Lời giới thiệu
Chúng sanh
có bệnh nên tôi bệnh.
Câu nói rất nổi tiếng của cư sĩ Duy-ma-cật, biểu thị sự
tương quan mật thiết giữa mình và người. Giáo lý đạo Phật đặt nền tảng
trên con người, lấy hạnh phúc con người làm trung tâm điểm để phát huy
lý tưởng Bồ-tát đạo. Kinh “Những điều được nói từ Duy Ma Cật” (Duy Ma
Cật Sở Thuyết) thật ra là một buổi hội thảo thú vị, trong đó các vị
Bồ-tát, Thanh văn đã nêu lên ý kiến của mình về sự nghiệp xây dựng con
người, xây dựng cõi nước. Lời kinh nghiêm túc, đôi lúc được phá nét bằng
những thần thông hý lộng. Giữa đôi hàng chữ, chúng ta vẫn đọc ra được sự
tha thiết cứu độ của các bậc giải thoát, đã vươn đến cái tột cùng nhưng
không quên chúng sanh.
Khung cảnh pháp hội mở ra tại kinh thành Tỳ-da-ly
(Vesali), một tiểu quốc Ấn Độ nổi tiếng có nền cai trị dân chủ sớm nhất
thời ấy. Các vương tử thành Vesali, trang phục hào hoa và sáng rỡ như
thiên thần, cũng từng là những đề tài nói chuyện của đức Phật. Nhưng ở
đây chọn Vesali, một thành phố trẻ để mở hội, vì ý kinh nhắm đến những
người trẻ tương lai, luôn luôn sẵn lòng, làm những mũi nhọn tiền phong
để kiến tạo thế giới.
Chúng ta thấy sự có mặt của trưởng giả tử Bảo Tích và
năm trăm bè bạn. Với các vị thanh niên giàu có thông minh hiểu sâu Phật
pháp này, là mảnh đất tốt để gieo mầm Bồ-tát. Tuổi thanh niên mong làm
một cái gì đó lợi ích cho đời, nên Bảo Tích đã hỏi đức Phật một câu quan
trọng, đó cũng là câu khơi mào cho cả các phần kinh sau.
- Bạch Thế Tôn! Năm trăm trưởng giả tử này đều đã phát
tâm giác ngộ lớn, mong được nghe Phật dạy về các điều kiện của một thế
giới trong sáng an lạc.
Phải chăng trong tận cùng tâm tưởng mỗi người, ai cũng
nghĩ đến làm cách nào cho cuộc đời này phát triển tốt đẹp hơn, sung
sướng tiện nghi hơn? Danh từ kinh gọi là: Tịnh Phật quốc độ.
Hiện tại chung quanh chúng ta vẫn có các vị Bồ-tát, tùy
theo năng lực của mình mà giúp ích đời. Những lớp học tình thương, bếp
ăn từ thiện, chương trình y tế về nông thôn... Mọi người đồng hành trên
mọi nẻo nhân gian, không nói ai là Bồ-tát, nhưng lý tưởng này đã được
đặt ra từ thuở xưa. Chính đức Phật đã xác nhận “Tất cả chúng sanh là cõi
Phật của Bồ-tát”. Thiết lập sự tương quan mật thiết giữa chúng sanh
(người được cứu độ) và Bồ-tát (người cứu độ) như một thực tế không thể
chia cách. Làm an vui mọi người là sự nghiệp của mình, ở đây làm sao nói
đạo Phật là tiêu cực, làm ngơ với cuộc đời?
Điều đáng chú ý, Phật không nói về thành phố, quốc gia
xây dựng theo công nghiệp hiện đại, với những mô hình bề thế quy mô.
Phật chỉ dạy xây dựng một cõi tâm, tùy theo tâm thế nào mà quốc gia hiện
bóng dáng thế ấy. Giáo dục tâm linh với những đức tính hiền thiện, chất
trực, siêng năng… là điều kiện hàng đầu để xây dựng thế giới bên ngoài.
Chúng ta thấy qua bài học lịch sử, những triều đại khởi đầu khi tâm
người lãnh đạo còn tinh khôi mạnh mẽ sáng trưng, và triều đại dần đi vào
diệt vong khi tâm của một triều đình lúc ấy đã biến chất. Chính tâm là
nguyên nhân chủ yếu để xây dựng hay phá hủy. Tâm đưa con người đến đất
nước bình an, nói theo kinh điển là: Trực tâm là tịnh độ, chúng sanh
nào tâm ngay thẳng sẽ được ở cõi nước ấy. Đức Phật đã dạy một số tâm
cần thiết để tạo nên cuộc sống và cảnh giới đẹp, trang nghiêm tương ứng,
rất khoa học, dù cách đây hơn hai ngàn năm, nhưng không chứa một chút
nào huyền hoặc, xa rời cuộc sống hiện tại. Một câu cũng rất nổi tiếng
của đoạn này là lời kết của Phật: “Bảo Tích này, Bồ-tát nếu muốn được
cõi Phật thanh tịnh, nên làm cho tâm thanh tịnh; tùy chỗ tâm thanh tịnh
mà cõi Phật được thanh tịnh”.
Những điều đức Phật dạy cho thanh niên con nhà giàu Bảo
Tích được xem như tiền đề khai mạc đại hội. Tinh thần chủ đạo của phẩm
mở đầu này rất quan trọng, chỉ vì tầm vóc của Duy-ma-cật quá lớn nên đôi
lúc chúng ta không lưu tâm. Xưa nay, trong kinh văn Đại thừa, phẩm mở
đầu là phẩm nói lên toát yếu của toàn bộ kinh.
Duy-ma-cật chưa xuất hiện, nhưng ông được giới thiệu như
một nhân vật cực kỳ ưu việt. Kinh dành riêng một phẩm để nói về những
đức tính, công hạnh, cuộc đời của ông, với danh xưng ca ngợi không thua
một vị Bồ-tát nào. Như các đại Bồ-tát Văn-thù, Phổ Hiền, Quan Âm được
xưng tụng, ở đây một cư sĩ tại gia thế tục sống hòa mình trong cộng
đồng, có gia quyến của cải thế lực kinh người, khi làm kinh tế hay khi
giải trí vui chơi, đều có khả năng thu hút và giáo hóa. Ông sử dụng ảnh
hưởng rộng lớn của mình như một phương tiện đi vào đời, gần gũi mọi tầng
lớp từ đạo sĩ du tăng đến ca lâu kỹ viện, sống chung mà không nhiễm, tìm
cách giáo hóa đưa về đường lành.
Một nhân vật như thế hẳn được nhiều người ái mộ. Để tạo
cơ hội gặp gỡ hơn nữa, ông giả vờ bệnh, nhân đó mọi người lại đến thăm.
Giữa tầng lớp quyền quý, trí thức, vô số người trong xã hội ấy, ông
trình bày một cách quán sát thân thể, nhìn ngắm thân thể như một đối
tượng nghiên cứu để thấy rõ thực chất. Còn chúng ta, ít khi có dịp thấy
mình, hoặc có thấy cũng dưới lớp áo trang điểm che mất sự thật. Phá được
cái vỏ chấp thân, tâm ta dễ hòa đồng với muôn người và phát triển nhiều
đức tính tốt làm lợi ích rộng lớn. Con đường Bồ-tát bắt đầu từ chỗ phá
ngã. Đó cũng là lý do Duy-ma-cật đưa vấn đề này ra mổ xẻ đầu tiên.
Mười vị đệ tử lớn nhất trong hàng Thanh văn và bốn vị
trong hàng Bồ-tát lần lượt trình bày những lần gặp gỡ với Duy-ma-cật và
bị ông “sửa lưng”. Thật ra đó là 14 đề tài nhỏ mà kinh muốn gởi đến
chúng ta, qua hình thức trình bày như một kịch bản, có người tung hứng,
các nhân vật có người được người thua. Người thắng luôn luôn là
Duy-ma-cật, người thua là các đệ tử Phật. Có điều, người thua cuộc kể
lại chuyện mình thuần túy chỉ là kể lại, không phàn nàn mà còn thán phục
khen ngợi. Trong phần Bồ-tát Trì Thế, có sự góp mặt của chúa Ma và
12.000 thiên nữ. Ma là tượng trưng cho thế lực hắc ám, âm mưu bất chính.
Bồ-tát vô tình chẳng biết trò dối gạt, ma định đưa hết 12.000 thiên nữ
cho Bồ-tát làm người sai bảo. Duy-ma-cật xuất hiện phá vỡ ý đồ của ma,
và vô hiệu hóa mọi thế lực tăm tối. Giáo hóa 12.000 cô tiên thành người
tuyên truyền cho Phật pháp, gọi là pháp môn “Vô tận đăng”. Dầu ở cung ma
mà thắp sáng đèn giác ngộ, Duy-ma-cật đã đẩy ngược thế chủ động, ma bỗng
thành người hiền.
Chỉ nghe kể lại mà Duy-ma-cật đã có biện tài và uy lực
như thế, huống chi gặp gỡ. Bồ-tát Văn-thù là người hướng dẫn phái đoàn
đến nhà Duy-ma-cật. Cuộc gặp gỡ giữa hai cao thủ đã làm bùng vỡ nền
triết lý thượng thừa, ngay từ đầu Duy-ma-cật đã chào Bồ-tát:
- Quý hóa thay, ngài Văn-thù-sư-lợi mới đến! Tướng không
đến mà đến, tướng không thấy mà thấy!
Câu nói báo hiệu một chân trời khác lạ sẽ mở ra, những
suy nghĩ thường tình, con mắt quen thấy những hình ảnh hạn hẹp theo tầm
hiểu biết nông cạn cũ kỹ sẽ bị một phen bối rối, không thể hiểu. Bởi vì
kinh này còn có tên là “Bất khả tư nghì giải thoát” (Tạm dịch: Sự rộng
mở không thể suy nghĩ bàn luận). Chúng ta được đưa vào phương trời xa
lạ, bát ngát mà chỉ có các bậc thượng nhân mới hiểu thấu. Có lẽ cũng nên
một lần tham dự vào hội nghị này, để những thành kiến về ta người, nam
nữ, không gian thời gian… không còn bó chặt tâm thức. Cũng như người
quen sống trong căn phòng nhỏ, ngọn đèn vàng vọt, một hôm bỗng bước chân
ra sân, một trời đầy ánh trăng ngập tràn, chung quanh là không gian rộng
mở, lòng thấy nhẹ nhõm, vui sướng. Cởi mở rỗng rang, thành tựu được vô
số đức tính tốt đẹp, làm một con người cao lớn tột cùng (bậc đại Bồ-tát)
với tâm tư hạnh nguyện bao trùm muôn loài. Đó là những vấn đề trao đổi,
bàn bạc, thực hiện của các đại sĩ, kể từ khi đến thăm Duy-ma-cật.
Tham dự thảo luận nhiều nhất là ở phần “Vào pháp môn
không hai”. Duy-ma-cật đưa ra chủ đề: Thế nào là Bồ-tát vào pháp môn
không hai? Có 32 vị Bồ-tát đưa ra ý kiến chung quanh các vấn đề tội
phước, sanh diệt, tốt xấu, chánh tà… để đến kết luận không thể phân chia
tách rời. Sóng triều khi đầy khi vơi, không thể chọn một bỏ một. Thái độ
chọn lựa, chia hai thường gây đau khổ, người mang tình thương vào đời
phải có thái độ trung dung không phê phán, thiên lệch. Qua các cách
trình bày chúng ta cũng thấy được chủ đích của kinh nhắm đến, và tự nhìn
lại mình, vì còn bận bịu vướng mắc so đo, nên không thể nào vượt thoát
tự tại. Có lẽ để hình tượng hóa vấn đề “pháp môn không hai” trước đó
trong phẩm Bất Tư Nghì, Duy-ma-cật đã bưng 32.000 tòa ngồi của một thế
giới xa xôi, về để trong phòng thất của mình. Nhà ông trùm chứa 32.000
chỗ ngồi vẫn không thấy hẹp, không ngăn ngại, cả khung thành Tỳ-da-ly
không bị lấn đất, và thiên hạ chung quanh không thấy có gì thay đổi.
Đã làm được việc đem cái lớn bỏ vào cái nhỏ, không ngăn
ngại giữa vật chất này và vật chất khác, nên khi bị hỏi về “pháp môn
không hai”, Duy-ma-cật làm thinh. Ngài Văn-thù đã ngợi khen.
- Hay thay!
Hay thay! Cho đến không có văn tự ngữ ngôn, đó mới thật là vào pháp môn
không hai.
Một nhà du
hành vũ trụ trở về trái đất, khi được hỏi cảnh giới ở tầng chân không
ngoài quỹ đạo, sẽ không biết trả lời sao cho được. Ở một nơi không có
trọng lực, mọi ý niệm về nặng nhẹ, dài ngắn, vuông tròn đều mất hết. Ở
đó cũng chẳng có ngày đêm sáng tối, vì không phải là mặt đất để chịu sự
chi phối của vòng quay quanh mặt trời. Thế là thời gian cũng chẳng biết
nói sao. Hai ý niệm ràng buộc chúng ta nhiều như thời gian, không gian,
kéo theo là kỷ niệm, mơ ước, ưu tư… đều mất điểm tựa. Mọi thứ diễn biến
theo điều kiện khác, không có dòng sông trôi, ngày nay ngày mai, thi sĩ
làm sao nói:
Tôi đứng bên này bờ dĩ vãng
Thương về con nước ngại ngùng xuôi
....
Với một người
bình thường, cứ nghĩ đến việc leo lên máy bay rời mặt đất là đã thấy sợ,
làm sao nói chuyện bước ra ngoài vũ trụ. Khoảng cách quá xa nên đối với
vấn đề này chỉ im lặng.
Bản kinh Duy
Ma Cật nằm trong chương trình giảng dạy cho trường Phật Học Cơ Bản Đồng
Nai. Nhân khi soạn giáo án cho các ni sinh, tôi đã làm được một việc có
lợi ích. Về sau bổ túc và viết thêm lời giới thiệu, chọn tập tranh của
Hiểu Vân Sơn – Đài Loan làm phụ bản, cũng rất hứng thú. Tôi nghĩ mình
ngôn từ hạn hẹp không thể diễn tả được hết ý thâm sâu của kinh, chỉ mong
làm một món quà tặng các ni sinh của trường.
Viên Chiếu, cuối
năm 2003
Thích nữ Như Đức
Giới Thiệu Đại Cương
1- Nguyên nhân của Kinh
Duy-ma-cật
(Vimalakirti) là đệ tử tại gia của đức Phật và là trưởng giả thành Tỳ-xá-ly
(Vaisàli). Ông có khả năng thông hiểu Phật pháp, thân chứng cảnh giới
“bất khả tư nghì” nên có nhiều đệ tử Phật không thể đối đáp với ông.
Khi đức
Phật đến thành Tỳ-xá-ly, các vị trưởng giả hào phú đến thăm Phật, vắng mặt Duy-ma-cật vì ông bệnh. Nhân đó
Phật bảo một số đệ tử lỗi lạc đến thăm bệnh ông. Hầu hết các Ngài từ chối
vì đã từng thua ông trong khi biện luận yếu nghĩa Phật pháp. Cuối cùng
Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi dẫn đầu thánh chúng đến nhà trưởng giả Duy-ma-cật.
Tại đây đã xảy ra vô số điều huyền nhiệm vượt ngoài khả năng suy tư thông
thường. Hai vị Bồ-tát, một đại diện cho giới xuất gia, một đại diện cho
giới tại gia đã thi triển biện tài khai mở tâm tư cho một số chúng về ý
nghĩa tánh Không. Lời của các Ngài được xác chứng như lời kinh, nên kinh
này còn có tên “Duy Ma Cật Sở Thuyết Kinh”.
2- Tôn chỉ của Kinh
Kinh
Duy-ma-cật nêu cao tôn chỉ Đại thừa, đặc biệt nhấn mạnh về Bồ-tát hạnh.
Đứng trên lập trường tánh Không của Bát-nhã
để thuyết minh thế giới vô biên, trong
đó công hạnh của Bồ-tát cũng vô tận. Đó là một ước muốn thanh tịnh hóa
nhân gian, việc làm không dành riêng cho giới xuất gia, mà cư sĩ cũng có
bổn phận đảm trách.
Vì kinh có
mục đích xiển dương Đại thừa, hướng tới sự cao rộng nên các hàng đệ tử
Thanh văn của Phật trong kinh trở thành đối tượng yếu kém. Điều này không
xúc phạm đến danh dự các Ngài, mà trái lại cho thấy sự thành tựu về “ngã
không”. Hiểu được ngụ ý đó, đức của Thanh văn và đức của Bồ-tát đều được
nêu cao.
3- Vị trí của Kinh
Kinh
Duy-ma-cật xuất hiện vào khoảng thế kỷ thứ nhất Tây lịch, là một trong
những bộ kinh Đại thừa thuộc hệ Bát-nhã
. Theo Ngũ thời phán giáo của Đại sư
Thiên Thai Trí Giả thì kinh này nằm vào thời thứ tư, đó là thời chuẩn bị
đưa giáo lý của Phật đến chỗ viên mãn và đưa tư tưởng của đệ tử Phật thấu
đạt chân lý tột cùng.
Tại Ấn Độ,
kinh rất thịnh hành và thường được trích dẫn trong các bộ luận như luận
Đại Trí Độ… Sang Trung Hoa, phù hợp với tinh thần nhập thế hoạt động nên
càng được phổ thông lưu truyền.
4- Phiên dịch
a- Phạn – Hán
Tương truyền
có sáu bản, nhưng hiện chỉ có ba bản trong Đại tạng. Ba nhà dịch:
Ngài Chi
Khiêm: Dịch vào các khoảng năm 222 - 253 TL nhằm đời Ngô Tôn Quyền.
Ngài La-thập: Dịch tại kinh đô Trường
An, thời Dao Tần (thế kỷ V TL).
Ngài Huyền
Trang: Dịch tại kinh đô Trường An, vào khoảng năm 650 TL, thời Đường.
b- Hán – Việt
Phần lớn các
vị dịch giả Việt Nam chọn bản kinh ngài La-thập làm chuẩn.
Các bản dịch:
1- Cư sĩ Đoàn Trung Còn
2- Hòa thượng Huệ Hưng
3- Hòa thượng Trí Quang
4- Sư trưởng Diệu Không
5- Hòa thượng Duy Lực
Các bản dịch
và chú giải:
1- Hòa thượng Thanh Từ
2- Hòa thượng Trí Quảng
3- Thượng
tọa Giới Hương
Đây chỉ là
những bản dịch và chú giải được tìm thấy.
Phật Quốc
1- Giới thiệu
hội chúng
Phật ở tại
nước Tỳ-da-ly, vườn Am-la. Chúng Tỳ-kheo tám ngàn người, chúng Bồ-tát ba
vạn hai ngàn. Trong phần Giới thiệu hội chúng, đặc biệt có đoạn mô tả các
đặc tính của chư Bồ-tát. Cho thấy rằng kinh Duy Ma Cật đặc biệt chú trọng
đến những người dự hội phải có những đức tính như thế. Đó là những đức
tính gì? Về tự thân các Ngài đã thành tựu trí tuệ và hạnh nguyện, vĩnh
viễn xa lìa phiền não (triền cái), tâm thường an trú trong vô ngại giải
thoát, đầy đủ lục độ, thân tướng trang nghiêm, danh tiếng vang xa. Về phần
lợi tha, các Ngài nguyện làm người bạn không mời thỉnh cho chúng sanh,
hàng phục ma oán để Tam bảo thạnh hành. Vì lợi ích chúng sanh mà thuyết
pháp như sư tử hống, ngôn âm vi diệu, rưới mưa pháp cam lồ khiến chúng
sanh thấu lý duyên khởi, đoạn dứt tà kiến. Biết rõ căn cơ và tâm tư chúng
sanh mà làm người dẫn đường qua biển sanh tử. Biết bệnh chúng sanh mà làm
bậc y vương, tùy bệnh cho thuốc. Với đầy đủ công đức như thế, các Ngài
thật cần thiết cho chúng sanh, cho thế giới.
Phần nói về
công đức của các vị Bồ-tát cũng chính là nêu đại ý của Kinh. Toàn bộ Kinh
đều nhắm đến sự thành tựu, khuyến khích sự thành tựu công hạnh lợi tha.
Đưa ra một mẫu người hoàn thiện tự thân và cũng làm cho người khác hoàn
thiện. Đó cũng chính là lý tưởng Đại thừa, sống một đời sống lợi ích an
lạc hòa hợp giải thoát. Dù đang còn là phàm phu, hết thảy chúng ta đều
ngưỡng mộ các phẩm cách được nêu trong Kinh. Từ trong ý thức ngưỡng mộ sẽ
dẫn đến ý nguyện muốn mình được như thế. Đó là tiền đề mà Kinh nêu ra.
2- Cúng dường,
tán thán
Trưởng giả tử
Bảo Tích cùng năm trăm bằng hữu, mỗi người cầm một cây lọng quý dâng cúng
lên đức Phật. Do oai thần của Phật, tất cả lọng báu hợp lại thành một cái
lọng lớn, che khắp ba ngàn thế giới. Hết thảy ảnh tượng của thế giới bao
la đều hiện trong lọng, núi sông trời đất đền đài, cả mười phương cõi Phật
cũng đều hiện trong một cái lọng ấy.
Đoạn này ngụ
ý chúng sanh dùng trăm ngàn thứ sai khác đến với Phật, khi gặp Phật thì
trăm ngàn thứ sai khác đều trở nên một, “Đồng qui nhi thù đồ”, họp cái
nhiều thành cái một, họp tất cả cái riêng thành cái chung, trong cái chung
ấy dung thông cả mọi quốc độ, hàm chứa tất cả mà không ngăn ngại nhau. Đó
cũng là biểu thị uy lực của Tâm, của sức dung chứa nhiệm mầu của Như Lai
Tạng, bao trùm che phủ và phát khởi mọi hiện tượng, mọi hiện tượng không
ra ngoài Tâm.
Trong lời kệ
tán Phật, ca ngợi Phật và Phật pháp. Trong Phật pháp nói về chủ đề Ly nhị
biên: có - không, thiện - ác… các pháp do nhân duyên sanh, không người,
không tạo tác, không người thọ, nhưng nghiệp thiện ác không mất.
Thuyết pháp bất hữu diệc bất vô
Dĩ nhân duyên cố chư pháp sanh
Vô ngã, vô tạo, vô thọ giả
Thiện ác chi nghiệp diệc bất vong.
Lòng từ bình
đẳng của Phật không đối riêng ai, Phật dùng một ngôn âm thuyết pháp mà mọi
loài đều nghe đều nhận hiểu riêng.
3- Tịnh Phật
quốc độ
Bảo Tích thưa
hỏi, xin muốn được nghe về quốc độ thanh tịnh của Phật, về công hạnh làm
nên tịnh độ của chư Bồ-tát.
Đây cũng là
điểm chính mà kinh Duy-ma muốn đề cập, là vấn đề thiết yếu cho các vị
Bồ-tát đương lai học hỏi.
Phật dạy: Các
loài chúng sanh là cõi Phật của Bồ-tát. Bồ-tát tùy theo chúng sanh được
hóa độ, tùy theo chúng sanh được điều phục, tùy theo chúng sanh thích hợp
cõi nước thế nào để được vào trí tuệ Phật… Như thế Bồ-tát thành lập tịnh
độ là vì căn cơ và nhu cầu của chúng sanh chớ không phải riêng mình.
“Bồ-tát thủ ư
tịnh quốc, giai vi nhiêu ích chúng sanh”. Đó là ý thứ nhất: Bồ-tát lấy
chúng sanh làm công hạnh, không rời bỏ chúng sanh, mà thành tựu được chúng
sanh là thành tựu được cõi nước tịnh độ, tức nhiên chú trọng về nhân cách
của người.
Ý thứ hai:
Tùy theo chúng sanh nhưng sợ e chúng ta nhầm lẫn, rồi tùy theo luôn những
tật xấu của chúng, nên ở đây nêu ra một số điều kiện: Trực tâm là tịnh độ,
thâm tâm, Bồ-đề tâm… cho đến sáu độ, bốn vô lượng tâm, bốn nhiếp pháp, ba
mươi bảy phẩm trợ đạo… Có nghĩa là tịnh độ ấy hoàn toàn đúng chánh pháp.
Hội nhập lại
thì giáo hóa chúng sanh đầy đủ các điều kiện trên, đó gọi là thành tựu
tịnh độ. Thuật ngữ thông dụng của đoạn này là “tùy kỳ tâm tịnh, tắc Phật
độ tịnh”. Hễ tâm ấy thanh tịnh thì Phật độ thanh tịnh. Một lần nữa nêu lên
sự quan trọng của tâm.
Ngài
Xá-lợi-phất nghe dạy xong chợt nghi: Nếu như thế, chẳng lẽ khi Thế Tôn còn
là Bồ-tát tâm Ngài không được thanh tịnh nên bây giờ cõi nước của Ngài bất
tịnh thế này? Đoạn này cũng là một cách diễn tả sự biến chuyển của tâm rất
thú vị, hứng khởi. Phật để cho Loa Kế Phạm Vương trả lời. Trong con mắt
của Phạm Vương thì cõi nước này hoàn toàn thanh tịnh, nhưng trong con mắt
của Xá-lợi-phất thì cõi nước không thanh tịnh. Đó là “Cội nguồn cũng bởi
lòng người mà ra”.
Phật hiện
thần lực, ấn ngón chân xuống đất, lập tức cõi nước này biến thành thất bảo
trang nghiêm, đại chúng đều hoan hỉ tán thán.
Một phẩm này
cũng đủ tóm thâu toàn bộ ý chỉ của Kinh.
Phương Tiện
1- Giới thiệu
trưởng giả Duy-ma-cật
Ở phẩm Phật
Quốc giới thiệu những phương pháp để tạo nên một cõi Phật thanh tịnh với
hình ảnh cuối cùng là đức Phật ấn ngón chân xuống mặt đất thì thế giới
Ta-bà hoàn toàn hiện ra hình tướng trang nghiêm thanh tịnh. Điều đó khó
thực hiện vì chỉ có Phật mới có khả năng như thế. Đến phẩm này, giới thiệu
một phương cách khác, gần gũi hơn, đó là hình ảnh một cư sĩ tục gia nhưng
có khả năng của Bồ-tát. Phương tiện cũng có nghĩa là phương tiện thiện
xảo, những cách thức thực hiện đem đạo vào đời.
Trưởng giả
Duy-ma-cật được giới thiệu một cách trực tiếp với những đức tính như sau:
- Đã từng
cúng dường vô lượng chư Phật, trồng sâu căn lành (với ý nghĩa cúng dường
chúng sanh tức cúng dường chư Phật thì trưởng giả đã là bạn thiết ủng hộ
chúng sanh, càng ủng hộ chúng sanh thì căn lành càng sâu, chúng sanh là
điều kiện để cho gốc lành được nảy nở, chúng sanh là nhân tố tạo nên tư
cách của Bồ-tát theo đúng ý nghĩa của phẩm một).
- Có tất cả
đức tính cần thiết của người sống giữa cuộc đời: Được vô sanh nhẫn, biện
tài vô ngại, sử dụng thần thông như trò đùa, hàng phục các ma chướng oán
tặc, đầy đủ trí huệ, rành rẽ mọi phương tiện để hướng dẫn người. Hiểu rõ
tất cả tâm tư chúng sanh, biết căn cơ của họ thuộc thành phần nào. Làm
việc gì đều suy nghĩ chín chắn theo quy củ của Phật, tâm lượng rộng lớn
như biển.
Đưa ra một
mẫu người như trưởng giả Duy-ma-cật để chúng ta thấy rằng những người cần
thiết cho cuộc đời, hay tự mình đi theo con đường cần thiết cho cuộc đời,
nên tự xét những điều kiện kể trên. Không phải chỉ cần là bậc hào phú giàu
có, nhưng phải là người tu sâu trong pháp môn của Phật, có những đức tính
rộng lớn (từ và trí) mới dám làm việc này.
2- Những
phương cách để nhiếp phục người của trưởng giả Duy-ma-cật
- Giàu có để
nhiếp phục người nghèo.
- Giữ giới
thanh tịnh để nhiếp phục người phá giới.
- Dùng nhẫn
nhục nhiếp sân giận.
- Dùng tinh
tấn nhiếp biếng lười.
- Dùng nhất
tâm nhiếp người loạn ý.
- Dùng trí
tuệ quyết định nhiếp phục kẻ ngu si.
Phật giáo Đại
thừa chủ trương nhiếp phục có nghĩa là thâu nhiếp được lòng người, muốn
vậy phải có những đức tính mà người không có, nên Duy-ma-cật thực hiện lục
độ: Bố thí, … Đó là cách thứ nhất.
Cách thứ hai,
sống một đời tại gia cư sĩ nhưng trang nghiêm thanh tịnh như Sa môn, tuy ở
nhà mà không đắm trước, có vợ con mà không bị dục nhiễm chi phối, có quyến
thuộc mà không bị ràng buộc. Có ăn mặc, cờ bạc vui chơi cũng chỉ tìm cách
độ người, đây là một tính cách đồng sự. Đồng mà không bị hóa. Đi đến đâu
là để làm lợi ích cho mọi người, không vì đắm nhiễm lợi lạc hay vui chơi
vô ích. Người như ông, ở địa vị nào trong bốn thành phần thế gian hay ở
các bậc trời cũng luôn luôn làm người bậc nhất.
3- Trưởng giả
hiện bệnh
Trên là giới
thiệu tổng quát. Đến đây đứng về mặt thiết thực. Muốn mọi người đến với
mình, ông hiện bệnh. Vì là người nổi tiếng nên mọi người đều đến thăm.
Nhân đó ông dùng chính thân mình để làm đề tài thuyết pháp.
… “Này các
vị! Thân này là vô thường, là không mạnh khỏe, không có sức lực, không bền
bỉ, là một pháp mau hoại, không đáng tin”.
Một vị cư sĩ
giàu có đủ phước lực, mà phải có bệnh để chứng tỏ các pháp là bại hoại, dù
danh vọng, dù giàu có cũng không thể qua được cửa ải của thân.
Phải có cái
nhìn đúng về thân, dù đang ở địa vị sung túc mới giảng dạy được. Giả như
nghèo túng ốm yếu mà kể khổ về thân thì đó là chuyện đương nhiên.
Những bất ổn
của thân được nêu ra ở đây hoàn toàn đúng: Như bọt nước, như sương mai,
như sóng nắng, như bẹ chuối, như huyễn, như bóng vang, như mây nổi…
Đứng trên lập
trường phá ngũ ấm thì trưởng giả đã thông suốt, vì thấy rõ cơ chế cấu tạo
của thân này, và thấy rõ mọi khổ đau chấp chặt của chúng sanh đều phát
sanh từ thân, nên phá chấp về thân trước.
Đưa đoạn này
vào đây để thấy rằng giáo lý của Phật dạy là một mạch thông suốt. Dù Đại
thừa, Tiểu thừa, dù người có biện tài thần thông vô ngại tới đâu, cũng
phải thấy được thân không thật, không bền, đó mới là căn bản giải thoát.
Những bài
thuyết pháp về sau của Duy-ma-cật rất tinh vi, rất hùng hồn, nhưng tất cả
không thể xa rời bài thuyết pháp đầu tiên đơn giản thiết thực này. Đó là
điều chúng ta phải lưu tâm. Đó cũng là cách để chúng ta phán đoán những
giáo điều ngoại lai về sau. Những lời dạy khoa trương hoa mỹ đến đâu, mà
thiếu cái gốc của Phật giáo “Ngũ ấm khổ - không - vô ngã” đều được coi là
ma thuyết.
Từ cái thân
hư giả đáng chán này khuyến khích lên một bước là cầu, là mong được Phật
thân. Phật thân tức pháp thân, tức chỉ cho chân lý tuyệt đối. Đó là điều
mà Duy-ma-cật nhắm đến. “Phát tâm Vô thượng Bồ-đề là thành tựu thân Phật”.
Chủ đích của Kinh đã nói quá rõ qua câu này.
Đệ Tử
ĐẠI Ý TOÀN
PHẨM
Điểm chính
của phẩm này là các đệ tử lớn của Phật như tôn giả Xá-lợi-phất, tôn giả
Ca-diếp… trình bày câu chuyện đối đáp giữa các vị và ông Duy-ma-cật. Phật
sai các vị đến thăm bệnh trưởng giả, nhưng tất cả đều từ chối không kham
vì hầu hết đã bị chính trưởng giả thuyết pháp chinh phục trong từng trường
hợp riêng. Có phải trưởng giả Duy-ma-cật là người tài giỏi cao ngạo? Và
hàng Thanh văn đệ tử Phật được xem như yếu kém?
Ở đây chúng
ta nên gác qua ý niệm hơn thua khi đọc phẩm này, vì đó chỉ là suy nghĩ
thường tình thế gian. Phật pháp có một ý nghĩa cao rộng siêu việt. Mượn
lời trưởng giả Duy-ma-cật để bổ túc cho vấn đề được nêu ra hoàn thiện hơn,
để khai mở một khía cạnh phong phú mà từ trước chúng ta chỉ quen nhìn một
chiều. Đây là tính cách đả phá để thành lập. Hai bên bổ túc cho nhau, hay
nói đúng hơn đem quan điểm Đại thừa để đẩy mạnh con đường Thanh văn đến
chỗ hoàn thiện đầy đủ, để khai phóng cách nhìn, không bị gò bó trong một
ước lệ nào cả.
1- Tôn giả
Xá-lợi-phất
Tôn giả đang
ngồi yên trong rừng, ngồi yên có thể là đang tĩnh tọa, hay đang nhập định.
Duy-ma-cật trình bày một quan niệm khác về ý nghĩa ngồi yên: Không cần
ngồi, và không hẳn ngồi đã là yên. Đó là điểm mới mẻ tuy khó thực hiện. Ở
trong ba cõi mà tâm ý không dính trong ba cõi, không ra khỏi Diệt định vẫn
cử động oai nghi cũng được xem như nhập định…
Chú trọng về
tâm mà không lệ thuộc vào thân, nghĩa là giữ tâm không hướng ra hay hướng
vào để tâm yên đó là ngồi yên. Đối với các chỗ thấy nghe không bị động,
không bị lay chuyển - xem như đã xong đã vững - nhưng vẫn tu ba mươi bảy
phẩm trợ đạo… Ngồi yên như thế là vượt qua hai bên, vượt cả động và tịnh,
yên và không yên. Đó là ý của Duy-ma-cật hay là một ý khác của Đại thừa
Phật giáo về tính ngồi yên.
2- Tôn giả
Mục-kiền-liên
Ngài
Mục-kiền-liên đang thuyết pháp cho cư sĩ, Duy-ma-cật đến biện biệt về ý
nghĩa của chư pháp và cách nói pháp. Trước tiên nêu lên nguyên tắc “Phàm
thuyết pháp nên như pháp mà thuyết”, nghĩa là nói pháp phải nói được chỗ
pháp chân thật hay là tính tuyệt đối của pháp. Pháp lìa cả ngã, nhân chúng
sanh, thọ mạng, pháp thường vắng lặng vì diệt các tướng, pháp lìa ngôn ngữ
danh tự, pháp không hình tướng như hư không, pháp không có tính cách sở
hữu, vượt ra ngoài đối đãi. Pháp như thế là pháp tánh, là bản tánh chân
thật thường nhiên, như thế làm sao nói bàn? Không người nói không người
nghe, nếu có nói thì cũng như người huyễn nói cho người huyễn nghe. Đây là
chỗ Duy-ma-cật muốn nhấn mạnh chỗ sở đắc của ngài Mục-kiền-liên là thần
thông, thần thông ví như trò ảo thuật, Ngài sử dụng ảo thuật thì chẳng có
gì thiệt. Đề cập đến chân lý tột cùng thì làm sao có pháp để nói.
3- Tôn giả Đại Ca-diếp
Ngài Đại
Ca-diếp đi khất thực, nhân đó bị Duy-ma-cật chê Ngài lòng từ bi không trùm
khắp, còn bỏ nhà giàu mà xin nhà nghèo. Ông nói về pháp bình đẳng và tính
cách cao siêu của việc khất thực. Khất thực là xin ăn để nuôi mạng sống,
nhưng phải là không ăn không thọ, xem thân này như xóm làng vô chủ, gặp
sáu trần mà không dính mắc mà thấy được lý đạo, biết rõ các pháp vốn không
sanh không diệt. Khi tâm không dính mắc, không hạn cuộc vào chánh tà, bình
đẳng không hai thì nên ăn, nên đi khất thực.
Chúng ta nghĩ
ăn là việc bình thường, nhưng Duy-ma-cật nhân đó đưa việc ăn uống lên một
phương diện tuyệt đối, nhắc đến một tính cách tha thiết “thấy các pháp
bình đẳng”. Các pháp bình đẳng không hai tướng là chủ đích mà Duy-ma-cật
dùng để biện luận với các hàng đệ tử Thanh văn của Phật.
4- Tôn giả
Tu-bồ-đề
Ngài Ca-diếp
chuyên đến nhà nghèo khất thực, bị Duy-ma-cật chận lại thuyết pháp. Đến
phiên ngài Tu-bồ-đề, đến ngay nhà trưởng giả khất thực cũng được nghe nói
về sự bình đẳng. Bình đẳng đối với tham sân si không lấy không bỏ, bình
đẳng giữa vô minh và giải thoát… bình đẳng giữa đắc và không đắc, giữa
thánh nhân và phàm phu. Nếu được đến chỗ này nhìn tất cả với con mắt nhẹ
nhàng. Tiến thêm một bậc nữa, nếâu tôn giả không theo Phật pháp mà theo
ngoại đạo, tôn họ làm thầy, họ đọa tôn giả cũng đọa, Ngài luôn ở trong
phiền não mà lìa pháp thanh tịnh. Người cúng dường tôn giả không gặp phước
mà đọa ba đường dữ… Chỗ này mới thật là mang nhiên, ai lại có thể chọn một
phương pháp trái nghịch như thế?
Tôn giả
Tu-bồ-đề còn sợ không dám cầm bát cơm do Duy-ma-cật cúng. Nhưng trưởng giả
đã nhắc: “Tất cả những điều tôi nói như người huyễn thuật nói, người biến
hóa nói đâu có gì thật”. Tôn giả Tu-bồ-đề được Giải không đệ nhất mà đến
chỗ này còn phải lúng túng. Thật ra đó là một cách trình bày về Tánh Không
đệ nhất nghĩa.
5- Tôn giả
Phú-lâu-na
Tôn giả được
biệt danh là Thuyết pháp đệ nhất, khi thuyết pháp cho các tân Tỳ-kheo đã
bị Duy-ma-cật nhắc nhở – phải quán sát tâm ý căn cơ người nghe, đừng đem
pháp Tiểu thừa chỉ dạy giống như đem biển cả nhét vào dấu chân trâu… Và
trưởng giả đã làm cho các Tỳ-kheo nhớ lại cội gốc căn lành và phát tâm
Bồ-đề. Điều này hàng Thanh văn làm không được nên Phú-lâu-na tán thán.
6- Tôn giả
Ca-chiên-diên
Tôn giả được
gọi là Luận nghị đệ nhất, tức là người bàn giải về những lời Phật dạy rất
thấu đáo, có thể giúp kẻ sơ cơ hiểu rõ hơn. Như thế, một hôm tôn giả diễn
giải ý nghĩa của vô thường, khổ, không, vô ngã, tịch diệt thì gặp
Duy-ma-cật đóng góp ý kiến.
Theo ý
Duy-ma-cật, tôn giả chưa diễn đạt được thật tướng các pháp, nghĩa là chưa
diễn đạt toàn thể mà chỉ nói được một phần thôi. Lật ngược lại ý nghĩa của
vô thường là bất sanh bất diệt, sanh diệt chỉ là tướng vô thường nhưng
pháp thể không hề sanh diệt, diễn bày được như thế mới thấu tận nguồn. Các
ý nghĩa khác cũng thế. Các Tỳ-kheo nghe Duy-ma-cật nói xong đều được tâm
giải thoát.
7- Tôn giả
A-na-luật
Khi bàn về
Thiên nhãn, tôn giả bị Duy-ma-cật vấn nạn là chỗ thấy của Thiên nhãn là
hình tướng tạo tác. Hình tướng tạo tác là do sự vận dụng của nhãn căn, vin
theo tướng trạng sự vật thì có cái thấy bị sanh diệt. Còn nếu không phải
tướng tạo tác thì nó thuộc phần vô vi, không hình tướng thì thấy bằng gì?
Chỉ có đức
Phật mới thực hiện cái thấy chân thật không do tạo tác và chẳng tạo tác.
8- Tôn giả
Ưu-ba-ly
Được mệnh
danh là Trì luật đệ nhất. Tôn giả đang giải quyết vấn đề phạm tội của hai
thầy Tỳ-kheo. Duy-ma-cật bảo Ngài giải quyết đúng theo luật là làm tăng
tội cho họ, làm họ bất an thêm. Vì bản chất của tội không thật, tùy tâm mà
phát sanh, nếu tâm ô nhiễm thì đắc tội, nếu tâm thanh tịnh, vô tư thì
không tội. Nhìn về phương diện tâm như thế thì tất cả chúng sanh đều có
phần không cấu nhiễm nên tùy trường hợp để kết tội. Tất cả pháp đều biến
thiên, đều trôi qua như mộng, đều là hình bóng phản chiếu, nhìn như thế
vọng tưởng sanh chỗ nào? Không vọng tưởng thì tội không phát sanh, đó gọi
là Trì luật đệ nhất.
9- Tôn giả
La-hầu-la
La-hầu-la nói
về lợi ích xuất gia cho các trưởng giả trẻ tuổi. Duy-ma-cật bảo nói như
thế không đúng. Phải thấy chỗ không lợi, không công đức mới là pháp xuất
gia vô vi. Còn thấy lợi, thấy công đức là chỗ xuất gia hạn hẹp.
Xuất gia là
vượt ra khỏi mọi giới hạn biên tế, hay nói đúng hơn là không còn kẹt vào
nơi chốn nào, đó là xuất gia chân thật. Theo ý Duy-ma-cật, xuất gia không
phải là chỉ rời bỏ một nơi chốn, mà thật sự là vượt qua năm đường, ra khỏi
bùn lầy dính mắc, không thấy có ngã sở, có thọ nhận. Đó là khéo vượt, là
lìa lỗi. Xuất gia cũng gọi là phát tâm Vô thượng Bồ-đề. Ý nghĩa xuất gia ở
đây không phải trên hình thức mà nằm ở chỗ nội tâm viễn ly, dù cư sĩ tại
gia cũng làm được. Đó là chủ ý của kinh Duy Ma Cật.
10- Tôn giả
A-nan
A-nan làm thị
giả Phật, mang bình bát đi xin sữa về cho Phật để trị bệnh. Bị Duy-ma-cật
phản đối.
Thân Phật là
thân kim cang, các ác đã dứt, các điều lành đều hội họp, làm sao có bệnh?
Chuyển Luân Thánh Vương có chút ít phước còn không bệnh huống gì Phật?
Câu chuyện
giữa tôn giả A-nan và Duy-ma-cật là vấn đề thắc mắc muôn đời. Phật có bệnh
thật hay không? Những lời dạy về thân là nguồn khổ, gốc bệnh, không loại
trừ một hữu tình nào. Điều này vẫn đúng.
Nhưng trên
hết là cái nhìn về lý tánh tuyệt đối. Nếu thân Phật là pháp thân thì không
còn hạn cuộc ở sanh già bệnh chết, không nằm trong vòng hữu vi. Thân như
thế đã siêu việt mọi ức tưởng, bệnh hay không bệnh chỉ là một cái nhìn.
Kết thúc của
phẩm này qua câu chuyện của mười vị đệ tử lớn của Phật, ta thấy ý Kinh
muốn trình bày một vấn đề lớn: Dùng con mắt pháp tánh để đi suốt một
vấn đề. Những lời vấn nạn có khả năng giúp chúng ta vượt khỏi vướng
mắc về ngôn ngữ.
Bồ Tát
1- Bồ-tát
Di-lặc
Bồ-tát Di-lặc
đã được thọ ký còn một đời sẽ thành Phật, xem như nắm chắc quả vị Vô
thượng Bồ-đề trong tay. Nhưng vẫn còn kẽ hở qua câu vấn nạn của
Duy-ma-cật. Một đời, đời ấy là đời nào? Để đánh bật ý tưởng quả vị Phật
dựa vào thời gian mà có. Thành Phật ở đây không lệ thuộc thời gian vì “tất
cả chúng sinh đều thành Phật”. Trên lý tánh bình đẳng, hễ ngài Di-lặc được
quả Vô thượng Bồ-đề thì tất cả chúng sanh cũng đều được quả ấy, thế thọ ký
dành cho riêng ai? Câu vấn nạn này không nhằm làm khó dễ Bồ-tát Di-lặc, mà
nhằm nâng cao tinh thần chúng sanh, đặt chúng sanh ngang vào vị trí Bồ-tát
và Phật. Phần lặp đi lặp lại câu “… nếu Bồ-tát Di-lặc… tất cả chúng sanh…”
với mục đích nhấn mạnh âm hưởng đó.
Kế đến,
Duy-ma-cật nói Bồ-tát Di-lặc đừng đem pháp về Bồ-đề, về Giác ngộ, về Bất
thối chuyển mà dẫn dụ các thiên tử, vì đối với pháp Vô thượng Bồ-đề không
có gì để phát tâm hay là lui sụt. Nghĩa là đã sẵn có tánh tướng Bồ-đề nơi
mọi sự vật, nơi mọi chúng sanh, cho đến trong các pháp giả danh như huyễn
cũng mang đầy tính giác ngộ. Người đạt đạo nhìn đâu cũng trúng, người
không đạt đạo dù ở ngay trong đạo cũng lọt ra. Chỉ cần mở con mắt thanh
tịnh, con mắt tỉnh thức thì “Xúc mục là Bồ-đề”, Thiền Lão thiền sư nói:
“Trúc biếc hoa vàng đâu cảnh khác, trăng trong mây bạc lộ toàn chơn” là
vậy.
2- Đồng tử
Quang Nghiêm
Đồng tử là
đối với Phật, công hạnh của Bồ-tát chưa viên mãn nên gọi là đồng tử.
Đồng tử Quang
Nghiêm gặp Duy-ma-cật trên đường vào thành Tỳ-da-ly, có nghĩa là
Duy-ma-cật đang ở ngoài thành, ngoài thành có phải là đạo tràng không?
Theo quan niệm thường thì đạo tràng là một nơi trang nghiêm, ở vị thế tốt,
được nhiều người biết…
Để trả lời
câu hỏi: “Đạo tràng là nơi nào?”, Duy-ma-cật nêu lên một số đức tính và
hành động, thực hiện chúng thì ở đâu cũng là đạo tràng. Thí dụ khi làm
việc mệt nhọc, nhưng mình nhẫn chịu không khởi lòng bực bội, thì chính nơi
làm việc ấy, chính tấm lòng ấy là đạo tràng. Chúng ta cũng có thể hiểu đạo
tràng là nơi đức Phật thành Đạo, nơi Bồ-tát hành Đạo, vậy thì khi gặp việc
khổ đau, khi đối diện với người xấu trong tâm mình khởi được những ý niệm
Từ - Bi - Hỉ - Xả, ngay chính người việc đó là đạo tràng. Ta như thế không
cần chọn lựa. Duy-ma-cật đã nêu lên “Các phiền não là đạo tràng” “Chúng
sanh là đạo tràng” cho đến “Tất cả pháp là đạo tràng” “Ba cõi là đạo
tràng”, vậy thì có gì ngoài đạo tràng, ngay cả một hành động giở chân cất
bước cũng đã đứng tại đạo tràng.
Phần Bồ-đề ở
trước và phần Đạo tràng ở đây cùng nối liền một ý. Bồ-đề là nói về người,
đạo tràng là nói về nơi chốn.
3- Bồ-tát Trì
Thế
Bồ-tát đang ở
trong thất tĩnh lặng, ma vương đem mười hai ngàn thiên nữ đến đảnh lễ,
Bồ-tát lại khởi tưởng là Đế thích đến cúng dường. Đây cũng là bài học,
mình tu hành thanh tịnh dù có ai đến cũng đừng khởi tưởng, khởi tưởng là
lọt vào lưới ma.
Khi
Duy-ma-cật xuất hiện phá vỡ màn kịch, cũng là lúc để chúng ta thấy lợi thế
của cư sĩ, sống chung đụng với mọi thành phần nên dễ dàng nhận diện,
Bồ-tát thì thanh tĩnh cách ly quá nên không rõ mặt thật của cuộc đời.
Duy-ma-cật mượn ma để giáo hóa ma, nên xin mười hai ngàn thiên nữ rồi dạy
Phật pháp cho, khiến trở về cung ma thắp sáng ngọn đèn Vô Tận, lúc ấy ma
hết còn là ma.
4- Trưởng giả
tử Thiện Đức
Trưởng giả tử
Thiện Đức được xếp vào trong phẩm Bồ-tát vì ông đang thực hành một hạnh
Bồ-tát, theo truyền thống gia đình. Thực hiện một đại hội bố thí trong bảy
ngày, theo tuần tự từ Sa-môn - ngày thứ nhất - đến kẻ ăn xin - ngày thứ
bảy.
Nói là cúng
dường tất cả, nhưng chúng ta không biết là có gì sai biệt giữa cách cho,
đồ vật cho, cũng như tâm niệm xảy ra bên trong của người cho kẻ nhận. Một
đại thí hội như thế có làm cho mọi người đều khởi tâm an vui, thí dụ mình
là người có mặt trong thành phần dự hội? Có lẽ sẽ có nhiều vấn đề bàn cãi
nên Duy-ma-cật khuyên trưởng giả tử bố thí bằng cách cùng một lúc cúng
dường tất cả chúng sanh. Ấy là gì? Là khởi tâm tu tất cả pháp lành, được
tất cả trí huệ, phát khởi tất cả pháp hỗ trợ Phật đạo… Thành tựu pháp thí
như thế là vị Đại thí chủ. So sánh giữa việc đem tiền của ra cho (mình là
người ban ơn) với việc kiên trì tu tập các pháp lành, việc sau khó làm
hơn.
Đoạn cuối
Duy-ma-cật đã đem xâu chuỗi anh lạc chia làm hai phần, một phần cho kẻ ăn
xin hạ tiện nhất, còn một phần dâng lên đức Phật Nan Thắng. Nan thắng và
tối hạ: Bình đẳng. Rồi những kẻ ăn xin đều phát tâm đến quả Vô thượng
Bồ-đề, điều này chứng minh cho ý nghĩa bình đẳng trên.
Văn Thù Sư Lợi Thăm Bệnh
1- Hai vị Đại
sĩ gặp nhau
Bồ-tát
Văn-thù-sư-lợi tượng trưng cho đại trí huệ, trí huệ lớn, trí huệ thông
suốt mọi vấn đề, như thế đủ tư cách đến thăm. Tất cả những vấn đáp trước
để chuẩn bị cho phần này, nghi thức rất quan trọng, không phải là chuyện
đi thăm bệnh thường. Đến nhà trưởng giả có tám ngàn vị Bồ-tát, năm trăm vị
Thanh văn và trăm ngàn trời người, cuộc thăm bệnh trở thành cuộc dự hội
thuyết pháp.
Để ứng tiếp,
Duy-ma-cật đã làm cho cái thất của mình trở nên trống không, dùng không để
tiếp hết thảy đại chúng. Gặp nhau, ngài Văn-thù chưa kịp hỏi, Duy-ma đã
nói trước, ý rằng Ngài dùng tướng chẳng đến, tướng chẳng thấy mà đến thăm
tôi thì không thực có gì là đến là thăm. Đó là đầu mối của tất cả giáo lý
Đại thừa, giáo lý tánh không duyên khởi như huyễn. Ngài Văn-thù xác nhận
không có tướng đến đi, dùng không tướng này để vào không thất nọ, dù cho
trong thất có vật đi nữa đối với Ngài cũng chẳng dính vì chỗ có thể thấy
lại là chẳng thể thấy (sở khả kiến giả cánh bất khả kiến).
2- Nguyên nhân
bệnh
- Bệnh từ
đâu sanh? Từ si ái sanh. Trong mười hai nhân duyên si là nhân quá khứ, ái
là nhân hiện tại, như thế si ái là gốc của sanh tử tiếp nối, si ái là căn
bệnh gốc của mọi thứ bệnh, chấp nhận sanh tử là chấp nhận bệnh, đã mang
hình thức sanh tử là mang bệnh, sanh tử là bệnh lớn của tất cả chúng sanh.
- Bệnh đã bao
lâu? Bệnh đồng thời với chúng sanh. Có ta có người là có bệnh. Chúng sanh
đây cũng có thể hiểu là những chúng sanh vọng niệm trong chân tâm ta,
những bụi mù lăng xăng giữa hư không, là hoa đốm chợt sanh khi mắt nhặm.
Khi ta bệnh, ta thấy có hoa đốm, hoa đốm kéo theo những cơn bệnh triền
miên, bệnh không có thời khởi và thời diệt, vì như chiêm bao không biết
khởi từ đâu và tắt bao giờ. Chỉ vì mình hốt nhiên chợt khởi. Bồ-tát thấy
bệnh như cơn mộng, khi đã thấy rõ bản chất của bệnh cũng là biết cách trị
rồi. Nên ở đây không hỏi thăm uống thuốc gì? Đi bác sĩ nào?
- Chừng nào
hết bệnh? Khi nào chúng sanh hết bệnh. Kèm theo các bệnh của Bồ-tát là do
lòng đại bi, vậy là không khi nào Bồ-tát hết bệnh, bởi lòng đại bi vô tận,
chúng sanh còn bệnh là Bồ-tát còn vào trong sanh tử.
Bệnh chỉ là
một trạng thái, một hình tướng không thật, chỉ có “không thất” thì trạm
nhiên thường trụ vì “không thất” không một vật, không hình tướng. Cái
giường bệnh nằm trong thất ấy, hình tướng bệnh nằm trong cái không ấy, đó
là chỗ dụng ý.
Khi Bồ-tát
Văn-thù hỏi về cái thất tại sao không. Chỗ không là chỗ vắng lặng chẳng
còn phiền não bệnh tưởng, chỗ đó phù hợp với cảnh giới Phật, nên
Duy-ma-cật trả lời ngay là thất tôi cũng như một cảnh giới Phật vậy. Cái
không ấy tự bản thể là không, chẳng phải do tạo tác, cũng chẳng phải là
không của cái có, chẳng phải do phân biệt sinh. Một cái thất không mà đầy
lời thuyết pháp hùng hồn. “Không” tìm ở đâu? Tìm trong sáu mươi hai kiến
chấp, tức là tìm trong chỗ phân biệt chia chẻ vọng động tà kiến ấy. Sáu
mươi hai kiến chấp tìm ở đâu? Tìm trong chỗ giải thoát của chư Phật… Dẫn
quanh từ tà đến chánh, từ chánh qua tà, trộn đi trộn lại để thấy chỗ không
thể chia chẻ, không thể phân biệt. Mỗi đoạn mỗi đoạn đều có câu trả lời
đầy đủ ý nghĩa.
Hỏi vì sao
không có thị giả? Thị giả hoặc là người hầu cận, tiểu đồng bưng trà nước.
Duy-ma-cật dùng chúng ma và các ngoại đạo để làm người giúp việc, chứng tỏ
khả năng siêu việt hơn nó, không bị chúng sai sử mà ngược lại điều khiển
được chúng – dù đang bệnh. Một mặt khác ma và ngoại đạo là những con bệnh
rất nặng, mình thấy chúng bệnh mà tự cảnh tỉnh, chúng cũng có ích cho mình
lắm. Duy-ma-cật nói chúng ma ưa sanh tử, Bồ-tát thì đối với sanh tử không
ưa không ghét (bất xả); ngoại đạo bị lay động bởi các kiến chấp thường
đoạn, biên vô biên… dính mắc vào đó, không ra khỏi sự hí luận của ngôn từ,
Bồ-tát thì biết các kiến chấp mà không bị lay động, biết để đối trị và
vượt qua. Bồ-tát đối với ma và ngoại đạo vũ lộng uy thế của mình.
- Tướng
trạng của bệnh ra sao? Không có hình tướng không thể thấy. Đã là bệnh thì
không thật, không có hình tướng cố định. Nhưng nói không thể thấy, e rằng
bệnh thuộc về tâm nên hỏi tiếp: Bệnh hợp với thân hay hợp với tâm. Trả lời
Không hợp với thân vì thân là tướng ly. Trong thân không có cái nào đứng
yên chỗ, luôn lìa bỏ, luôn đi tới, luôn vô thường, tế bào ly, mạch máu
cũng ly, gân mạch đều tích tắc chuyển đổi… vậy thì bệnh đó gá vô chỗ nào?
Không hợp với tâm vì tâm như huyễn ảo, tâm là những bóng mờ không thật
(vọng tâm) bệnh cũng chẳng gá vào được. Thấy thấu đáo như vậy thì chỉ kết
luận một câu “Vì chúng sanh có bệnh từ tứ đại, nên tôi cũng bệnh”.
3- Cách đối
trị bệnh
a- Phần của
người thăm bệnh
Đến thăm
bệnh, nên nhân lúc thân bệnh khổ mà nói về lý vô thường, vô ngã, đó là lúc
dễ cảm nhận, nhưng không nói sự chán ghét thân, yêu thích Niết-bàn tịch
diệt. Cần phấn khởi để làm việc nhiều hơn, giáo hóa chúng sanh nhiều hơn,
nhân bệnh mình thương bệnh người, khởi tâm làm lợi lạc chúng sanh. Lấy
kinh nghiệm của mình để biết rằng khi người đau cũng khổ như vậy, thế thì
bệnh là một bài học, một lần mài dũa cho thân tâm, chớ không phải bệnh là
bi quan chán đời.
Tóm lại,
Bồ-tát thăm bệnh bằng cách khuyến khích người bệnh phát khởi hai tâm:
Một là
tinh tấn hơn.
Hai là
phát nguyện làm bậc Y vương cứu người.
b- Phần bệnh
nhân
Bồ-tát
Văn-thù hỏi: “Bồ-tát khi có bệnh phải làm sao để điều phục tâm?”
Duy-ma đáp:
Bồ-tát phải nghĩ rằng bệnh này do vọng tưởng điên đảo nhiều đời mà sanh.
Không đổ lỗi cho ai, quán kỹ gốc bệnh của mình đều từ mọi thứ phiền não
vọng tưởng. Đã là vọng tưởng thì không thật có, không có người thọ bệnh.
Vậy thì ai khổ? Không có chủ nhân để thọ nhận cái khổ của bệnh.
Nếu cho tứ
đại là ta thì khi tứ đại bệnh ta cảm thấy ta bị bệnh. Nhưng tứ đại chỉ tạm
hợp, ta chỉ là một ảo tưởng chấp Ngã. Mọi thứ bệnh đều từ nơi chấp ngã, vì
yêu thích Ngã nên bệnh. Trừ bỏ ảo tưởng về ta và người, khởi lên tưởng về
pháp. Biết các pháp khi khởi khi diệt chỉ là tự thân của chúng, không liên
quan đến nhau, cũng không liên quan đến ta, đó là trừ được mọi suy tư về
đối tượng và chủ thể. Khi trừ được chúng, bước vào cảnh giới bình đẳng,
không thấy có cái bệnh và cái không bệnh, tuy vậy vẫn phải còn chừa một
cái, đó là “Vô sở thọ” để cảm nhận tất cả.
Trên là dùng
lý quán để điều phục bệnh, tiếp theo là dùng bi quán. Ta đã điều phục được
chính mình nên thương tưởng tất cả chúng sanh trong đường ác mà điều phục
cho họ. Vì dứt gốc bệnh mà dạy họ dứt gốc bệnh. Gốc bệnh phát khởi từ chỗ
vin bắt đeo níu tất cả cảnh và người, tất cả hình danh sắc tướng và tư
duy. Dùng Vô sở đắc để lìa mọi phan duyên. Như thế hai vị thuốc “Vô sở
thọ” và “Vô sở đắc” là diệu dược để trị bệnh.
Để nối với ý
“Vì chúng sanh bệnh nên Bồ-tát bệnh” ở trước, đây dạy quán tiếp về cách
giải bệnh cho chúng sanh. Bồ-tát đối với chúng sanh phải khởi tâm đại bi,
thấy chúng sanh bệnh như chính mình bệnh, nhưng sợ rằng tâm đại bi dễ làm
đắm nhiễm, gọi là “ái kiến đại bi”. Ái kiến bi là thấy có người bệnh thiệt
và có mình cứu thiệt, như thế thiết lập tương quan giữa mình và người dễ
sanh phiền não. Từ đại bi phát khởi phiền não gọi là ái kiến bi, cái này
phải trừ bỏ. Nếu bị ràng buộc bởi chúng sanh thì mình trở lại bị buộc
ràng, đối với sanh tử sanh chán ngán, không thể thực hành Bồ-tát hạnh. Đây
cũng là một loại bệnh cần điều phục.
Nêu lên một
loại bệnh khác của Bồ-tát, đó là tham đắm vị thiền. Bồ-tát không bệnh như
phàm phu, mà còn kẹt trong pháp vị cũng là bệnh, nên sanh khởi phương tiện
để thoát ra. Phương tiện ấy gọi là phương tiện huệ. Nếu Bồ-tát dùng tâm ái
kiến để giáo hóa chúng sanh, tự dùng Không, Vô tướng, Vô tác tự điều phục,
đó là không có phương tiện huệ. Bồ-tát không dùng tâm ái kiến độ chúng
sanh. Đối với Không, Vô tướng, Vô tác chẳng nhàm mỏi, là có phương tiện
huệ. Bồ-tát ở trong tham, sân, si mà gieo trồng công đức nghĩa là phụng sự
chúng sanh mà nổi tham, sân, si lên, đó là không có huệ phương tiện. Phải
lìa tham sân si để khởi Phật sự. Những cách này cho thấy đi vào con đường
Bồ-tát hạnh phải ứng dụng trí huệ vào hàng đầu, bi trí song hành thì mới
mong độ chúng. Bồ-tát thiếu bi trí sẽ là con bệnh nặng, nên Phật dạy “Nếu
mình bị trói thì không thể mở trói cho người”.
4- Bồ-tát hạnh
Trong phẩm
thăm bệnh đề cập đến Bồ-tát hạnh, vì Bồ-tát hạnh là mục đích mà kinh này
nhắm đến. Đem một việc hết sức bình thường trong cuộc sống để chuyển thành
đề tài bàn thảo về phương tiện vào đời của Bồ-tát. Phương tiện vào đời ấáy
là việc làm, công hạnh, là pháp tu mà chúng ta phải áp dụng. Cho nên ở
phần này nói về việc Bồ-tát tự giải bệnh cho mình cũng như sống với chúng
sanh sao cho đừng chuốc bệnh vào người.
Bồ-tát phải thực hành
trung đạo, lìa cả hai bên phàm và thánh, dùng phương tiện điều phục tâm
như tất cả việc vừa nêu, điều phục rồi không trụ trong đó, cũng không rơi
vào tình trạng dao động, nghĩa là lúc nào cũng vượt qua, không đứng dừng ở
một giai đoạn nào. Kinh nói “Trụ nơi tâm không điều phục (tâm buông lung)
là phàm phu, còn trụ nơi tâm điều phục (có tu chứng) là Thanh văn”. Biết
rõ tâm tánh như hư không, phiền não dấy khởi nên tạm điều phục, không thấy
có điều phục thiệt nên an ổn tự tại. Đó là hạnh Bồ-tát.
Khả năng của
Bồ-tát rất lớn có thể ở trong sanh tử hoặc Niết-bàn, không kẹt ở bên cấu
bên tịnh vì cái thấy của các vị siêu vượt cả hai. Bồ-tát là người thông
suốt cả lý kinh, thông thuộc Phật đạo nhưng đi vào đường tà để hóa độ, tuy
gần gũi chúng sanh mà không ái trước, tuy thích xa lìa nhưng không để cho
thân tâm khô kiệt… những hạnh của Bồ-tát cho thấy sự toàn vẹn về mọi mặt.
Con đường hành động của Bồ-tát là con đường lý tưởng, là con đường của
những người nắm được quy luật của cuộc chơi, người thong dong xử sự, người
có khả năng đi vào cảnh giới giải thoát nhưng không bao giờ bỏ chúng sanh.
Những điều nêu ra trong phần nói về Bồ-tát hạnh gợi cho chúng ta một sự
phản tỉnh, muốn độ đời liệu mình có những đức tính ấy chăng?
Bất Tư Nghì
1- Cầu pháp
chẳng cầu tòa
Cái thất
không của Duy-ma-cật để tượng trưng cho chỗ “ưng vô sở trụ” vì thế không
có chỗ để ngồi. Còn có chỗ để ngồi là còn có vị trí, có vị trí sẽ có cao
thấp, mất tính cách bình đẳng. Tìm tòa ngồi cũng như mình tu mà mong đạt
một quả vị, một chỗ nào đó trong thứ bậc của Phật pháp. Đó là đại ý những
lời biện luận của Duy-ma-cật đối với ngài Xá-lợi-phất.
Nhân giả vì
pháp mà đến hay vì ghế ngồi mà đến?
…
Nếu là người
vì pháp thì không nghĩ đến thân mạng, vì nghĩ đến thân thì mới cầu một vị
trí khả xứng, không quý thân nên chẳng cầu chỗ đứng ngồi. Ở đâu cũng là
trong pháp tánh cả, đôi khi vì vị trí mà quên mất pháp tánh. Thế nên các
bậc Đại Hòa thượng đôi lúc đi làm kẻ ăn xin, từ bỏ ngôi vị tôn quý trong
chùa để ở dưới gầm cầu…
Pháp là thể
Chơn như, là lý tánh tuyệt đối không phải là pháp của năm ấm, mười hai
nhập, mười tám giới… chẳng phải là pháp hạn cuộc trong ba cõi, vượt ra
khỏi hình thức đối đãi nên người cầu pháp chớ kẹt trong tình lượng.
Người cầu
pháp không bị kẹt vào Phật, Pháp và Tăng vì đó chỉ là sự thể hiện của lý
tánh. Đắm vào Phật thì dính vào hình ảnh, danh từ chưa thể gỡ bỏ được.
Kinh Kim Cang, Phật dạy:
“Nhược dĩ sắc kiến ngã
Dĩ âm thanh cầu ngã
Thị nhân hành tà đạo
Bất năng kiến Như Lai”.
Người cầu
pháp cũng không đi theo đường Tứ đế dù cho đó là chân lý do đức Phật nói
ra. Không cần phải thấy khổ, dứt tập, tu đạo, chứng diệt vì đó cũng chỉ là
vị trí tạm thời của Thanh văn.
Tóm lại pháp
là tịch diệt, vắng lặng vượt ngôn ngữ tư duy và mọi hình thức, có tâm cầu
là còn khởi ý niệm tư duy, không sống được với pháp thể. Pháp không nhiễm
trước cho rằng có Niết-bàn là vị trí tối cao cũng là hình thức nhiễm trước
không phù hợp với pháp. Pháp không có chỗ thực hành, nếu cho rằng có pháp
môn để thực hành, cũng không đúng với ý nghĩa cầu pháp. Từ pháp môn này so
với pháp môn kia, sanh kỳ thị hơn kém, thế gọi là kẹt ở chỗ thực hành,
không thấu được pháp thể. Pháp không có nắm giữ hay buông bỏ, pháp không
có chỗ nơi, pháp không hình tướng… pháp không thể dùng kiến văn giác tri
để nắm bắt. Pháp là Vô vi, tất cả những hành động nắm buông, nhìn ngó… đều
là Hữu vi không thể nào nắm được Chơn pháp.
Ở trong chỗ
không thể cầu mà khởi một niệm - như ngài Xá-lợi-phất khởi niệm tìm ghế
ngồi - là đã không thấy được pháp thể, cho nên Duy-ma-cật nhân đó đưa ra
nguyên tắc “Đối với tất cả pháp nên không có chỗ cầu”.
Nếu không một niệm mới thật tìm,
Còn có tâm tìm toàn chẳng biết.
Chỗ thật pháp
không dung một niệm, phải buông hết tất cả mới tương ưng.
2- Tòa Sư tử
Biện luận
trên lý thể, nếu không bày tỏ sức thần thông diệu dụng dễ rơi vào chỗ cực
đoan, chỉ nói suông mà không cho thấy hùng lực của thật pháp. Vì thế đến
đây Duy-ma-cật trở lại việc tìm tòa ngồi. Ông hỏi Bồ-tát Văn-thù cõi nước
nào có tòa ngồi tốt đẹp bậc nhất. Được trả lời rằng ở cõi nước Tu Di Tướng
có tòa sư tử cao lớn trang nghiêm, ông vận thần thông khiến ba vạn hai
ngàn tòa sư tử đều hiện ở trong thất mình, như thế không thấy chật và cả
cõi nước, đô thành cũng không cảm thấy bị ép ngặt. Cái thất của Duy-ma-cật
chỉ rộng khoảng 4m2 mà dung chứa mấy trăm ngàn trời người, rồi thêm mấy
chục ngàn tòa ngồi, tòa nào cũng cao lớn đến bốn muôn hai ngàn do tuần
(42.000 do tuần # 84.000 cây số), vẫn thấy thong thả. Duy-ma-cật chẳng
phải ra sức vận chuyển hay trang hoàng, tòa ngồi tự có. Những việc này đều
chỉ do sức diệu dụng, hoạt dụng tự nhiên khi đạt đến chỗ thấu suốt lý
tánh, sống với tâm ấy thì mọi sự có đủ, như ta vốn sẵn đủ từ xưa nay.
Vô nhất vật trung vô tận tạng
Hữu hoa hữu nguyệt hữu lâu đài.
Chỗ “bản lai
vô nhất vật” mà Lục Tổ nói đến, trong đó có cả kho tàng vô tận có hoa, có
trăng và chứa đựng cả đền đài lầu các. Một đoạn kinh này cũng mô tả ý ấy.
Tòa ngồi cao
rộng, Duy-ma-cật mời các đại Bồ-tát hiện thân cao bằng tòa rồi mới ngồi.
Tòa và thân tương ưng nhau, tâm và cảnh xứng hợp, cảnh to lớn thì tâm cũng
bao trùm. Xá-lợi-phất và các hàng bậc trung vì tâm chưa đạt mức viên dung
vô ngại nên không thể lên tòa cao, cần phải đảnh lễ đức Phật Tu Di Đăng
Vương. Đảnh lễ là quy mạng hướng về tức đem tâm nhỏ hẹp hướng về nơi cao
rộng, tức có thể ngồi tòa này.
3- Bất tư nghì
giải thoát
Nhân
Xá-lợi-phất khen ngợi việc chưa từng có, Duy-ma-cật bèn giới thiệu sức
giải thoát bất tư nghì của chư Phật và Bồ-tát. Chúng ta không giải thoát
vì còn vướng mắc vào hình tướng, vào sự phân chia, vào thời gian không
gian…
Ở đoạn kinh
này giới thiệu sức giải thoát vượt ra khỏi hạn cuộc của hình tướng, của
mọi ý niệm phân chia… bằng các ví dụ sau: Đem núi lớn nhét vào trong hạt
cải, một vật thật nhỏ mà dung chứa cả ngọn núi trong lòng, không thấy bức
bách. Đưa bốn biển lớn vào trong một lỗ chân lông mà nước biển không giảm
sút. Lớn thật lớn, nhỏ thật nhỏ, chỉ là hình thức đối đãi, các vật chất
đều phô bày hình tướng của chúng khác nhau. Nếu không kẹt vào tướng ấy,
chúng ta có sức giải thoát, nên kinh mới cho đem vật lớn vào vật nhỏ. Ngày
nay, một hạt nguyên tử có sức nổ lớn, khoa học có thể chứng minh điều đó.
Bồ-tát được
sức giải thoát, có thể ngắt lấy tam thiên đại thiên thế giới như người thợ
gốm nắm một cục đất sét. Thế giới của chúng ta thấy là to rộng, nhưng nhìn
trong thế giới loài kiến, mối thì chúng cũng thấy thế giới của chúng là
tam thiên đại thiên. Vậy thì phân biệt không có lý do tồn tại, không gian
tùy quan niệm của đương sự.
Tiếp đến là
giải thoát về thời gian. Dài hay ngắn, bảy ngày làm một kiếp, một kiếp rút
lại làm bảy ngày là khả năng của Bồ-tát. Thật ra thời gian dài ngắn cũng
là tương đối, tùy môi trường ánh sáng, tùy vòng quay của hành tinh. Thấu
rõ những điều kiện này, chúng ta vượt qua giới hạn của thời gian.
Khả năng tập
trung và khả năng phân bố, khả năng tự tại với sức gió sức lửa, khả năng
tung hoành trong tất cả các phương sở nơi chốn, khả năng hiện các thân
hình, biến các âm thanh… Những điều này nói về sức giải thoát đối với tứ
đại, với các khoảng cách xa gần, với tất cả số nhiều không thể tính kể,
đều là sự diệu dụng. Người thông đạt bản chất các pháp như nhà nghiên cứu
nắm một số bí quyết kỹ thuật, có thể làm tất cả những gì mình muốn. Trong
phạm vi vật chất còn tạo được vô số thần thông, huống chi trên tâm thể
không ngăn ngại, tâm thể rộng lớn không bờ mé thì tất cả biến hiện chỉ là
bọt nổi.
Hiểu được ý
này nên ngài Đại Ca-diếp hết lời khen ngợi pháp giải thoát bất tư nghì và
khuyến khích đại chúng hướng về tâm Bồ-đề Vô thượng. Thanh văn nghe pháp
này nên khóc rống lên, Bồ-tát nên hoan hỷ vui mừng, vì Thanh văn không
hiểu được ý vi diệu, còn Bồ-tát thì thấu hiểu sức đại tự tại của chính
mình.
Duy-ma-cật
nói thêm, người trụ sức giải thoát bất tư nghì thường hiện làm Ma vương để
thử thách, vì có thế lực mạnh nên hiện các sự bức bách khiến cho tâm hành
giả thêm kiên cố. Nếu vượt qua được thử thách này thì mới trụ vào sức giải
thoát bất tư nghì. Vì giải thoát này không phải là giải thoát bình thường
mà là một sự chấn động lớn, sức giải thoát vi diệu cởi toang mọi ràng buộc
rối rắm từ vô minh, từ tận trong hang sâu thẳm của mê mờ.
Quán Chúng Sanh
1- Bồ-tát vào
đời
Phẩm Quán
Chúng Sanh tiếp theo sau phẩm Bất Tư Nghì, có nghĩa là Bồ-tát khi đã được
pháp môn Giải thoát bất tư nghì, đã thành tựu khả năng giải thoát cho mình
cùng tất cả khả năng biến hiện tự tại, không phải để thọ hưởng những phép
lạ ấy, mà sử dụng chúng như phương tiện đi vào cuộc đời, tiếp cận với
chúng sanh, làm người bạn giúp đỡ, người cần thiết cho chúng sanh. Bồ-tát
phải từ bỏ cảnh giới Giải thoát mà ở trong cảnh giới khổ đau, ở với tất cả
chúng sanh đang bị vướng bị kẹt, giúp họ đạt giải thoát như mình. Cảnh
giới của chúng sanh đa dạng, nên Bồ-tát phải có con mắt và phương cách làm
việc đúng đạo lý.
a- Mắt trí tuệ
Bồ-tát
Văn-thù hỏi Duy-ma-cật:
- Bồ-tát quán
chúng sanh như thế nào? Tức là hỏi về cách nhìn chúng sanh, không phải
nhìn theo cái thấy thông thường, mà là quán, quán là nhìn có kèm theo trí
tuệ nhận biết.
Duy-ma-cật
trả lời:
- Như nhà ảo
thuật thấy các vật do mình biến hiện. Các vật biến hiện không có thật,
không thể làm lầm chính người biến hóa ra nó. Như họa sĩ vẽ môït người
đẹp, không thể nào đắm mến người đẹp trong tranh. Hết thảy các vật đều do
tâm mình tạo, nên biết mà không kẹt.
Như người trí
thấy trăng dưới nước, như bóng trong gương. Đó chỉ là sự phản chiếu của sự
vật trên gương tâm.
Như sóng
nắng, như tiếng vang, như mây giữa trời, như bọt nước, như sấm chớp… Những
thí dụ này nói lên tính cách mong manh không bền chắc, chỉ thoáng có trong
phút chốc. Tuệ Trung Thượng Sĩ nói: “Phàm thánh trời người như điện chớp”,
ngay cả hình tượng Thánh nhân cũng chỉ như bóng chớp ngang trời, ngắn
ngủi, mau chóng. Không thể níu giữ, không thể toan tính một thứ gì lâu
dài, không thể khóc than khi nhìn một bọt nước tan biến. Cứ biết rằng nó
đang tan biến. Đó là cách nhìn của người khôn ngoan.
Như đại thứ
năm, như ấm thứ sáu, như tình thức thứ bảy… như sắc tướng của cõi trời Vô
sắc, như hạt giống cháy, như chứng Tu-đà-hoàn còn thân kiến… như dấu vết
chim bay trên không, như con của thạch nữ… những chuyện kể trên là chuyện
không thể có, không thể xảy ra. Quán sát chúng sanh như thế để thấy rõ bản
chất không thật của chúng. Quán là nhìn về phía bản chất, không nhìn trên
hình tướng. Ngoài những cách nói trên không có cách nào đúng hơn để diễn
tả về chúng sanh.
b- Phương cách
hoạt động
Chúng sanh
tuy như vậy, vẫn hiện hữu, vẫn là hiện tượng không thể bỏ qua. Tuy chúng
phù du nhưng lại nối tiếp không thể tính kể, Bồ-tát đối với chúng sanh
nhìn như ảo mộng, phải thực hành các pháp từ, bi, hỷ, xả như thế nào?
Duy-ma-cật giới thiệu phương pháp thực hiện lòng Từ chơn thật bằng cách vì
chúng sanh nói pháp như trên, nghĩa là đánh thức cách nhìn của họ, chỉ ra
bản chất thật để mọi người không lầm, đó là tình thương thật sự, vì thương
mà đem đến sức giải thoát cho chúng sanh. Khi mọi người không lầm nữa thì
tất cả đều tỉnh thức, đạt được giác ngộ là an vui tối thượng.
Thực hành
lòng từ tịch diệt vì không chỗ sanh khởi, thực hành lòng từ không nóng
giận vì chẳng có phiền não, thực hành lòng từ bình đẳng vì ba đời đều như
nhau, thực hành lòng từ không tranh cãi vì không chỗ khởi lên để tranh
chấp… thực hành lòng từ kiên cố vì tâm không hủy hoại, thực hành lòng từ
thanh tịnh vì các pháp tánh thanh tịnh, thực hành lòng từ vô biên vì như
hư không… thực hành lòng từ của A-la-hán, của Bồ-tát, của Phật, tùy theo
từng địa vị để phù hợp với căn cơ… cho đến thực hành lòng từ theo lục độ…
tất cả đều đem đến cho chúng sanh sự vui vẻ an lạc, mà Bồ-tát vẫn đạt được
pháp lạc. Có nghĩa là vì chúng sanh mà làm việc, phần mình không bị thiếu
tính chất Giác ngộ, vẫn đầy đủ phẩm hạnh và các đức tính cao đẹp. Như thế
gọi là Bồ-tát vì chúng sanh vào đời làm việc, không bị chúng sanh mê hoặc.
Văn-thù-sư-lợi lại hỏi:
- Thế nào gọi
là Bi?
Duy-ma-cật
đáp:
- Bồ-tát có
làm bao nhiêu công đức đều cho chúng sanh đồng hưởng.
- Thế nào là
Hỷ ?
- Bồ-tát có
những việc nhiêu ích đều hoan hỷ không hối hận.
- Thế nào là
Xả?
- Bồ-tát có
những phước đức đều không hy vọng.
Ba đặc tính
sau này nói lên sự buông bỏ của Bồ-tát, dù làm được những lợi ích lớn cho
chúng sanh mà coi như đó là việc chung, không giữ riêng cho mình, không ân
hận vì mình đã bị làm quá sức, bị hy sinh, không mong sự đền trả của người
chịu ơn. Đó là vì Bồ-tát đã thâm nhập tính cách chúng sanh như huyễn, mình
như huyễn, tất cả không thật thì có gì trong ấy mà mong cầu. Không mong
cầu nhưng vẫn tích cực làm việc và chia sẻ hết tất cả công đức cho chúng
sanh cùng hưởng.
c- Căn bản của
các pháp
Đầy đủ bốn
đức tính Từ, Bi, Hỷ, Xả là có thể làm việc với chúng sanh. Chúng sanh thì
ở trong sanh tử, Bồ-tát cũng phải ở luôn trong sanh tử.
Văn-thù-sư-lợi hỏi tiếp:
- Sanh tử
đáng sợ, Bồ-tát phải nương nơi đâu?.
Duy-ma-cật
đáp:
- Bồ-tát ở
trong chỗ sanh tử đáng sợ phải nương vào sức Như Lai công đức.
Bồ-tát dù
tình nguyện vào sanh tử, cũng phải có sức vững vàng, sức đó gọi là công
đức Như Lai, sức mạnh được cung cấp từ các việc làm tốt đẹp tạo nên ảnh
hưởng phước lực lớn.
Hỏi tiếp:
- Muốn nương
sức Như Lai công đức phải trụ vào đâu?
- Phải trụ vào chỗ độ thoát tất cả
chúng sanh.
Dường như ở
đây có một cái vòng khép kín, vì muốn độ chúng sanh thì phải ở trong sanh
tử, muốn ở trong sanh tử vững vàng phải nhờ sức của Phật, mà sức của Phật
bắt nguồn từ việc độ chúng sanh. Có nghĩa là không phải nương tựa ở đâu
xa, ở vật nào khác mà phải lập cước trên bản vị độ sanh.
Những câu hỏi
- đáp tiếp theo dẫn dắt chúng ta đi đến cuối đường ngôn luận. Muốn độ
chúng sanh phải trừ dẹp điều gì? Phải trừ dẹp phiền não của mình. Muốn trừ
dẹp phiền não phải làm gì? Phải hành Chánh niệm. Hành chánh niệm tức là vô
niệm, là hành pháp bất sanh bất diệt, chỗ không sanh không diệt đó được
gọi là pháp Thiện, nghĩa là chỗ thiện tột cùng không có sự sanh khởi, khi
không có sanh khởi cũng không có gì diệt mất, chỉ có một tâm y nhiên
từ trước đến giờ, đó là chỗ bất diệt. Trong Đàn Kinh, Lục Tổ dạy: “Đó
là bản lai diện mục”. Cái xưa nay không từng khởi diệt là chỗ mình phải y
theo đó thực hành Chánh niệm. Đi ngược lại thì khi có chánh niệm thì không
có phiền não, không có phiền não gọi là độ thoát chúng sanh, hay là độ tất
cả khổ ách sanh tử.
Hỏi tiếp về
gốc của pháp thiện và bất thiện. Nghĩa là thiện và bất thiện bắt nguồn từ
đâu, để đi đến chỗ pháp thiện không diệt, pháp thiện y nhiên một mực trước
sau? Dẫn đầu từ thân, thân bắt nguồn từ dục tham, dục tham có ra từ các
phân biệt hư dối, phân biệt hư dối sinh khởi từ vọng tưởng điên đảo, vọng
tưởng điên đảo được thành lập từ “vô trụ”. Vô trụ lấy gì làm gốc? Vô trụ
thì không có gốc (vô trụ tắc vô bổn). Không có một cái căn bản thứ nhất để
làm chỗ sinh khởi vô trụ, vì bản chất vô trụ là không đứng ở đâu, không
dựa vào đâu thì làm sao có được nền tảng chắc thật. Như thế vô trụ là điểm
đầu tiên, cái then chốt sinh thành tất cả pháp (Tùng vô trụ bổn, lập nhất
thiết pháp). Chúng ta tưởng như có một pháp thật, có một điểm khởi đầu
chắc thật để tạo nên các pháp, và cũng từ các pháp đó mình vin vào để
thành lập công đức, nhưng điểm khởi đầu này thì không tung tích, không có
chỗ khởi thì các pháp cũng chỉ như ảnh hiện, chợt có chợt mất. Trở lại với
cách quán chúng sanh ở đoạn đầu phẩm này, như huyễn sư nhìn vật huyễn, có
công đức tạo ra cũng như trong mộng nói mộng, nhìn như thế là nhìn đúng
chánh pháp.
2- Thanh văn
học tập
Bồ-tát thấy
các pháp như huyễn nên an nhiên. Thanh văn chưa thấy được gốc vô trụ của
các pháp nên phải lần lượt học tập.
a- Năm dục như
huyễn
Trong thất
Duy-ma-cật có một thiên nữ tung hoa cúng dường hội chúng, hoa ấy đến các
vị Bồ-tát đều rơi xuống, đến bên các vị Đại đệ tử đều dính vào. Các vị
dùng hết thần lực để phủi, hoa cũng không rơi.
Các vị Thanh
văn giữ giới nghiêm minh, hoa là tượng trưng vật phi pháp nên các Ngài rất
sợ dính. Lúc ấy thiên nữ bèn hỏi ngài Xá-lợi-phất: Vì sao phủi hoa? Quả
thật, các Ngài xem hoa là vật phi pháp, là tượng trưng vật chất thế gian,
không phải là kinh pháp, nên không ưa gần gũi. Trong thất Duy-ma-cật vốn
không có gì, nay thiên nữ và hoa chỉ là vật biến hiện, không phải thật
pháp. Dùng hình thức nữ nhân đối đáp cũng là điều úy kị của các Ngài, đoạn
kinh này dường như đẩy ngài Xá-lợi-phất vào chỗ phải thấy tất cả hiện
tượng đang xảy ra đều như huyễn.
b- Giải thoát
ở tất cả chỗ nơi
Sau khi nghe
thiên nữ biện luận về tính cách của hoa, ngài Xá-lợi-phất hỏi, cô ở trong
thất này bao lâu. Thiên nữ nói, bằng thời gian giải thoát của bậc trưởng
lão kỳ túc. Thật ra giải thoát không có thời gian, cũng không có tướng
mạo, nên đoạn kế tiếp thiên nữ luận rằng, ngôn thuyết văn tự cũng là tướng
Giải thoát, tướng Giải thoát không có ở trong ở ngoài, tất cả tướng đều là
tướng giải thoát. Nhìn ở khía cạnh rốt ráo không phân biệt thì chẳng có
tướng nào là tướng ràng buộc, vì không thấy ràng buộc nên chẳng cần tìm
giải thoát ở đâu. Cũng trong tinh thần này, khi Xá-lợi-phất hỏi thiên nữ
chứng đắc được điều gì (một cách gài bẫy) thì thiên nữ lẹ làng đáp chỗ vô
chứng vô đắc.
c- Tám việc
chưa từng có
Xá-lợi-phất hỏi thiên nữ cầu chứng
thừa nào trong tam thừa? Thiên nữ trả lời tùy phương tiện giáo hóa mà thực
hiện Thanh văn thừa hay Duyên giác thừa. Nhưng mục đích chính là Phật
thừa, như người vào thất này chỉ thích mùi hương công đức của Phật, không
thích hương công đức của Thanh văn và Bích chi Phật.
Thiên nữ kể
tiếp về tám việc đặc biệt trong thất Duy-ma-cật:
1-
Thất này thường có ánh sáng sắc vàng chiếu soi,
không cần ánh sáng mặt trời mặt trăng.
2-
Người vào thất này không bị các cấu uế quấy nhiễu.
3-
Thất này được các vị trời Đế thích, Phạm vương… các
vị Bồ-tát phương khác đến hội họp không ngớt.
4-
Thất này thường nói sáu ba-la-mật, pháp bất thối
chuyển.
5-
Thất này thường trỗi nhạc bậc nhất, phát ra vô
lượng âm thanh pháp.
6-
Trong thất có bốn kho tàng lớn cứu giúp khắp các kẻ
nghèo thiếu.
7-
Các đức Phật như Phật Thích-ca Mâu-ni, Phật
A-di-đà…, mỗi khi Duy-ma-cật khởi niệm liền hiện đến thuyết pháp.
8-
Tất cả cung điện trang nghiêm của chư thiên, các
cõi tịnh độ của chư Phật đều hiện trong thất này.
d- Thân tướng
như huyễn
Thất của
Duy-ma-cật tượng trưng cho Như Lai tạng nên có các việc đặc biệt như thế,
không phải là điều khó hiểu. Nhưng thiên nữ ở trong đây, tại sao không
chuyển thân nữ, ý ngài Xá-lợi-phất cho là đã ở trong cái nhà vi diệu này
mà còn mang thân nữ là dở lắm.
Đến đây là
một màn hí lộng, thiên nữ nói tướng huyễn hóa không nhất định, và dùng
thần lực khiến ngài Xá-lợi-phất thành thân nữ, để thấy thân tướng nữ nam
chỉ như biến hóa, và tất cả tướng nữ nhân đều chẳng phải là tướng nữ thật.
Khi ngài Xá-lợi-phất trở lại tướng cũ thì tướng nữ vừa rồi ở đâu? Cũng
chẳng ở đâu. Thế nên biết tất cả pháp không ở đâu mà có mặt ở tất cả chỗ
(Nhất thiết chư pháp vô tại vô bất tại), đó là ý nghĩa của pháp vô trụ đã
nói ở trên.
e- Quả chứng
như huyễn
Xá-lợi-phất
hỏi thiên nữ:
- Bao lâu sẽ
đắc quả Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác?
Thiên nữ
đáp:
- Như
Xá-lợi-phất trở lại thành phàm phu, tôi sẽ chứng quả.
Điều này
không thể xảy ra, thì thiên nữ cũng không chứng quả. Vì sao? Vì Bồ-đề,
Giác ngộ không có chỗ trụ nên không chỗ đắc. Nếu cho là có chứng đắc là
trái ngược với tinh thần vô trụ ở trên. Tuy thế, chư Phật vẫn từng đắc quả
trong tinh thần Vô sở đắc.
Thiên nữ này
vốn đã là vị Bồ-tát có thần thông du hý, mượn chuyện vấn đáp với ngài
Xá-lợi-phất để giáo hóa, để nâng đỡ tinh thần của hàng Thanh văn thấu ý
chí của Đại thừa.
Phật Đạo
1- Bồ-tát thực
hành Phật đạo
Nếu nói rằng
Bồ-tát thực hành con đường đến quả vị Phật bằng các đức tính từ bi, trí
tuệ, nhẫn nhục… thì rất dễ hiểu. Ở đây Duy-ma-cật nói về vấn đề này với
vô số chiêu thức trái ngược như: Bồ-tát thực hành năm tội vô gián nhưng
không phiền não, vào địa ngục mà không tội, vào loài súc sanh mà không có
những lỗi vô minh kiêu mạn… cho đến ở trong tham dục mà lìa nhiễm trước,
thị hiện sân giận mà đối với chúng sanh không có giận chướng, thị hiện bỏn
xẻn mà luôn xả bỏ, thị hiện phá hủy giới mà luôn an trụ tịnh giới… Đó là
Bồ-tát thị hiện sáu tệ mà không trái sáu độ. Bồ-tát vào chúng sanh ma mà
vẫn thuận với trí tuệ Phật. Thị hiện vào chỗ bần cùng, mà có tay báu bố
thí không cùng tận… Thị hiện vào chỗ thân hình tàn tật mà đầy đủ tướng
hảo… Cho đến vào khắp các đường để mà đoạn dứt nhân duyên của các đường.
Duy-ma-cật đã
nêu ra các vấn đề cho vị Bồ-tát hành Phật đạo. Đây là một quan niệm mới
lạ, cũng là một chân trời mới cho người thực hành Bồ-tát đạo. Nói tóm kết,
khi làm những việc trái đạo, nghịch lý, ở chỗ tột cùng đau khổ mà vẫn có
đầy đủ tính cách giải thoát, có nghĩa tính cách của Phật tâm bao
trùm khắp, không chừa một con đường nào, dù đường đó xấu xa. Hành phi đạo
có nghĩa là đã vượt quá phi đạo, dùng phương tiện phi đạo để đến gần với
chúng sanh. Chúng sanh ở những nẻo khổ thì nhiều hơn chúng sanh ở đường
lành, Bồ-tát chỉ ở nơi trang nghiêm tốt đẹp thì không đủ phương tiện độ
sanh nên phải hành phi đạo. Và người đã vào đường tà nẻo khổ không còn sợ
tà ma khổ nạn, có nghĩa là các thứ phi đạo không đủ sức ngăn trở Bồ-tát,
không làm đắm nhiễm Bồ-tát.
Có vị thiền
khách hỏi thiền sư:
- Sau khi
chết Sư đi đâu?
Sư đáp:
- Vào địa
ngục.
Khách ngạc
nhiên:
- Người như
Sư mà vào địa ngục?
Sư cười:
- Nếu ta
không vào đó thì ai độ ông?
Câu chuyện
này cũng mang tính chất của Duy-ma-cật. Một câu chuyện khác của ngài Triệu
Châu cho thấy ý nghĩa phi thường.
Bà già hỏi
Triệu Châu:
- Làm sao để
chuyển thân nữ?
Ngài đáp:
- Bà nên
nguyện cho mọi người hãy chuyển thân nữ. Còn riêng bà tình nguyện làm
người nữ.
Một lời
nguyện như thế tỏ tính cách đại hùng, đại trượng phu, là đã chuyển rồi.
Câu cuối cùng của Duy-ma-cật là một câu đáng lưu ý: “Hiện khắp vào các
đường mà dứt nhân duyên của các đường”. Có nghĩa là đi đủ chỗ khắp nơi, là
để dứt trừ cái nguyên nhân tiếp nối sanh tử, là để các đường t
