TAN SƯƠNG ĐẦU NGÕ
HOA ĐÀO NĂM NGOÁI
Chúng ta hãy đi trở lại mười lăm năm trước:
Nỗi nàng tai nạn đã đầy,
Nỗi chàng Kim Trọng bấy chầy mới thương.
Từ ngày muôn dặm phù tang,
Nửa năm ở đất Liêu Dương lại nhà.
Mười lăm năm là một đường hầm dài rất tối. Chúng ta đã từng thử làm người
bạn đồng hành của Thúy Kiều, đi ngang qua con đường hầm tối mười năm đó.
Kiều đã tìm thấy ánh sáng. Bây giờ anh chàng mới bắt đầu. Tội nghiệp!
Kim Trọng đi hộ tang cho ông chú ở Liêu Dương, sáu tháng trở về:
Vội sang vườn Thúy dò la,
Nhìn phong cảnh cũ nay đà khác xưa.
Đầy vườn cỏ mọc lau thưa,
Song trăng quạnh quẽ vách mưa rã rờ.
Trước sau nào thấy bóng người,
Hoa đào năm ngoái còn cười gió đông.
Cứ tưởng tượng về thì cảnh sẽ như xưa mà người cũng như xưa. Nhưng mọi sự
đã hoàn toàn đổi khác. Trong tâm mình chứa chất một hình ảnh. Mình nghĩ
rằng hình ảnh đó sẽ mãi còn như vậy. Nhưng sự thật của cuộc đời là vô
thường. Chỉ cần mấy ngày thôi mà tình trạng đã hoàn toàn đảo ngược. Sau
tai nạn, gia đình Thúy Kiều phải bán nhà. Từ một gia đình giàu có, họ phải
đi may thê, viết mướn, làm công cho người ta và cư trú trong một túp nhà
rất lụp xụp. Kim Trọng trở về thấy ngôi nhà cũ hoàn toàn cô liêu. ‘Đầy
vườn cỏ mọc lau thưa, Song trăng quạnh quẽ vách mưa rã rời.’ Hình ảnh
trong lòng chàng trai đem so với hình ảnh hiện tại thì hoàn toàn khác
nhau. Sự ngạc nhiên của Kim Trọng bắt đầu từ sự so sánh hai hình ảnh đó.
Trước sau nào thấy bóng người’ nhưng: ‘Hoa đào năm ngoái còn
cười gió đông.’ Cây hoa đào năm ngoái chỗ hai người trao cành kim thoa
vẫn nở hoa rực rỡ, cười với gió mùa xuân (gió đông). Câu này lấy tứ từ bài
thơ của thi sĩ Thôi Hộ đời Đường:
Tích niên kim nhật thử môn trung
Nhân diện đào hoa tương ánh hồng
Nhân diện bất tri hà xứ khứ
Đào hoa y cựu tiểu đông phong.
(Năm xưa, cũng ngày này, tại cổng nhà này, (nàng đứng dưới cây hoa đào)
gương mặt phản chiếu màu hồng của hoa đào, người ấy không biết bây giờ đã
đi đâu rồi, trong khi hoa đào vẫn cười với gió mùa xuân y hệt như năm
ngoái.)
Cây hoa đào năm ngoái đã che chở cho Thúy Kiều. Bây giờ không còn Thúy
Kiều nữa nhưng đến mùa, hoa đào vẫn nở, vẫn đẹp, vẫn tự do, hạnh phúc. Con
người không có hạnh phúc và tự do vì con người có sự mê đắm. ‘Đào hoa y
cựu tiếu đông phong’: hoa đào năm ngoái còn cười gió đông. Chỉ có
chàng Kim là méo miệng, không cười được. Nhiều khi người ta ước ao làm một
cây đào hay một cây thông cho khỏe. Trong con người mình có những tình tự
tham đắm, khổ đau, lo lắng và mình thấy hạnh phúc của mình không bằng hạnh
phúc của một cây đào hay một cây thông. Nguyễn Công Trứ ngày xưa cũng đã
có tâm tình đó cho nên một hôm thi sĩ nói: ‘Kiếp sau xin chớ làm người,
Làm cây thông đứng giữa trời mà reo.’ Khi có những hồi hộp, khổ đau,
lo lắng thì nhìn một cây thông ta cũng thấy nó hạnh phúc, vững mạnh hơn ta
quá nhiều. Thiền ôm cây (tree hugging meditation) rất lợi ích. Mỗi khi ở
trong tình trạng như vậy ta có thể tới ôm cây để tiếp nhận được sự vững
chãi và tươi mát của cây. Trúc Lâm Đại Sĩ, tức vua Trần Nhân Tông khi đã
đi tu, một lần trả lời câu hỏi của một thiền sinh về chuyện tu học, đã
nói:
Vườn nhà vắng mặt người chăm sóc
Lý trắng đào hồng tự nở hoa.
Khỏi phải lao tác mệt nhọc, khỏi phải tranh đấu. Trong con người mình có
sẵn giác tánh, cho giác tánh đó có cơ hội thì tự nhiên nó sẽ nở hoa.
‘Vườn nhà vắng mặt người chăm sóc, Lý trắng đào hồng tự nở hoa.’ Ở đây
ta thấy hình ảnh một cây đào. Ngày xưa bên Tàu có một thiền sư tên Linh
Vân đi chơi tháy hoa đào nở thì giác ngộ. Khỏi tu gì hết! Nhưng chắc chắn
trước đó ông cũng đã đi thiền hành, đã tập hơi thở rồi cho nên đến lúc
thấy hoa đào ông mới giác ngộ chứ! Có biết bao nhiêu người thấy hoa đào
nhưng có giác ngộ gì đâu! Nhất là anh chàng Kim Trọng. Thấy hoa đào, càng
thấy càng rầu, không giác gì cả! Trước mặt chúng ta là hai hình ảnh trái
ngược. Một là hình ảnh cây đào rất giải thoát. Có nàng Kiều hay không có
nàng Kiều đứng một bên thì cây cũng tỉnh bơ, vân cười với gió mùa xuân.
Một anh chàng khác, không tên ‘đào’ mà tên Kim, không thể tiếp xúc
được với hoa đào; bởi vì thiếu một người thì cây hoa đào không có nghĩa gì
nữa. Trên đời không còn gì có nghĩa nữa nếu nàng (hay chàng) không có mặt.
Un seul être vous manque et tout est dépeuplé.’: chỉ thiếu một
người thôi là cả thế gian này trở nên trống rỗng, lạnh tanh. Đó là một câu
thơ của Lamartine. Do tâm mình ra hết. Khi mình đã vướng vào một cái và
cho đó là thế giới của mình rồi thì mình bỏ hết tất cả những gì còn lại
trong thế giới kia. Nếu nàng không có mặt đó thì không có cái gì có mặt đó
hết. Gió càng không mát, trăng cũng không trong, đào cũng không hồng,
không có cái gì ra cái gì hết. đó là một sự bất công rất lớn. Có phải vậy
không? Tại sao vũ trụ, thiên nhiên, sự sống mầu nhiệm như vậy mà mình cho
là zero hết khi mình chỉ thiếu có một cái thôi? Mà cái đó chưa chắc mình
đã thật sự thiếu. Có thể nó có đó mà mình không thấy. Những người đã từng
đau khổ vì mất mát một người thân (cha, mẹ, con, cháu, người yêu, hay
thầy, trò của mình) có thể hiểu được tâm trạng của Kim Trọng lúc này.
Trong những lúc thiếu thốn như vậy, tốt hơn là trở về với thiên nhiên.
Tiếp xúc với thiên nhiên ta sẽ được an ủi rất nhiều và sẽ có thể thấy trở
lại, tiếp xúc trở lại với người ta đã mất. Có một lần tôi đi thiền hành ở
Xóm Thượng với một người cha trẻ mất con. Tôi chỉ cho người đó tiếp xúc
với những bông hoa, đọt lá, giúp người cha đó tìm lại và tiếp xúc với đứa
con vừa mới mất. Nếu mình mất cha, mẹ, người yêu hay con cái mình cũng
phải làm như vậy. Phải trở về với thiên nhiên. Thiên nhiên có thể an ủi
được mình, chỉ cho mình cách tiếp xúc lại được với người mình thương. Cũng
thi sĩ Lamartine nói: Mais la nature elle là qui t’invite qui t’aime.
Plonge-toi dans son sein qu’elle t’ouvre toujours. Et tandis que tout
change pour toi, la nature est la même. Et la même soleil se lève sur tes
jours. (Nhưng này bạn, dù bạn có khổ đau thì thiên nhiên vẫn còn đó.
Thiên nhiên vẫn yêu bạn. Bạn nên lặn hụp vào trong lòng của thiên nhiên vì
thiên nhiên đang mở hai cánh tay để đón bạn. Trong khi đối với bạn tất cả
đều thay đổi, thì thiên nhiên vãn là thiên nhiên cũ. Không phản bội bạn,
sẵn sàng mở hai cánh tay đón nhận bạn. Mặt trời hôm nay, mọc lên, chiếu
xuống cuộc đời bạn vẫn là mặt trời cũ. Bạn đừng quên.) Đó là lời khuyên
của thi sĩ. Bạn đừng nói rằng ‘Un seul être vous manque et tout est
dépeuplé’: Chỉ thiếu một người là không còn gì nữa hết! Nói như vậy là
bất công. Trở về, tiếp xúc với thiên nhiên là con đường thoát cho những
người đột nhiên mất một người thân. Cây đào đang nở hoa là một sứ giả của
Bụt, của chân như mầu nhiệm. Cây đào nói: ‘Bạn ơi, đừng đau khổ nữa! Có
tôi đây!’ Nhưng Kim Trọng đâu đã nghe được, đâu đã tiếp xúc được. Sự đam
mê đã lớn quá rồi, trong lòng chỉ còn có một hình ảnh. Không có cái phản
chiếu hình ảnh đó thì coi như cuộc đời không còn gì nữa cả. “Nếu đời không
có em thì đời không có giá trị gì hết!’ Đó là lời tuyên bố của những người
đang kẹt vào sự đam mê.
Xập xèo én liệng lầu không.
Có lan mặt đất rêu phong dấu giày.
Cuối tường gai góc mọc đầy,
Đi về này những lối này năm xưa.
Tất cả những hình ảnh của quá khứ hiện ra. Khi đã bị hình ảnh của quá khứ
trấn ngự trong tâm rồi, đem ra so với hình ảnh hiện tại thì thấy bây giờ
mình đã mất hết. Trong khi đó thế giới vẫn còn là thế giới. Người ta tự tử
là vì tưởng rằng mình đã mất hết rồi. Kỳ thực người ta không mất gì cả.
‘Chúng ta đã được gì hôm qua và sẽ mất gì sáng nay’ là một câu thơ tôi
viết tron bài Hoa Mặt Trời.
QUÁ THƯƠNG CHÚT NGHĨA ĐÈO BỒNG
Chung quanh lặng ngắt như tờ
Nỗi niềm tâm sự bây giờ hỏi ai?
Láng giềng có kẻ sang chơi,
Lân la sẻ hỏi một hai sự tình.
Hỏi ông ông mắc tụng đình,
Hỏi nàng nàng đã bán mình chuộc cha.
Hỏi nhà nhà đã dời xa,
Hỏi chàng Vương với cùng là Thúy Vân
Đều là sa sút khó khăn,
May thuê viết mướn kiếm ăn lần hồi,
Điều đâu sét đánh lưng trời,
Thoát nghe chàng đã rụng rời xiết bao.
Hỏi han di trú nơi nao193
Đánh đường chàng mới tìm vào tận nơi.
Phải hỏi thăm mấy ngày trời mới tìm được tới chỗ gia đình viên ngoại. Tới
nơi thì thấy gì:
Nhà tranh vach đất tả tơi
Lau treo rèm nát trúc gài phên thưa.
Một sân đất cỏ dầm mưa,
Càng ngao ngán nỗi càng ngơ ngẫn đường.
Đánh liều lên tiếng ngoài tường,
Chàng Vưong nghe tiếng vội vàng chạy ra.
‘Vương Quan ơi! Vương Quan!’ Vương Quan là bạn học Kim Trọng, gọi Vương
Quan chứ còn gọi ai được nữa! Kim đâu có quen với hai ông bà viên ngoại mà
cũng đâu có quen với cô em gái của Kiều.
Dắt tay vội rước vào nhà,
Mái sau viên ngoại ông bà ra ngay.
Trong nhà này bây giờ ai cũng đã biết tất cả những bí mật giữa Kim và Kiều
rồi. Thấy Kim, Vương Quan kéo ngay chàng vào trong nhà. Hai ông bà nghe
nói có chàng Kim tới cũng ra hết. Vì thương lắm. Thương con bao nhiêu thì
thương chàng bấy nhiêu. Bây giờ đã hiểu thì thương. Lúc trước thì chưa
chắc.
Khóc than kể hết niềm tây:
‘Chàng ôi biết nỗi nước này cho chưa?
‘Kiều nhi phận mỏng như tờ,
‘Một lời đã lỗi tóc tơ với chàng.
‘Gặp cơn gia biến lạ dường,
‘Bán mình nó phải tìm đường cứu cha.
‘Dùng dằng khi bước chân ra,
‘Cực trăm nghìn nỗi dặn ba bốn lần.
Càng nghe nói chàng Kim càng thấy gia đình này đã biết hết chuyện mình.
Trót lời nặng với lang quân,
‘Mượn tay em nó Thúy Vân thay lời.
Chúng ta hãy nhớ lại chuyện công chúa Huyền Trân. Sau khi vua Chàm mất,
theo nguyên tắc công chúa phải lên giàn hỏa đốt theo vua Chàm. Nhưng nhờ
công chúa có mang nên người ta hoãn lại, đợi công chúa hạ sinh em bé rồi
mới làm lễ hỏa thiêu. Đó là tục lệ của Ấn Độ. Vua Anh Tông, anh ruột của
công chúa Huyền Trân, đã tổ chức một cuộc bắt cóc cứu công chúa về. Thấy
bên mình làm như vậy là tráo trở, đã gã con cho người ta rồi mà làm như
vậy là không tử tế. Thượng Hoàng (Trúc Lâm Đại Sĩ) sai đệ tử là thiền sư
Bảo Phác xuống nói chuyện với vua Anh Tông nên làm một hành động gì để xin
lỗi. Để tâm được yên, vua Anh Tông cho ba trăm người thợ khéo nước Chàm đã
cống hiến cho nước Việt được về nước. Ở đây cũng vậy. Thúy Kiều đã hứa lỡ
cho Kim Trọng, bây giờ phải bán mình chuộc cha nên rất áy náy. Vì vậy nàng
xin với cha mẹ ba bốn lần gả em gái mình cho chàng Kim. Ngày xưa ở Đông
Phương (với chế độ đa thê) có khi hai chị em cưới cùng một chàng. Ở Việt
Nam người ta gọi là: ‘hoa thơm hái cả cụm.’ Nếu Thúy Vân là một cô
gái mới thì cô ta sẽ nói: ‘Tui đâu có mắc nợ anh chàng hồi nào mà bắt tui
phải trả nợ!’ Nhưng ở đây tình chị em liên đới nên chị mắc nợ thì em trả
dùm cho chị. Trong xã hội cũ, gia đình là một khối thì người ta chấp nhận
và làm chuyện đó được. Các cô gái mới bây giờ thì chắc không chịu đâu!
‘Trót lời nặng với lang quân,
‘Mượn con em nó Thúy Vân thay lời.
‘Gọi là trả chút nghĩa người,
‘Sầu này dằng dặc muôn đời chưa quên.194
‘Kiếp này duyên đã phụ duyên,
‘Dạ đài còn biết sẽ đền lai sinh.
‘Mấy lời ký chú đinh ninh,
‘Ghi lòng để dạ cất mình ra đi.
‘Phận sao bạc bấy Kiều nhi,
‘Chàng Kim về đó con thì đi đâu?’
Chuyện chỉ xẩy ra mới cách đây sáu tháng. Vết thương còn tươi. Hai ông bà
nhắc lại thì đau lòng, và khóc.
Ông bà càng nói càng đau,
Chàng càng nghe nói càng dàu như dưa.
Nỗi đau của ông bà làm cho ông bà không thấy được rằng nỗi đau của anh
chàng cũng rất lớn. Dàu là dập nát, vò nhàu. Quý vị có thấy dưa cải
không? Gắp một gắp dưa cải nhìn thì thấy nó nhàu nát, nhăn nhíu. Cái lòng
của Kim Trọng lúc này là như vậy.
Vật mình vẫy gió tuôn mưa,
Dầm dề giọt ngọc thẫn thờ hồn mai.
Đau khổ cho đến nỗi thân hình của Kim Trọng giống như một con giun bị
người ta cuốc nhằm. Quằn quại, đau đớn. Cả thân và tâm đều đi vào địa
ngục. Thân quằn quại mà tâm cũng quằn quại. Đường hầm mười lăm năm cô nàng
đã đi qua rồi, anh chàng bây giờ mới bắt đầu. ‘Vật mình vẫy gió tuôn
mưa, Dầm dề giọt ngọc thẫn thờ hồn mai.’ Đau khổ tuôn ra như mưa như
gió. Mình không còn là mình nữa. Một người thông minh, bặt thiệp, linh mẫn
bây giờ giống như một cái xác không hồn, không còn gì nữa cả. Đó là chứng
bệnh tương tư thất tình.
Đau đòi đoạn ngất đòi thôi,
Tỉnh ra lại khóc khóc rồi lại mê.
Có những lúc cơn đau đi lên, ngưng lại một chút rồi lại đau lên một chập
khác. Giống như cơn sốt, sốt xong, bớt sốt rồi sốt lại. Chữ đoạn
và chữ thôi có nghĩa là từng chập một. Đau, ngất một hồi, bớt
đi, nghĩ nhớ tới lại đau, lại ngất. Những cái đau đó hoàn toàn do tâm mình
hết. Mỗi khi hình ảnh kia hiện lên thì mình đau trở lại. Rõ ràng khi một
người lâm vào trạng thái đam mê thì người dó rất đau khổ. ‘Đau đòi đoạn
ngất đòi thôi, Tỉnh ra lại khóc khóc rồi lại mê.’ Những người nào đã
đi ngang qua cái cầu này đều thấy rằng những điều cụ Nguyễn Du viết là có
thiệt. Chắc chắn cụ cũng đã đi ngang qua đó rồi. Đó là tình trạng của
người thất thình đau khổ. Tình yêu đúng là một tai nạn vì người yêu nào
cũng phải đi qua những cái cầu này. Cụ Nguyễn Du là một thi sĩ có khả năng
diễn tả tình cảm con người một cách tuyệt diệu. Nói về tình yêu đoạn nào
cũng hay. Ngôn ngữ về tình yêu của cụ thật xuất sắc. Tả đau khổ của một
chàng trai mất người yêu mà đến mức như thế thì thiết tưởng những nhà văn
của thế kỷ hai mươi này ít ai sánh được.
Thấy chàng đau nỗi biệt ly
Nhịn ngừng ông mới vỗ về giải khuyên:
‘Bây giờ ván đã đóng thuyền,
‘Đã đành phận bạc khôn đền tình chung.
‘Quá thương chút nghĩa đèo bòng,
‘Nghìn vàng thân ấy dễ hòng bỏ sao?’
- ‘Này con, thân con quý lắm! Con đừng bỏ cái thân con.’ Trong tình trạng
thất tình như vậy người ta không muốn sống nữa. ‘Một người không có mặt
thì cả thế giới này cũng như không!’ Tình trạng đó là tình trạng rất nguy
hiểm. Anh chàng chỉ muốn chết. Gia đình của Thúy Kiều là tăng thân cứu Kim
Trọng, nếu không có họ có thể Kim Trọng đã tự tử. Lạ thay, tình thương
đáng lý phải đem lại sự an ủi ấm áp, hạnh phúc mà trái lại, nó đưa ta đến
gần cái chết. Tình ái, đam mê thường đưa người ta tới cái chết. Trong rất
nhiều trường hợp, tình yêu và cái chết là hai cái rất gần nhau. L’amour et
la mort gần như đồng nghĩa. Rất dễ sợ! Trong đạo Bụt có nói về tình
thương, diễn tả bằng những ngôn ngữ rất rõ ràng: Từ, Bi, Hỷ, Xả. Tình
thương phải có tác dụng hiến tặng niềm vui (Từ), làm vơi nỗi khổ (Bi), có
sự vui vẻ (Hỷ) và không kỳ thị (Xả). Tình đam mê rất kỳ thị. Chỉ có một
người có giá trị thôi còn tất cả những người khác không có giá trị gì cả.
Chỉ có một hiện tượng là đẹp thôi còn tất cả những hiện tượng khác đều
không đẹp. Đó là kỳ thị, là không Xả. Tình thương đó đem tới toàn những
khổ đau Thực tập tình thương trong đạo Bụt cho chúng ta thấy được rõ ràng
thứ tình nào đem lại hạnh phúc và thứ tình nào dìm mình vào hố sâu của đau
khổ, cô đơn, đưa mình tới cận kề cái chết.
‘Quá thương chút nghĩa đèo bòng, Nghìn vàng thân ấy dễ hòng bỏ sao?’
Cha mẹ Thúy Kiều đã đóng vai trò cha mẹ của chàng sinh viên này. Nhờ
có hai ông bà và hai người con còn lại mà Kim Trọng không tự tử. May cho
Kim Trọng! Bốn người đó là ai? Bốn người đó là Thúy Kiều. Chính vì vậy mà
Thúy Kiều đã giúp được Kim Trọng một lần nữa. Thúy Kiều đã từng giúp Kim
Trọng một lần rồi, không phạm giới trong đêm đầu tiên hai người gặp nhau.
Bây giờ là lần thứ hai Thúy Kiều giúp mà Kim Trọng không biết. Nhờ sự có
mặt của hai ông bà viên ngoại và hai người em Kiều mà Kim Trọng đã không
tự tử.
Dỗ dành khuyên giải trăm chiều
Lửa phiền càng dập càng khêu mối phiền.
Những lời khuyên tuy không có tác dụng ngay như sự có mặt của bốn người là
rất quan trọng.
Thề xưa giờ đến kim hoàn,
Của xưa lại giở đến đàn với hương.
Sinh càng trông thấy càng thương,
Gan càng tức tối ruột càng xót xa.
Rất dại! Đem những vật cũ ra làm gì để cho người ta nhớ và càng khổ thêm!
Rằng: ‘Tôi trót quá chân ra,
‘Để cho đến nỗi trôi hoa giạt bèo.
Tức quá, bưỏi vì anh chàng là con nhà giàu có quyền thế; nếu anh chàng có
mặt lúc đó thì đã có thể can thiệp vào được rồi, Kiều đâu phải bán mình
lấy bốn trăm lạng!
‘Cùng nhau thề thốt đã nhiều,
‘Những điều vàng đá phải điều nói không!
‘Chưa chăn gối cũng vợ chồng,
‘Lòng nào mà nỡ dứt lòng cho đang?
‘Bao nhiêu của mấy ngày đường,
‘Còn tôi tôi gặp mặt nàng mới thôi.’
Đây là ngôn ngữ của một người yêu. ‘Bây giờ con không chết nữa nhưng con
sẽ dùng tất cả sức con để tìm Kiều. Con sẽ có tin tức của nàng cho hai bác
và hai em.’ Bây giờ chàng trai đã tìm được một lý do để sống!
Nỗi thưong nói chẳng hết lời,
Tạ từ sinh mới sụt sùi trở ra.
Vội về sửa chốn vườn hoa,
Rước mời viên ngoại ông bà cùng sang.
Thần hôn195 chăm chút lễ
thường,
Dưỡng thân196 thay tấm lòng
nàng ngày xưa.
Kim Trọng về sửa sang cái nhà mình thuê lúc trước (có hiên Lãm Thúy) và
rước gia đình và rước ông bà viên ngoại qua sống với mình. Kim đóng vai
trò của một người con rể. Coi như Kiều là vợ chính thức của mình rồi.
Đinh ninh mài lệ chép thư
Cắt người tìm tõi đưa tờ nhắn nhe.
Lấy nước mắt mình mài mực để viết thư hỏi thăm tin tức của Kiều. (Đôi khi
lấy nước trà mài mực cũng được.) Thuê người đi tìm hỏi và chuyển thư.
Biết bao công mượn của thuê
Lâm-Thanh mấy độ đi về dặm khơi.
Người một nơi hỏi một nơi,
Mênh mông nào biết bể trời nơi nao?
Người ta đưa Kiều đi Lâm Truy mà nói dối là đi Lâm Thanh. Hỏi Lâm Thanh
thì làm sao mà tìm ra được! Nhất là thời đó đâu có nhà dây thép, điện tín,
điện thoại. Trời đất rộng lớn như vậy thì làm sao tìm ra được tung tích
một người.
Sinh càng thảm thiết khát khao,
Như nung gan sắt như bào lòng son.
Sắt son là niềm chung thủy cùng cực. Son lúc nào cũng đỏ, sắt lúc
nào cũng cứng. Cái gan của Kim Trọng bằng sắt nhưng cũng có lúc bị nung
nóng lên; lòng Kim Trọng là một tản son nhưng cũng có nhiều khi bị bào
mỏng ra.
Ruột tằm ngày một héo don,
Tuyết sương ngày một hao mòn mình ve.
Thẩn thờ lúc tỉnh lúc mê,
Máu theo nước mắt hồn lìa chiêm bao.
Quý vị có thấy rõ ràng rằng yêu là khổ không? Không ăn, không ngủ, càng
ngày càng ốm. Khóc ra nước mắt, tâm hồn lúc thức cũng như lúc ngủ đều đi
vơ vẩn như một ma đói, đói tình. Cho nên người ta mới nói tình yêu là một
tai nạn. Có ai muốn rước tai nạn vào lòng. Nhưng trong lòng, trong cơ thể
mỗi người đều có hạt giống của đam mê. Lỡ mà vương vào tai nạn thì chỉ có
một tăng thân mới cứu được mà thôi. Nếu không chết không vong thân là nhờ
tăng thân. Trong trường hợp Kim Trọng, tăng thân đó là gia đình Thúy Kiều,
không phải là gia đình Kim Trọng. Gia đình Kim Trọng nói: ‘Mày mê cái con
nào mà bây giờ mày ốm nhom như vậy?’ Nhưng gia đình của Thúy Kiều thì vì
đã hiểu cho nên đã thương. Nguyễn Bính nói: ‘Chao ôi, yêu có ông Trời
cứu. Yêu có ông Trời giữ được chân’ Khi mình đã bị tai nạn rồi thì
không ai cứu được cả. Trời cứu cũng không được nữa, huống hồ là người bạn!
Nguyễn Bính không biết rằng tăng thân có thể cứu được. Cơ hội của quý vị
là tăng thân. Quý vị thoát được là nhờ tăng thân: Ngày xưa tôi cũng nhờ
tăng thân mà thoát được. Tăng thân là cơ hội duy nhất của chúng ta. Chúng
ta phải coi tăng thân là một viên ngọc quý. Đôi khi chúng ta có giận, có
hờn từng người trong tăng thân nhưng kỳ thực tăng thân luôn luôn là viên
ngọc quý. Tăng thân lúc đó sáng suốt lắm, chỉ có mình là mê thôi. Chúng ta
phải giúp nhau. ‘Chao ôi yêu có ông Trời cứu!’ là một câu nói rất
đơn giản của một thi sĩ miền Bắc Việt Nam thế kỷ hai mươi. Yêu là một tai
nạn. Nếu không phải là tai nạn thì sao phải ‘cứu’? Tây phương cũng
nói yêu là ‘té xuống’, fall in love, tomber amoureux. Đang đi tự
nhiên té xuống, sụp hầm sụp hố. Và yêu cũng là một cơn bệnh: love
sickness.
Xuân huyên lo sợ xiết bao,
Quá ra khi đến thế nào mà hay!
Vội vàng sắm sửa chọn ngày,
Duyên Vân sớm đã xe dây cho chàng.
Sợ Kim Trọng chết, hai ông bà vội vàng sắp đặt gả Thúy Vân cho Kim Trọng.
Anh chàng chấp nhận. Đã mất Thúy Kiều nh nếu có Thúy Vân thì cũng được an
ủi, vì em của Thúy Kiều cũng có chứa đựng Thúy Kiều ít nhiều bên trong.
Tình yêu là như vậy. những gì có liên hệ tới người yêu của mình, mình đều
yêu hết. Khi thương thì thương hết tất cả đường đi nước bước, những thức
ăn, thức uống của người yêu mình cũng yêu tuốt. Mà khi đã ghét thì ghét
hết. ‘Yêu ai yêu cả đường đi, Ghét ai ghét cả tông chi họ hàng.’
Con người yêu ghét tức cười như vậy. Không Xả, tức là không bình đẳng,
vì tình yêu ấy chứa đựng rất nhiều tính phân biệt và kỳ thị. Cái đường
người đó đi tại sao mình thương làm chi? Tông chi họ hàng người đó có dính
gì tới mình mà mình ghét? Đó là một thái độ hết sức kỳ thị, không bình
đẳng, Từ, Bi, Hỷ, Xả mới là tình yêu đích thực. Tâm trạng của Kim Trọng
cũng thường thôi. Em gái của Thúy Kiều là Thúy Kiều trong một mức độ nào
đó. Được cưới Thúy Vân, Kim Trọng cũng bớt đau khổ. Đó là thuốc của ông bà
viên ngoại cho chàng Kim uống. Nhưng đó cũng là di chúc của Thúy Kiều.
Người yểu điệu kẻ văn chương,
Trai tài gái sắc xuân đương vừa thì.
Cặp đó xem ra cũng được lắm. Nhưng:
Tuy rằng hai chữ vu quy,
Vui này đã cất sầu kia được nào!
Khi ăn ở lúc ra vào
Càng âu duyên mới càng đào tình xưa.
Tình yêu của Kim Trọng với Thúy Vân phát triển rất mau nhưng tình lưu
luyên với Thúy Kiều vẫn không giảm bớt. Những lúc ngồi một mình Kim Trọng
vẫn khóc, lòng dạ rối beng:
Nỗi nàng nhớ đến bao giờ,
Tuôn châu đôi trận vò tơ trăm vòng.
Có khi vắng vẻ thư phòng,
Đốt lò hương giở phím đồng ngày xưa.
Bẻ bai rủ rỉ tiếng tơ,
Trầm bay nhạt khói gió đưa lay rèm,
Dường như bên nóc bên thềm,
Tiếng Kiều đồng vọng bóng xiêm mơ màng.
Mỗi khi đốt hương đánh đàn một mình thì cảm thấy linh hồn Kìêu đang về với
mình. Đó là do tâm mà ra cả. Bụt dạy ‘Tam giới duy tâm, vạn pháp duy
thức.’ Kim cứ nghĩ rằng Kiều đã chết rồi và hồn đang về đáp lại tiếng
đàn của mình. Đó là kỷ niệm đêm đầu tiên hai người gặp nhau. Nhưng cụ
Nguyễn Du rất ý thức, cụ nói:
Bởi lòng tạc đá ghi vàng,
Tưởng nàng nên lại thấy nàng về đây.
- ‘Nó đã chết đâu! tại thương, tại khổ nên anh tưởng tượng ra như vậy
chứ!’ Đây là kiến giải của cụ Nguyễn Du. Tất cả đều do tâm thức của mình.
Mình nằm mơ thấy, nói: ‘Thiệt mà, tui thấy!’ Nhưng kỳ thực đó cũng từ
trong tâm đi ra.
GIÁC DUYÊN ĐÂU BỖNG TÌM VÀO TẬN NƠI
Lấy Thúy Vân, có một liên hệ mới, niềm vui mới, đời sống của Kim Trọng tìm
lại được sự thăng bằng. Nhưng tình cảm vấn vương với Thúy Kiều vẫn còn
nhiều.
Năm tháng đi qua.
Những là phiền muộn đêm ngày
Xuân thu biết đã đổi thay mấy lần?
Chế khoa197 gặp hội trường
văn,
Vương Kim cùng chiếm bảng xuân một ngày.
Cửa trời rộng mở đường mây198
Hoa chào ngõ hạnh hương bay dặm phần.199
Vương Quan và Kim Trọng thi đậu, vinh hiển. Quê hương, làng xóm cũng được
thơm lây.
Chàng Vương nhớ đến xa gần,
Sang nhà Chung lão tạ ân chu tuyền.200
Tình xưa ân trả nghĩa đền,
Gia thân bèn mới kết duyên Châu Trần.
Vương Quan, sau khi thi đậu thì sang nhà láng giềng năm xưa là Chung lão
để tạ ơn Chung lão để can thiệp, giúp đỡ, chỉ đường khi gia đình bị nạn.
Có một bí mật nào đó mà ta chưa hay: chàng Vương yêu cô con gái của Chung
lão. Bây giờ trở về, đã đậu khoa Hội, Chung lão bằng lòng gả con gái cho.
Kim từ nhẹ bước thanh vân,
Nỗi nàng càng nghĩ xa gần càng thương.
Ấy ai dặn ngọc thề vàng,
Bây giờ kim mã ngọc đường với ai?201
Ngọn bèo chân sóng lạc loài,
Nghĩ mình vinh hiển thương người lưu ly.
Vâng ra ngoại nhậm Lâm Truy,
Quan sơn nghìn dặm thê nhi một đoàn.
Kim Trọng được vua cử đi làm quan ở Lâm Truy, chỗ ngày xưa nàng Kiều đã
tới nơi mà gia đình đã tưởng là Lâm Thanh. Bây giờ số mạng gửi anh chàng
đến đó.
Cầm đường ngày tháng thanh nhàn,
Sớm khuya tiếng hạc tiếng đàn tiêu hao.
Ngày xưa có nhiều người làm quan rồi nhưng vẫn giữ được phong cách nhàn hạ
của người Nho sĩ. Làm việc quan xong rồi thì uống trà, lấy đàn ra gảy. Đời
nhà Tống có ông Triệu Biện, đỗ tiến sĩ, đi làm quan nhưng vẫn giữ được sự
thanh nhàn. Ông đem theo một cây đàn và một con chim hạc. Sáng, chiều tuy
làm việc quan nhưng ông vẫn được nghe tiếng hạc, tiếng đàn. ‘Cầm đường
ngày tháng thanh nhàn. Sớm khuya tiếng hạc tiếng đàn tiêu dao.’ Không
giống như giới doanh thương business-man bây giờ, không có thì giờ để thở.
Phòng xuân trướng rủ hoa đào,
Nàng Vân nằm bổng chiêm bao thấy nàng.
Tỉnh ra mới rỉ cùng chàng,
Nghe lời chàng cũng hai đường tin nghi.
Một đêm tại tư thất nơi phủ đường Lâm Truy, Thúy Vân nằm mơ thấy Thúy
Kiều. Tỉnh dậy nàng kể cho chồng nghe. Kim Trọng sinh nghi: ‘Có lẽ Kiều đi
Lâm Truy chứ không phải Lâm Thanh.’
Nọ Lâm-Thanh với Lâm-Truy,
Khác chi một chữ hoặc khi có lầm.
Trong cơ thanh khí tương tầm,
Ở đây hoặc có giai âm202
chăng là?
‘Thanh khí tương tầm’ nghĩ là đồng thanh tương ứng, đồng khí tương
cầu. Cùng là một âm thanh thì ứng (echo) lại với nhau, cùng một chí khí
thì đi tìm nhau. Ví dụ là người muốn học Phật pháp thì mình đi tìm những
người học Phật pháp để làm bạn.
Thăng đường chàng mới hỏi tra,
Họ Đô có kẻ lại già thưa lên.
Có người thư ký già, họ Đô, biết chuyện, báo cáo. Đây là những lời báo
cáo, tuy ngắn nhưng tóm tắt lại được quãng đời mười năm của Thúy Kiều. Nói
rất gọn, như đánh dây thép vậy. Nếu quý vị muốn đánh dây thép thì phải học
đoạn văn này để đừng đánh dư chữ mà tốn tiền.
‘Sự này là ngoại mười niên,
‘Tôi đà biết mặt biết tên rành rành.
‘Tú Bà cùng Mã Giám Sinh,
‘Đi mua người ở Bắc Kinh đưa về,
‘Thúy Kiều tài sắc ai bi,
‘Có nghề đàn lại đủ nghề văn thơ.
‘Kiên trinh chẳng phải gan vừa,
‘Liều mình thế ấy phải lừa thế kia.
‘Phong trần chịu đã ê chề,
‘Dây duyên sau lại gả về Thúc Lang.
‘Phải tay vợ cả phũ phàng,
‘Bắt về Vô Tích toan đường bẻ hoa.
‘Bực mình nàng phải trốn ra,
‘Chẳng may lại gặp một nhà Bạc kia.
‘Thoắt buôn về thoắt bán đi,
“Mây trôi bèo nổi thiếu gì là nơi!
‘Bỗng đâu lại gặp một người,
‘Hơn người trí dũng nghiêng trời uy linh.
‘Trong tay mười vạn tinh binh,
‘Kéo về đóng chật cả thành Lâm-Truy,
‘Tóc tơ các tích mọi khi,
‘Oán thì trả oán ân thì trả ân.
‘Đã nên có nghĩa có nhân,
‘Trước sau trọn vẹn xa gần ngợi khen.
‘Chưa tường được họ được tên,
‘Sự này hỏi Thúc sinh viên mới tường.’
Ông thư ký họ Đô chỉ biết tin tức Kiều trong mười năm đầu, không rõ tên họ
và tung tích của vị Đại Vương giúp Kiều (Từ Hải.) Ông khuyên Kim Trọng hãy
mời Thúc Sinh đến để hỏi thăm về những việc đã xảy ra những năm sau này.
Nghe lời Đô nói rõ ràng,
Tức thì đệ thiếp mời chàng Thúc Sinh.
‘Nỗi nàng hỏi hết phân minh,
‘Chồng con đâu tá tính danh là gì?’
Thúc rằng: “Gặp lúc lưu ly,
‘Trong quân tôi hỏi thiếu gì tóc tơ.
‘Đại vương tên Hải họ Từ,
‘Đánh quen trăm trận sức dư muôn người.
‘Gặp nàng khi ở Châu Thai,
‘Lạ gì quốc sắc thiên tài phải duyên.
‘Vẫy vùng trong bấy nhiêu niên.
‘Làm cho động địa kinh niên đùng đùng.
‘Đại quân đồn đóng cõi Đông,
‘Về sau chẳng biết vân mồng203
làm sao.’
Thúc Sinh đã cho Kim Trọng những tin tức về Kiều trong thời gian nàng sống
với Từ Hải. Chàng nói chàng không có tin tức gì từ đó về sau.
Nghe tường ngành ngọn tiêu hao204
Lòng riêng chàng luống lao đao thẩn thờ.
Xót thay chiếc lá bơ vơ,
Kiếp trần205 biết rũ bao
giờ mới xong?
Hoa trôi nước chảy xuôi dòng,
Xót thân chìm nổi đau lòng hợp tan!
Lời xưa đã lỗi muôn vàn,
Mảnh hương còn đó phím đàn còn đây,
Đàn cầm khéo ngẩn ngơ dây,
Lửa hương biết có kiếp này nữa thôi?
Bình bồng206 còn chút xa
xôi,
Đỉnh chung207 sao nỡ ăn
ngồi cho an!
Rắp lòng treo ấn từ quan,
Mấy sông cũng lội mấy ngàn cũng pha.
Dấn mình trong áng can qua,
Vào sinh ra tử họa là thấy nhau.
Kim Trọng muốn từ quan, lội sông trèo núi đi tìm Kiều, dù cho có chết giữa
đường đi nữa. Đó là ước muốn của Kim Trọng. Nhưng sự thật thì bây giờ
chàng đã có thê nhi rồi, đâu còn sống nhờ cha mẹ như thời còn là sinh viên
nữa mà làm được chuyện đó. Từ quan rồi thì lấy tiền đâu mà đi xe buýt, mà
mua vé máy bay tìm nàng? Nhất là đã dính vào danh lợi của triều đình rồi
thì khó bỏ lắm! Rốt cuộc, đâu có ‘treo ấn từ quan’, ‘vào sinh ra tử’
gì, chỉ ngồi đó viết thư và gửi e-mail mà thôi.
Nghĩ điều trời thẳm vực sâu,
Bóng chim tăm cá biết đâu mà nhìn!
Những là nấn ná đợi tin,
Nắng mưa đã biết mấy phen đổi dời!
Năm này sang năm khác chàng chờ đợi mà tìm không ra tin tức. Bỗng có
chuyện xảy ra:
Năm mây bỗng thấy chiếu trời,208
Khâm ban sắc chỉ đến nơi rành rành.
Kim thì cải nhậm Nam-Bình,
Chàng Vương cũng cải nhậm thành Phú-Dương.
Vua ban sắc chỉ đổi Kim Trọng đi làm quan ở Nam Bình (thuộc tỉnh Phúc
Kiến) và Vương Quan ở thành Phú Dương (thuộc tỉnh Chiết Giang.) Chính nhờ
có biến cố này mà hai gia đình sẽ tìm được nàng Kiều.
Sắm sanh xe ngựa vội vàng,
Hai nhà cũng thuận một đường phó quan.
Xảy nghe thế giặc đã tan,
Sóng êm Phúc-Kiến lửa tàn Chiết Giang.
Được tin Kim mới rủ Vương,
Tiện đường cùng lại tìm nàng sau xưa.
Trên đường đi, hai người hy vọng có thể tìm Kiều ở Hàng Châu (nơi sông
Tiền Đường chảy ngang qua.)
Hàng châu đến đó bấy giờ,
Thật tin hỏi được tóc tơ rành rành.
Rằng: Ngày hôm nọ giao binh,
‘Thất cơ Từ đã thu linh209
trận tiền.
Nàng Kiều công cả chẳng đền,
Lệnh quan lại bắt ép duyên thổ tù.
Nàng đà treo ngọc trầm châu,
Sông Tiền Đường đó ấy mồ hồng nhan.
Tới Hàng Châu, Kim và Vương hỏi thăm biết được là Kiều đã nhảy xuống sông
Tiền Đường tự tử.
Thương ôi! Không hợp mà tan,
Một nhà vinh hiển riêng oan một nàng!
Chiêu hồn thiết vị lễ thường,210
Giải oan lập một đàng tràng bên sông.
Ngọn triều non bạc trùng trùng,
Vời trông còn tưởng cánh hồng lúc gieo.211
Tình thâm bể thảm lạ điều,
Nào hồn tinh vệ212 biết
theo chốn nào?
Hai gia đình thiết lập chay đàn bên sông để làm lễ giải oan siêu độ cho
Kiều.
Cơ duyên đâu bỗng lạ sao,
Giác Duyên đâu bỗng tìm vào đến nơi.
Trông lên linh vị chữ bài,
Thất kinh mới hỏi: ‘Những người đâu ta?
‘Với nàng thân thích gần xa,
‘Người còn sao bỗng làm ma khóc người?’
Không biết sư chị Giác Duyên hôm ấy có Phật sự gì cho nên đã đi ngang qua
chỗ làm chay. Cố nhiên là người tu, thấy đám chay thì sư chị ghé vào xem
thử và do đó đã khám phá ra rằng đây là gia đình Trạc Tuyền đang cầu siêu
cho sư em mình. Trong lòng sư chị có lẽ ngổn ngang nhiều tình cảm. Mừng
rằng sư em mình sẽ được gặp lại gia đình và cũng rất mừng khi mình có thể
đem cho gia đình này một tin tức làm họ sửng sốt bất ngờ và tạo ra hạnh
phúc khôn cùng. Đó là một mảnh tin làm chấn động cả gia đình Kiều.
Nghe tin ngơ ngác rụng rời,
Xúm quanh kể họ rộn lời hỏi tra:
‘Này chồng này mẹ này cha,
‘Này là em ruột này là em dâu.
Trong các buổi hát đúm (hát đối giữa hai bên nam nữ) ở Việt Nam, có khi
bên con gái hỏi bên con trai:
‘Truyện Kiều anh đã thuộc làu,
‘Đố anh kể được một câu sáu người.’
Nếu bên con trai giỏi thì họ sẽ hát:
‘Này chồng này mẹ này cha,
‘Này là em ruột này là em dâu.
(Sáu người là: chồng (Kim Trọng), mẹ, cha, em ruột (Thúy Vân và Vương
Quan), em dâu (vợ Vương Quan.) Còn nếu bên con trai im thin thít thì bên
con gái họ sẽ cười khúc khích cho đến khi bên con trai chịu thua mới đọc
hai câu trên ra.)
‘Thật tin nghe đã bấy lâu,
‘Pháp sư dạy thế sự đâu lạ dường!’
Sư rằng: ‘Nhân quả với nàng,
‘Lâm-truy buổi trước Tiền-Đường buổi sau.
‘Khi nàng gieo ngọc trầm châu,
‘Đón nhau tôi đã gặp nhau rước về.
‘Cùng nhau nương cửa Bồ-Đề,
‘Thảo am đó cũng gần kề chẳng xa.
- ‘Chùa ở gần đây, nếu quý vị muốn thì tôi xin đưa quý vị tới để gặp Kiều
ngay bây giờ.’ Nghe xong mọi người thấy như từ địa ngục vừa được vớt lên
thiên đường.
‘Phật tiền ngày bạc lân la,
‘Đăm đăm nàng cũng nhớ nhà khôn khuây.’
Trong nguyên lục sư chị Giác Duyên nói: ‘Quý vị nhớ Thúy Kiều lắm phải
không? Thúy Kiều cũng tỏ bày niềm thương nhớ quý vị lắm.’ Ở chùa thỉnh
thoảng Kiều cũng nhớ cha mẹ và các em.
Nghe tin nở mặt nở mày,
Mừng nào lại quá mừng này nữa chăng?
Từ phen chiếc lá lìa rừng,
Thăm tìm luống những liệu chừng nước mây.
Rõ ràng hoa rụng hương bay,
Kiếp sau họa thấy kiếp này hẳn thôi.
Minh dương213 đôi ngã chắc
rồi,
Cõi trần mà lại thấy người Cửu-nguyên!214
Tưởng rằng kiếp sau mới mong thấy lại được nhau mà bây giờ sư chị lại nói
Kiều đang còn sống và ở gần đây. Không có phép lạ nào hơn phép lạ này!
Cùng nhau lạy tạ Giác Duyên,
Bộ hành một lũ theo liền một khi.
Bỏ chuông mõ, bỏ cỗ bàn, mọi người đi theo sư chị Giác Duyên. Đây là đoạn
rất vui.
Bẻ lau vạch cỏ tìm đi,
Tình thâm luống hãy hồ nghi nửa phần.
Đường về chùa mà phải bẻ lau, vạch cỏ mà đi. Có lẽ đường chính hơi dài và
vì thấy gia đình nôn nóng quá, ni sư cũng muốn Kiều mừng nên đã dẫn mọi
người đi đường tắt. Tuy gia đình Kiều mừng như vậy nhưng vẫn còn nghi
không dám mừng nhiều, sợ thất vọng: ‘Đôi khi ni sư này lộn, nhỡ đó là một
người khác thì làm sao?’ Sự thật rõ ràng như vậy nhưng mà ta vẫn không tin
là sự thật. Ta nói: “It is too good to be true.” (Không dám tin, vì sự
thật đẹp quá.)
Quanh co theo dải giang tân,15
Khỏi rừng lau đã tới sân Phật đường.
Đọc tới câu này tôi có cảm tưởng ‘rừng lau’ là cái rừng có nhiều
vấn đề, nhiều phiền não; ‘Phật đường’ là chỗ mình đã về, đã tới,
vững chãi, thảnh thơi, đã hạnh phúc. Mỗi khi đọc tới câu này là tôi thấy
hình ảnh đó. ‘Khỏi rừng lau đã tới sân Phật đường.’ Vấn đề là mình
đã đi ra khỏi rừng lau hay chưa.
TƯỞNG BÂY GIỜ LÀ BAO GIỜ
Giác Duyên lên tiếng gọi nàng,
Buồng trong vội dạo sen vàng bước ra.
Ta có thể thấy tâm trạng Giác Duyên lúc đó. Nghĩ rằng mình sẽ mang lại một
niềm vui rất lớn cho sư em. Thành ra mới tới cổng sư chị đã kêu: ‘Sư em
ơi! Ra có khách! Có ai hỏi này!’ ‘Buồng trong vội dạo sen vàng bước
ra.’ Đã thành ni cô rồi, phong thái của Kiều lại càng thêm thanh tao.
Cố nhiên là Trạc Tuyền không chạy, đi đàng hoàng theo kiểu thiền hành.
Trông xem đủ mặt một nhà:
Xuân già còn khỏe huyên già còn tươi.
Hai em phương trưởng hòa hai,
Nọ chàng Kim đó là người ngày xưa!
Kể cha, mẹ, em rồi mới tới người yêu. Đó là theo thứ tự theo luân lý Á
Đông. Không được kể chàng trước, dù mình thương chàng ghê gớm. Phải có thứ
tự. Và phải chào theo thứ tự đó. Không thể nào một người Á Đông mà chào
theo kiểu ngược lại. Một người Mỹ có thể tới ôm anh chàng trước. Nhưng một
người Việt hay một người Hoa thì không thể nào làm như vậy. Đó là đảo lộn
trật tự của mấy ngàn đời. ‘Nọ chàng Kim đó là người ngày xưa!’ Làm
như phớt tỉnh ăng lê, hơi lạnh lùng. Kỳ thực, Á Đông bên ngoài là phải làm
như vậy. Theo Á Đông, cha trước, mẹ sau. Vì cha đóng vai người anh, mẹ
đóng vai người em. Ở Việt Nam vợ kêu chồng bằng ‘anh’. (Tây phương
nghe chuyện này họ tức cười lắm!) Liên hệ vợ chồng là một thứ liên hệ anh
em, người vợ luôn luôn làm em, vợ phải xưng ‘em’. Dầu người vợ có
thông minh hơn, lớn hơn một hai tuổi, hay giàu có hơn thì cũng đóng vai
trò người em.
Tưởng bây giờ là bao giờ,
Rõ ràng mở mắt còn ngờ chiêm bao.
Giọt châu thánh thót quẹn bào,
Mừng mừng tủi tủi xiết bao là tình!
Khóc mừng, những giọt nước mắt của hạnh phúc. Mừng thì có mừng, nhưng
trong tâm vẫn chất chứa nhiều đau khổ ngày xưa (cô đơn, thương nhớ…) cho
nên vừa mừng vừa tủi, vừa tủi vừa mừng. Cái tủi làm cho cái mừng lớn hơn.
Cái mừng làm cho cái tủi sống dậy.
Câu ‘Tưởng bây giờ là bao giờ’ tôi đã suy nghĩ nhiều giờ đồng hồ để
tìm cách dịch ra tiếng Anh mà vẫn chưa dịch được. Ta đang đứng trước một
sự thực quá đẹp, quá mầu nhiệm cho đến nỗi ta không dám tin sự thực đó là
có thật. Mười lăm năm sống trong tuyệt vọng, không còn nghĩ rằng mình sẽ
được gặp người thân. Ấy vậy mà không chuẩn bị gì cả, tự nhiên phép lạ hiện
ra trước mặt. ‘Tưởng bây giờ là bao giờ.’ ‘Bao giờ’ tức là không
phải ‘bây giờ.’ ‘Bao giờ’ là ‘when’, ‘bây giờ’ là ‘now’. Làm
sao mà dịch được. Nếu cắt nghĩa thì mình cắt nghĩa thế nào? Giờ phút hiện
tại mầu nhiệm quá cho đến nỗi mình phải nghi ngờ rằng giờ phút này thuộc
về quá khứ hoặc đây là một nơi mơ ước của tương lai chứ không phải là một
cái gì có thật trong hiện tại. Câu này hay ở nhiều chỗ. Thứ nhất là cái
hay về nội dung, không biết sự thực đã là sự thực chưa, hay chỉ là một
giấc mơ thôi. Thứ hai là cái hay về hình thức. Cả hai tiếng ‘bây giờ’
và ‘bao giờ’ đều chuyển tải thời gian, đều có chữ ‘giờ’
đứng đằng sau. Thơ là hình ảnh và âm nhạc. Nếu không dùng hai chữ ‘giờ’
lập lại thì sẽ dỡ. Nếu nói: tưởng bây giờ là lúc nào? Thì sẽ không
hay. Bây giờ và bao giờ là hai chữ giống nhau, như hai sợi tóc. Bây giờ là
vần bằng, bao giờ là vần bằng. Hai chữ có thể trộn với nhau. Nếu dịch: ‘Is
it true or is ti not true?’ thì dở quá đi! Giờ phút bây giờ có thực là giờ
phút bây giờ không? Thực tại trong giờ phút này có phải là một thực tại
hay chỉ là một hình ảnh của tâm trí mình? Đó có phải là một điều trong quá
khứ mà mình mộng tưởng ra hay một điều trong tương lai mà mình mơ ước vào?
‘Tưởng bây giờ là bao giờ?’ sáu chữ rất mầu nhiệm! Ai dịch được thì
giỏi. Nếu không dịch bây giờ thì bao giờ mới dịch? Tôi nghĩ truyện Kiều có
những câu xứng đáng được viết để treo trong thiền đường. Giáo lý và thực
tập của chúng ta là sống trong giờ phút hiện tại và thấy được những mầu
nhiệm của giờ phút hiện tại. Ngày xưa Kiều còn là thiếu nữ mười sáu, mười
bảy tuổi, mỗi ngày cô đều gặp những người thân. Hồi ấy Kiều có cái nhìn và
cái cảm nghĩ như bây giờ không? Có tâm niệm trân quý người thân như trong
giờ phút tái ngộ đoàn tụ này không? Tại sao cũng cảnh đó, người đó, những
điều kiện đó mà cái thấy khác nhau như vậy? Tại sao bây giờ mình trân quý
cái mình đang có một cách kỳ lạ, trân quý đến nỗi mình tự hỏi: Cái đó có
thật không? Do những đau khổ mình đã trải qua, những giác ngộ mình đã đạt
được mà mình tiếp xúc được với cái mầu nhiệm của thực tại. Cái gì trong
đời sống mà không phải là mầu nhiệm! Sự kiện mình đang còn sống là một
phép mầu. Một chiếc lá một bông hoa đều là một phép lạ, đều là mầu nhiệm
cả. Khi còn có khả năng và điều kiện để tiếp xúc, để có hạnh phúc thì ta
không chịu tiếp xúc để có hạnh phúc. Đợi khi mất rồi thì ta mới than khóc.
Đọc truyện Kiều cũng giống như nhìn trăng, nhìn mây, đi thiền hành, tiếp
xúc với thiên nhiên, hoa lá, con người. Nếu tâm ta sáng tỏ, nếu ta có năng
lượng của chánh niệm thì ta có thể nhận diện rằng tất cả những gì đang bao
quanh ta đều là phép lạ rất mầu nhiệm. Chính thân thể, tâm hồn ta cũng là
những hiện tượng hết sức mầu nhiệm. Tất cả những cái đó, tác giả gọi là
‘bây giờ’. Trong sự sống, vì buồn đau, giận ghét, lo lắng mà chúng ta dày
đạp lên cái bây giờ, loại cái bây giờ ra khỏi sự sống và không thấy được,
không tiếp xúc được với những mầu nhiệm. Chúng ta nhớ một câu tương tợ
cách đó mười lăm năm lúc Kim Trọng và Kiều được thực sự gặp nhau. Lúc đó
gia đình Kiều đi ăn sinh nhật bên ngoại. Kiều ở nhà phá rào sang gặp Kim
Trọng. Ở chơi vài tiếng đồng hồ Kiều phải về xem gia đình về chưa. Thấy
gia đình chưa về thì lại tiếc, ‘đi chui’ sang nhà Kim Trọng một lần nữa.
Kim Trọng đang ngủ gật, thấy người yêu xuất hiện Kim Trọng hỏi: ‘Đây là
mộng hay là thực?’ Kiều trả lời: ‘Bây giờ rõ mặt đôi ta, Biết đâu rồi
nữa chẳng là chiêm bao?’ Hạt giống tuệ giác trong Thúy Kiều lúc đó có
chưa chúng ta chưa bàn tới, nhưng chắc chắn đã có trong tâm hồn thi sĩ. Vì
vậy đọc câu này chúng ta không thể nào không nhớ đến câu trước. Nếu ta
không sống tỉnh thức và sâu sắc giờ phút hiện tại thì tất cả sẽ chỉ là một
giấc chiêm bao. Tưởng bây giờ là bao giờ. Câu này có mang theo sự tội
nghiệp. Vì khổ đau, vì ước mơ không thành tựu ta chưa bao giờ được sống
thật, chưa bao giờ có hạnh phúc thật cả cho nên bây giờ thấy được hạnh
phúc, thấy được mầu nhiệm ta lại nghĩ không biết có thật hay không. Kiều
cũng phản ứng giống như gia đình Kiều khi nghe tin Kiều còn sống. Không
dám tin, vì sự thật đẹp quá.
Về phương diện văn chương, đây là những lời cực tả niềm hạnh phúc của nhân
vật. Về phương diện tâm lý, ý tứ câu này rất sâu sắc. Đã quen sống trong
mộng, ta không có khả năng tiếp xúc với bản thân thực tại. Ta thường lẫn
lộn mộng và thực. Khi cái thực tự hiển bày cho ta thì cái không có khả
năng tiếp xúc. Hồi đi thăm tu viện Cấp Cô Độc, tôi có ngồi bên cạnh những
bức tường đổ của cái thất ngày xưa Bụt ở, mân mê những viên gạch. Một phái
đoàn khảo cổ của Nhật đã đến đây xin phép đào xới, khai quật và làm phát
hiện nền móng của những tu viện ngày xưa thiết lập trong vườn Kỳ Đà. Tất
cả đều đã đổ nát và bị phù sa che lấp, gai cỏ mọc đầy. Các nhà khảo cổ đã
moi lên và trình bày lại tất cả. Có những thời gian tu viện Cấp Cô Độc rất
hưng thịnh, các tu viện được xây sát nhau. Bây giờ khai quật ra chúng ta
biết chỗ nào là thiền đường, tăng xá và thực đường. Tuy tất cả đều bị đổ
nát nhưng móng của các bức tường vẫn còn nên ta có thể thấy rất rõ cách bố
trí phòng ốc các tu viện. Những giai đoạn hưng thịnh của tu viện Cấp Cô
Độc là những lúc các thầy tu học có hạnh phúc, tiếp xúc được với Bụt, Pháp
và Tăng. Nhưng những giai đoạn đó không kéo dài được mãi mãi. Nhìn vào một
vùng đất hoang vu cỏ mọc, chúng ta đâu có thể tưởng tượng ngày xưa nơi này
đã từng hưng thịnh như vậy. Chúng ta hãy nhắm mắt lại và tưỏng tượng Làng
Mai một trăm năm về sau. Chúng ta thấy gì? Có thể ta không thấy sư chị, sư
anh, sư em, sư tổ, không thấy thầy, không thấy gì hết. Chỗ này có thể trở
thành một siêu thị. Bây giờ trong giây phút hiện tại chúng ta có sư anh,
sư chị, sư em đang ngồi với ta. Có thầy đang ngồi giảng. Có nước trà để
uống. Có đường để đi thiền hành. Có bàn tay để nắm tay người bạn. Có hai
mắt để nhìn và nhận diện ra đó là người anh, người chị, người em của mình.
Chúng ta đang làm chuyện đó hay không? Hay chúng ta đợi một trăm năm sau
để rồi thấy những điều có thể xảy ra chỉ là chuyện đã xảy ra trong một
giấc chiêm bao mà thôi? Đưa tay ra và chạm vào người bên cạnh một chút xíu
để coi thứ đó là thật hay giả. Chúng ta có khả năng làm chuyện đó hay
không? Hay chúng ta cứ tự giam hãm mình trong cái buồn, cái giận, cai lo
để không làm được chuyện đó? ‘Tưởng bây giờ là bao giờ, Rõ ràng mở mắt
còn ngờ chiêm bao!’ là những tiếng chánh niệm giúp chúng ta tỉnh thức.
Tất cả bí quyết của sự thực tập nằm ở chỗ đó. ‘Tưởng bây giờ là bao
giờ’: ‘Is it now or never!’. Tôi chịu thôi, không dịch ra tiếng Anh
hay tiếng Pháp! Tôi tin chắc tất cả quý vị
đều hiểu, đều thấm rồi nhưng không nói ra lời đó thôi. Nói không ra lời
thì phải có người giúp. Người đó là thi sĩ. Thi sĩ là người giúp mình nói
những điều mình cảm mà không nói được. Nhưng đây là thi sĩ Việt cho nên
mình cần thi sĩ Anh, thi sĩ Pháp. Chỗ mầu nhiệm của câu này, chắc dịch
không được, là hai chữ bây giờ và bao giờ, lấp láy lại. Phải là một tay
phù thủy cao tay ấn lắm mới có thể sử dụng những âm binh ngôn ngữ như thế
được. Ngôn ngữ đối với một thi sĩ giống như âm binh mà một thầy phù thủy
sử dụng. Bắt nó làm gì thì nó làm theo mình. Vị tổ thứ ba trong phái Trúc
Lâm, thầy Huyền Quang, cũng là một thi sĩ lớn của Việt Nam. Thầy cũng có
một câu thơ nói về chuyện chiêm bao trong khi mở mắt. Đó là bài Ngủ trưa
trên núi. (Nghe tổ cũng ngủ trưa chúng ta thấy khỏe trong người quá phải
không? Tổ ngủ trưa thì tại sao mình không được ngủ trưa?)
Vũ quá sơn khê tĩnh
Phong lâm nhất tháp lưong
Phản quan trần thế giới
Khai mãn túy mang mang.
(Cơn mưa đã qua, khe nước trong núi im lặng. Rừng phong ngủ một giấc mát.
Nhìn lại thế giới bụi bặm bên dưới. Mắt mở nhưng vẫn say như thường.)
Tôi dịch:
Mưa tạnh khe núi tĩnh
Ngủ mát giữa rừng phong
Nhìn lại cõi nhân thế
Mắt mở vẫn say nồng.
Mắt mở nhưng vẫn say như thường. ‘Rõ ràng mở mắt còn ngờ chiêm bao!’
Lối sống đó người ta gọi là ‘sống say chết mộng’ (túy sinh mộng
tử.) Đạo lý của nhà Phật là sống tỉnh thức. Phải mở mắt. Mở con mắt
tuệ, con mắt chánh niệm chứ không phải là con mắt thịt. Mở con mắt thịt
thì có thể vẫn còn mê. Mở con mắt chánh niệm thì lúc đó thì mình thật sự
tiếp xúc được những mầu nhiệm của sự sống. Bụt có khi được gọi là ‘con
mắt tuệ’. Ngày Bụt nhập diệt có một số thầy khóc. Trong những lời khóc
than có câu: ‘Đức Thế Tôn không còn nữa! Con mắt của thế gian không còn
nữa!’ (The eye of the world is no longer there.) ‘Con mắt của thế
gian’ là Bụt. Con mắt này là con mắt trí tuệ, tỉnh thức. Bụt được diễn
tả như con mắt của cuộc đời, tức là cái thấy tỉnh thức của cuộc đời. Nếu
có con mắt đó thì mới không ‘túy mang mang’, không còn mê ngủ nữa.
TÁI SINH TRẦN TẠ ÂN NGƯỜI TỪ BI
Huyên già dưới gối gieo mình,
Khóc than mình kể sự tình đầu đuôi:
