
rộng khắp, trùm bọc hết thẩy chúng sinh, vì chúng sinh dưới những hình
tướng sai biệt, đều cùng có một bộ mặt thật, đẹp đẽ, sáng sủa như
nhau, tuy rằng bộ mặt ấy hiện nay còn bị nhơ bụi phủ đầy.
Chúng ta nhớ lại Đức Phật
thoạt tiên là một thái
tử, sống trong cung vàng điện ngọc, đầy sung sướng, đầy quyền
uy. Sợ thái tử sẽ xuất gia tu hành
theo đúng như lời của người tiên tri nên vua cha muốn giữ chân thái tử trong cảnh vương giả này. Vua
cưới vợ cho thái tử và tạo ra biết bao cảnh vật quyến rũ để giữ chân
con mình bên cạnh vợ đẹp, bên cạnh con khôn. Chúng ta hãy nghe tả cuộc
sống này:
“Thời gian sau ở hoàng cung
Vua quan tổ chức tưng bừng vui tươi
Lễ thành hôn giữa hai người
Trai tài gái sắc xứng đôi vợ chồng
Tuổi mười sáu, đẹp tơ hồng
Sợi dây luyến ái đôi lòng quyện chung,
Vua luôn suy nghĩ mung lung
Giữ chân thái tử mãi trong lồng vàng
Vua bèn ra lệnh các quan
Xây ba cung điện huy hoàng một nơi
Hoa viên cây cỏ tốt tươi
Sen phô sắc dưới nắng trời nhẹ lay
Hồ xanh in bóng mây bay
Vợ chồng quấn quýt, tháng ngày say mê,
Một cung điện cho mùa hè
Hây hây gió mát bốn bề suối trong,
Một cung điện cho mùa đông
Bập bùng lửa ấm tình nồng hương đưa,
Một cung điện cho mùa mưa
Nhạc mưa thánh thót sớm trưa gợi tình,
Nẻo hoa viên, lối cung đình
Tường cao vây phủ bao quanh phía ngoài
Ngăn che phiền não trần ai
Khỏi vương hạnh phúc của hai tâm hồn.
Trong cung tuyển các nhạc công
Đàn ca réo rắt, tơ đồng lả lơi
Thêm đoàn ca múa xinh tươi
Thân vờn dáng liễu, giọng khơi mạch tình
Cao lương, mỹ vị linh đình
Khiến cho thái tử đắm mình mê say
Trải qua bao tháng cùng ngày
Sống trong cảnh giới hưởng đầy thú vui
Không hề hay biết trên đời
Nhiều nơi bất hạnh, lắm người lầm than.”
Sống sung sướng trong cảnh vương giả như vậy
mà thái tử vẫn quyết chí buông xả tất cả để xuất gia. Đi tu không phải
vì những lý do tầm thường như người không hiểu đạo thường nói tới như
là: thất tình, nghèo khổ, chán đời, thối chí, thiếu hạnh phúc v.v…
Ngài ra đi là muốn giải thoát muôn loài, muốn tìm cho chúng sinh một
hạnh phúc thật sự. Đây là tâm trạng của thái tử lúc rời hoàng cung:
“Dù thương cha mẹ vô vàn
Dù yêu vợ đẹp, con ngoan vô cùng
Nhưng ta quyết bỏ hoàng cung
Xuất gia tìm hạnh phúc chung cho người
Tìm phương giải thoát muôn loài
Cuộc đời vương giả đoái hoài làm chi!”
Ngài đi là mong tìm phương
cách diệt khổ đau cho chúng
sinh. Đạo Phật là đạo diệt khổ,
là đạo giải thoát.
Giải là cởi mở. Ở đây là “cởi mở” những trói buộc để “thoát” ra khỏi
mọi hình thức đau khổ của đời sống:
“Phóng hồi lâu dưới trăng thanh
Người đi nhìn lại kinh thành xa xa
Nguyện thầm: Đến lúc tìm ra
Con đường diệt khổ thì ta mới về!”
“Đời sống của Đức Phật Thích Ca là hiện thân hoàn toàn
của lòng yêu đời”. Vì yêu đời và yêu chúng sinh đau khổ nên Đức
Phật mới bỏ gia đình, bỏ cha mẹ, vợ con, bỏ ngôi báu, lìa xa cung vàng
điện ngọc… để tu tập, tìm phương thuốc chữa khổ cho đời. Vì yêu đời và
yêu chúng sinh nên trong gần nửa thế kỷ, Đức Phật đã xông pha khắp đó
đây, trong mọi tầng lớp xã hội, để giảng dạy cho mọi người tìm ra và
nhận thấy bộ mặt thật của đời mà sống. Bộ mặt ấy là “bản thể, thật
tánh, Niết Bàn”.
Nhưng cũng như sóng không thể lìa nước mà có, “bản thể, thật tánh,
Niết Bàn” không thể lìa đời, lìa người và vạn vật mà có. Cho nên người
Phật tử luôn luôn sống tích cực với mình và với đời.
Với mình để tu sửa mình, giác ngộ mình. Với đời để thức tỉnh người,
cứu độ người. Có thức tỉnh mình hoàn toàn và có cứu độ người đầy đủ
mới có thể đạt tới Niết Bàn. Đạo Phật là đạo tích cực hoạt động.
Đoạn sau đây trong kinh Phật là một trả lời rõ rệt cho những kẻ
tưởng rằng Đạo Phật làm cho con người ghét đời và xa lánh xã hội. Kinh
Phật ghi rằng:
“…Kẻ ngu si sợ hư không mà muốn đi trốn, thì dù bỏ hư không mà chạy
cũng không thể nào thoát được hư không. Kẻ đi tìm hư không, dù có chạy
khắp Đông, Tây, Nam, Bắc, cũng không tìm thấy hư không. Những kẻ ấy
chỉ biết cái “danh” (tên) của hư không mà không biết được cái “thực”
của hư không. Nay có kẻ muốn tìm Niết Bàn, thường qua lại trong Niết
Bàn mà không biết đó là Niết Bàn, chỉ thấy toàn sinh tử, phiền não. Kẻ
ấy chỉ biết cái “danh” (tên) của Niết Bàn mà không biết cái “thực” của
Niết Bàn”.
Vậy ta đừng lầm rằng giải thoát là lìa bỏ, chán ghét cõi đời hiện
tại. Giải thoát chính là sống hoạt động, yên vui, sung sướng, tự do
hoàn toàn ngay trong đời hiện tại, trước khi từ bỏ xác thân vô thường
này để nhập Niết Bàn và rồi lại sẽ từ Niết Bàn mà ứng hoá ra khắp mọi
nơi để tiếp tục hoạt động cứu độ vô tận chúng sinh. Chư Phật và chư Bồ
Tát đã và đang sống cái đời sống ấy. Phật tử chúng ta tu tập cốt để
cũng được sống cái đời sống như chư Phật và Bồ Tát.
Nhân dịp
giải đáp bốn câu hỏi do vua Trời Ðế Thích cùng đoàn chư thiên đông đảo
nêu lên Ðức Phật dạy rằng “Niềm vui trong Chân Lý cao thượng hơn tất
cả niềm vui khác”:
(Pháp Cú 354)
Coi như bố thí hàng đầu
Là đem Chân Lý nhiệm mầu tặng nhau,
Coi như hương vị tối cao
Hương vị Chân Lý ngọt ngào dài lâu
Coi như hoan hỷ hàng đầu
Niềm vui Chân Lý thấm sâu tuyệt vời,
Người nào ái dục diệt rồi
Vượt qua phiền não, xa rời khổ đau.
“Niềm vui Chân Lý thấm sâu
tuyệt vời” được coi là hoan hỷ hàng đầu tức là “pháp hỷ” thắng
hơn mọi hoan hỷ khác. Pháp hỷ là niềm vui nhẹ nhàng trong tâm sau khi
thấm nhuần chân lý, thấu triệt
chánh pháp. Niềm vui này kéo dài cả cuộc sống trong khi các niềm vui
khác thường ngắn ngủi và hễ chấm dứt là lại sinh ra khổ đau tiếp nối.
Câu này quả thật đã nói lên ý niệm lạc quan
yêu đời của đạo Phật, một Ðạo vẫn luôn luôn bị hiểu lầm là chán đời và
yếm thế.
Vì làm sao người Phật tử có thể chán
đời, ghét đời được khi mà chánh pháp đem lại cho mình pháp hỷ, như đã
được khéo diễn tả trong những câu sau đây nhân dịp Ma Vương cung thỉnh
Ðức Phật làm vua để giúp đỡ dân chúng được thanh bình, an lạc. Ðức
Phật biết Ma Vương muốn cám dỗ nên Ngài dạy rằng Ngài không có gì
giống như Ma Vương cả và Ngài kể ra biết bao nguồn hạnh phúc, biết bao
niềm vui đến với người tu hành theo con đường giác ngộ và giải thoát.
Vui vì gặp được bạn lúc mình đang cần.
Vui vì tự biết là đủ với nhựng gì mình đang có. Vui vì lúc qua đời
biết mình đã tạo nghiệp lành. Vui và hạnh phúc hơn nhiều khi biết mình
đã lánh xa tội lỗi và mọi nguồn gốc khổ đau:
(Pháp Cú 331)
Vui thay có bạn khi cần!
Vui thay thấy đủ trong tầm đôi tay
Với gì mình có hiện nay!
Vui thay khi chết thân này tạo ra
Nghiệp lành nở đẹp như hoa!
Vui thay thống khổ lìa xa chẳng còn!
Vui vì trên thế gian này được phụng
dưỡng mẹ hiền. Vui vì đ |
