HẠNH PHÚC CHÂN THẬT
BÕ LÚC PHONG TRẦN
Đêm ngày luống những âm thầm,
Lửa binh đâu đã ầm ầm một phương.
Ngất trời sát khí mơ màng,
Đầy sông kình ngạc chật đường giáp binh.135
Chiến tranh tràn tới. Không khí chiến tranh bao phủ cả một vùng.
Người quen thuộc kẻ chung quanh,
Nhủ nàng hãy tạm lánh mình một nơi.
Nàng rằng: ‘Trước đã hẹn lời,
‘Dẫu trong nguy hiểm dám rời ước xưa!’
Còn đang dùng dẳng ngẩn ngơ.
Mái ngoài đã thấy bóng cờ tiếng la.136
Giáp binh kéo đến quanh nhà,
Đồng thanh cùng gởi: ‘Nào là phu nhân?’
Hai bên mười vị tướng quân,
Đặt gươm cởi giáp trước sân khấu đầu.
Cung nga thê nữ nối sau,
Rằng: ‘Vâng lệnh chỉ rước chầu vu quy.’
Từ Hải đưa một đạo binh đi đón vợ. Kiều đã xuống chó, bây giờ lên voi.
Sẵn sàng phượng liễn loan nghi,137
Hoa quan giấp giới hà y rỡ ràng.138
Dựng cờ nổi trống lên đường,
Trúc tơ139 thổi trước kiệu
vàng kéo sau.
Đây là đám cưới mà Từ Hải mong muốn. Lời hứa đã được thực hiện. Từ Hải đã
thành công và trở về đóng binh ở gần đó.
Hỏa bài tiền lộ ruổi mau,140
Nam đình nghe động trống chầu đại doanh.141
Kéo cờ lũy phát súng thành,
Từ công ra ngựa thân nghênh cửa ngoài.
Lữa mình là vẻ cân đai,
Hãy còn hàm én mày ngài như xưa.
Từ Hải thân hành ra ngoài cửa đón. Vẫn còn dáng dấp của người anh hùng đã
gặp Kiều ngày xưa ở thanh lâu.
Cười rằng: ‘Cá nước duyên ưa!
‘Nhớ lời nói những bao giờ hay không?
‘Anh hùng mới biết anh hùng,
‘Rày xem phòng đã cam lòng ấy chưa?’
Nàng rằng: ‘Chút phận ngây thơ,
‘Cũng may dây cát được nhờ bóng cây!
- ‘Em chẳng qua chỉ là một loại dây leo nương nhờ vào được một cây tùng
mạnh khỏe mà leo lên cao.’ Cát là dây leo, thường gọi là cát đằng. Có một
bộ lục tên là Cát Đằng Lục do một thiền sư sáng tác. Tác phẩm
Quy Sơn Đại Viên Thiền Sư Cảnh Sách trong bộ luật Sa Di và Sa Di Ni có
câu: ‘Khởi bất kiến ý tùng chi cát, thượng tủng thiên tầm, phụ thác
thắng nhân, phương năng hữu ích.’ Nghĩa là: Há không thấy những dây
leo nương vào cây tùng mà lên cao được cả ngàn tầm; nương tựa vào những
người lớn thì mới có ích lợi trong sự tu tập.
‘Đến bây giờ mới thấy đây,
‘Mà lòng đã chắc những ngày một hai.’
- ‘Bây giờ thì sự vinh quang đã rõ ràng nhưng em đã thấy được nó từ ngày
mới gặp nhau!’ Chứng tỏ: ‘Em là tri kỷ duy nhất của anh. Em có con mắt rất
tinh.’ Trong lòng nói vậy nhưng bên ngoài thì vẫn có vẻ khiêm nhường lắm:
‘Em đâu có giá trị gì đâu!’
Cùng nhau trông mặt mà cười,
Dan tay về chốn trướng mai tự tình.
Tiệc bày thưởng tướng khao binh,
Om thòm trống trận rập rình nhạc quân.
Vinh hoa bỏ lúc phong trần,
Chữ tình ngày lại thêm xuân một ngày.
Đó là những ngày Kiều có danh, có lợi, có tình, có hạnh phúc. Nhưng than
ôi, tình trạng này không được lâu dài!
ÂN OÁN RẠCH RÒI
Trong quân có lúc vui vầy,
Thong dong mới kể sự ngày hàn vi:142
‘Khi Vô Tích, khi Lâm Truy,
‘Nơi thì lừa đảo nơi thì xót thương.
‘Tấm thân rày đã nhẹ nhàng,
‘Chút còn ân oán đôi đường chưa xong.’
Kiều muốn đền ơn và báo oán. Những hạt giống đó cũng có mặt trong ta.
Chúng ta không muốn giết hay bỏ tù người làm ta khổ nhưng khi thấy người
đó bây giờ khổ thì trong lòng ta cũng thấy hơi đã. Đó là hạt giống của sự
báo oán. Tất cả chúng ta đều có hạt giống đó. Phải công nhận như vậy. Học
Từ Bi Hỷ Xả chúng ta có thể chuyển hóa hạt giống đó. Tôi đã thực tập. Có
những người làm khổ tôi rất nhiều trong quá khứ. Đôi khi thấy những người
đó khổ thì ban đầu mình nói thầm thầm: ‘Cho đáng!’ Ngày xưa thì có lúc như
thế, nhưng bây giờ thì khác. Tôi đã chuyển hóa. Tôi không muốn những người
làm khổ mình ngày xưa khổ. Nếu quý vị đọc sáu điểm tôi đề nghị cho tương
lai Phật giáo Việt Nam thì sẽ thấy một trong sáu điều là: ‘Phật giáo
Việt Nam không có kẻ thù. Phật giáo Việt Nam muốn được cộng tác với tất cả
những thành phần khác của dân tộc, dầu với những người ngày xưa đã từng
đàn áp Phật giáo và làm cho Phật giáo điêu đứng.’ Điều này được bộc lộ
rất rõ, đúng với tinh thần Đại Xả của Tứ Vô Lưọng Tâm.
Đọc truyện Kiều, chỗ nào chúng ta cũng thấy thương xót Kiều nhưng tới chỗ
Thúy Kiều trả thù thì ta thấy Kiều chưa giỏi. Đã khổ nhiều như vậy mà chưa
hiểu được những người kia. Tuy ác độc, gian manh nhưng họ cũng là nạn nhân
của gia đình, xã hội và giáo dục của họ. Kiều chưa thấy được điều đó. Cùng
tu học với nhau bây giờ, chúng ta có cơ hội làm được chuyện mà ngày xưa
Thúy Kiều đã không làm được, tức là thương xót được những người đã làm khổ
mình bởi vì họ cũng khổ. Ý định đền ơn thì tốt nhưng ý muốn trả thù thì
không xứng đáng; nhất là mình đã từng được đi tu rồi.
Từ công nghe nói thủy chung,
Bất bình nổi trận đùng đùng sấm vang.
Anh chàng nghe nói giận lắm. Muốn trừng phạt tất cả những người đã làm cho
người yêu của mình đau khổ da diết ngày xưa. Ăn thua là do người đàn bà
cả. Người đàn bà cứ tỉ tê nói ra nói vào một hồi là người đàn ông xiêu
lòng. Anh hùng vậy đó, nhưng nếu có một người đàn bà yếu đuối hờn ganh bên
cạnh thì có thể những hạt giống vô minh sẽ nổi lên. Đó cũng là thương
nhưng tình thương ở đây chưa phải là tình thương của Từ Bi Hỷ Xả. Tình
thương này còn có chất liệu của vô minh, phân biệt, kỳ thị. Chưa có chất
liệu Xả.
Nghiêm quân tuyển tướng sẵn sàng,143
Dưới cờ một lệnh vội vàng ruổi sao.
Ba quân chỉ ngọn cờ đào,
Đạo ra Vô Tích đạo vào Lâm Truy.
Đi bắt hết những người làm khổ Kiều và mời tất cả những người ân của Kiều
về. Vô Tích và Lâm Truy là hai nơi mà Kiều đã chịu khổ rất nhiều. Lâm Truy
là nơi Kiều vào thanh lâu lần đầu. Vô Tích là chỗ Kiều bị bắt làm đầy tớ.
Các tướng cũng được lệnh bảo vệ cho gia đình họ Thúc (Thúc ông và người
nhà) không cho quân lính và dân chúng vào phá. Như vậy là quân lính của Từ
Hải có thể phạm vào những nhà khác. Đó là cảnh chiến tranh. Thật nguy
hiểm.
Mấy người phụ bạc xưa kia,
Chiếu danh tầm nã bắt về hỏi tra.
Lại sai lệnh tiễn truyền qua,
Giữ giàng họ Thúc một nhà cho yên.
Mụ quản gia vãi Giác Duyên,
Cũng sai lệnh tiễn đem tin rước mời.
Thệ sư kể hết mọi lời,
Lòng lòng cùng giận người người chấp uy.
Thệ sư là lễ tế cáo Trời Đất và Quỷ Thần và hiểu dụ tướng sĩ trước lúc
xuất quân. Lễ này có mục đích nêu ra rằng đây là một cuộc hành quân có
chính nghĩa, không phải là việc đi cướp bóc, tàn hại nhân dân. Đó là đạo
đức chính trị và quân sự ngày xưa. Con người làm chiến tranh nhưng phải
biết rằng ngoài con người còn có Trời, Đất, Quỷ, Thần. Không nên nghĩ rằng
ngoài con người ra không có cái gì cả. Đó là một nét thuộc về văn minh
Đông phương. Hy vọng trong tương lai những nước Tây phương mỗi khi muốn
đem quân đi đánh ở đâu cũng sẽ làm lễ Thệ Sư nói cho quần chúng. Quỷ Thần,
Trời Đất biết rõ lý do.
Sau khi tướng sĩ và quân lính nghe những chuyện Kiều kể thì ai nấy đều
giận. Ai cũng muốn chấp hành và thực hiện cho được mục đích của cuộc ra
quân.
Đạo trời báo phục chỉn ghê,144
Khéo thay một mẻ tóm về đầy nơi.
Quân trung gươm lớn giáo dài,
Vệ trong thị lập cơ ngoài song phi.145
Sẵn sàng tề chỉnh uy nghi,
Bác đồng chật đất tinh kỳ rợp sân,146
Trướng hùm147 mở giữa
trung quân,
Từ công với phu nhân cũng ngồi.
Tiên nghiêm148 trống chửa
dứt hồi,
Điểm danh trước dẫn chực ngoài cửa viên.149
Những người có tên điểm danh được dẫn ra trước cửa quân.
Từ rằng: Ân oán hai bên,
‘Mặc nàng xử quyết báo đền cho minh.’
Nàng rằng: ‘Muôn cậy uy linh,
‘Hãy xin báo đáp ân tình cho phu.150
‘Báo ân rồi sẽ báo thù.’
Từ rằng: ‘Việc ấy để cho mặc nàng.’
Cho gươm mời đến Thúc Lang,
Mặt như chàm đổ mình dường giẻ run.
Mặt tái xanh, người run rẩy. Đúng là tướng mạo, là căn cước của anh chàng.
Nàng rằng: ‘Nghĩa trọng tình non,
‘Lâm Truy người cũ chàng còn nhớ không?
‘Sâm Thương151 chẳng vẹn
chữ tòng,
‘Tại ai há dám phụ lòng cố nhân?
‘Gấm trăm cuốn bạc nghìn cân,
‘Tạ lòng dễ xứng báo ân gọi là.
Dầu không sống với nhau suốt đời nhưng vẫn còn tình nghĩa cũ. Kiều biết ơn
Thúc Sinh đã kéo mình ra khỏi ổ nhền nhện và cho mình gần một năm hạnh
phúc. Nhưng:
‘Vợ chàng quỷ quái tinh ma,
‘Phen này kẻ cắp bà già gặp nhau!
‘Kiến bò miệng chén chưa lâu,
‘Mưu sâu cũng trả nghĩa sâu cho vừa!’
Đó là một lời dọa.
Thúc Sinh trông mặt bấy giờ,
Mồ hôi chàng đã như mưa ướt dầm.
Sợ quá! Xin đừng cười, bởi chàng Thúc Sinh đang có mặt trong mỗi chúng ta.
Lòng riêng mừng sợ khôn cầm,
Sợ thay mà lại mừng thầm cho ai.
Sợ là sợ cho Hoạn Thư, mừng là mừng cho Thúy Kiều. Anh chàng được Kiều trả
ơn có thể sẽ bị mất vợ.
Mụ gia sư trưởng thứ hai,
Thoát đưa đến trước vội mời lên trên.
Mụ già là bà quản gia ở nhà họ Hoạn, Sư Trưởng là sư chị Giác Duyên. Hai
người vừa đến thì được Kiều mời lên trướng liền.
Dắt tay mở mặt cho nhìn:
‘Hoa nô kia với Trạc Tuyền cũng tôi!
‘Nhớ khi lở bước sẩy vời,
‘Non vàng chưa dễ đền bồi tấm thương.
Kiều có hạt giống của sự biết ơn rất lớn. Nhớ mãi những điều người ta giúp
mình. Chúng ta nên biết bất cứ một hạt giống tốt nào mình gieo, một cử chỉ
thương yêu lân mẫn nào mình làm đều có kết quả. Kết quả trong lòng mình và
trong lòng người khác.Thực tập ‘Sáng cho người thêm vui. Chiều giúp
người bớt khổ,’ bảo hộ sanh mạng và thực tập Từ Bi Hỷ Xả trong đời
sống hàng ngày để đầu tư cho tương lai, làm như thế không phải chỉ cho
riêng mình mà cho tất cả mọi người.
‘Nghìn vàng gọi chút lễ thường,
‘Mà lòng Phiếu mẫu mấy vàng cho cân!’
Cúng dường sư chị Giác Duyên và bà quản gia mỗi người một nghìn lạng vàng.
Không biết sư chị dùng vàng này để làm gì? Nhưng bà quản gia thì chắc chắc
sẽ biết cách xài. Bà sẽ tìm cách thoát khỏi thân phận làm việc cho người
và ra sống riêng. Ngày xưa Hàn Tín bên Tàu trong thời đói khổ gặp một bà
già tên là Phiếu mẫu cho ăn cơm. Sau này làm nên, Hàn Tín trả ơn bà một
nghìn lạng vàng. Những khi người ta khổ đau hoặc lỡ bước mà giúp người ta
là rất quan trọng. Một bát cơm thôi nhưng đáng giá ngàn vàng. Không thể
nói một bát cơm ngoài chợ chỉ bán có ba hay mười francs. Một bát cơm có
khi là ba Francs nhưng có khi là một ngàn lạng vàng, có khi lại không có
giá trị gì hết. Đưa một bát cơm mà nói nặng nhẹ thì bát cơm đó không có
một giá trị gì. Với tấm lòng thương yêu, săn sóc, nhường cơm xẻ áo cho
người thì bát cơm đó đáng giá ngàn vàng. Có những người Việt Nam trong
những trường hợp khổ cực, cha trong trại học tập cải tạo (Sơn La hay Ích
Khiếu), mẹ bị bịnh... bên này chúng ta nhường cơm xẻ áo gởi về giúp họ,
sau này mỗi khi nhớ tới họ rất cảm ơn mình. Nhưng có người sau khi qua
được bên này lại nói: ‘Gửi cho mấy chục đô la, nhằm nhò gì!’ Họ
không nhớ rằng trong trường hợp khó khăn mà nhận được sự giúp đỡ là quý.
Đó là họ không biết giá trị của bát cơm Phiếu mẫu. Họ nghĩ ằng bên này
tiền do mình tự đúc ra, cứ việc bỏ vào bì thơ để gửi về; họ không biết
rằng mình cũng phải nhịn áo, nhịn mặc, nhịn tiêu mới có thể gửi về được.
Nên biết rằng trong ta có thể có những hạt giống như vậy. Chúng ta có thể
có những hạt giống của Hàn Tín, Thúy Kiều và cũng có thể có hạt giống của
những người không phải là Hàn Tín, Thúy Kiều.
Hai người trông mặt tần ngần,
Nửa phần khiếp sợ nửa phần mừng vui.
Ghê quá! Mình là thầy tu, mình là mụ quản gia mà bây giờ phải lên tới chỗ
này, toàn là quân lính và giáo dựng gươm trần. Bà này làm lớn quá! Họ
không biết nói gì cả.
Nàng rằng: ‘Xin hãy rốn ngồi,
‘Xem cho rõ mặt biết tôi báo thù!’
Chắc chắn là sư chị không muốn ngồi nhưng sư chị đã bắt buộc phải ngồi vì
hơi ngại. Sư chị đâu muốn nhìn thấy những chuyện bạo động, trả thù. Chỗ
này chúng ta cần quán chiếu cho kỹ. Chúng ta đọc tiếp để xem Thúy Kiều báo
thù Hoạn Thư như thế nào:
Kíp truyền chư tướng hiến phù,152
Lại đem các tích phạm tù hậu tra.153
Dưới cờ gươm tuốt nắp ra,
Chính danh thủ phạm tên là Hoạn Thư,
Thoát trông nàng đã chào thưa:
‘Tiểu thư cũng có bây giờ ở đây!
- ‘Tiểu thư mà cũng tới đây nữa hả?’ Đó là lời nói mỉa mai. Hạt giống này
cũng có trong ta. Thỉnh thoảng chúng ta cũng biết nói lời mỉa mai.
‘Đàn bà dễ có mấy tay,
‘Đời xưa mấy mặt đời này mấy gan!
‘Dễ dàng là thói hồng nhan,
‘Càng cay nghiệt lắm càng oan trái nhiều!’
- ‘Từ xưa đến giờ tìm ra được một người như tiểu thư là hiếm lắm. Càng cay
nghiệt lắm thì càng gặp nhiều oan trái.’
Hoạn Thư hồn lạc phách xiêu,
Khấu đầu dưới trướng dở điều kêu ca,
‘Rằng: ‘Tôi chút phận đàn bà,
‘Ghen tuông thì cũng người ta thường tình.
- ‘Đàn bà ai lại không ghen tương phu nhân!’ Điều này có thật. Nói như vậy
không có nghĩa là đàn ông không ghen. Đàn ông cũng ghen. Nhưng đây là nói
chuyện đàn bà với nhau. ‘Ghen tuông thì cũng người ta thường tình.’ Nói ra
một sự thật. Bà này khôn lắm. ‘Tôi là đàn bà. Mà hễ là đàn bà thì ai là
không ghen.’
‘Nghĩ cho khi các viết kinh,
‘Với khi khỏi cửa dứt tình chẳng theo.
Nhắc lại những công đức của mình. Rất khéo! Bà này mà đi học trường luật
thì chắc cũng sẽ tốt nghiệp hạng cao. Không nói ‘đi trốn’ mà chỉ
nói ‘khỏi cửa’ thôi - Người ta làm phu nhân, người ta đâu có ‘đi
trốn’.
‘Lòng riêng riêng những kính yêu,
‘Chồng chung chưa dễ ai chiều cho ai!
Khi chồng mình bị một người đàn bà khác tới chiếm thì tâm niệm muốn giật
chồng lại là một tâm niệm phổ biến. Đó là tính người. Tự mình làm luật sư
bào chữa. Rất hay. Nhưng cái hay này một phần lớn là của thi sĩ.
‘Trót lòng gây việc chông gai,
‘Còn nhờ lượng bể thương bài nào chăng!’
- ‘Lượng phu nhân lớn như biển. Bây giờ phu nhân thương được chút nào thì
con nhờ chút đó.’ (Thương ít ít cũng được, miễn có thương là quý rồi.) Rất
khéo.
Rằng: ‘Tôi chút phận đàn bà,
‘Ghen tuông thì cũng người ta thường tình,
‘Nghĩ cho khi các viết kinh,
‘Với khi khỏi cửa dứt tình chẳng theo.
‘Lòng riêng riêng những kính yêu,
‘Chồng chung chưa dễ ai chiều cho ai!
‘Trót lòng gây việc chông gai,
‘Còn nhờ lượng bể thương bài nào chăng!’
Rất gọn mà đủ. Ghen thì ghen ghê gớm mà nói thì cũng rất khéo. Và quý hơn
hết là vẫn có vài hạt giống của lòng từ bi trong tâm.
Kiều đáp lại:
Khen cho: ‘Thật đã nên rằng,
‘Khôn ngoan đến mực nói năng phải lời.
‘Tha ra thì cũng may đời,
‘Làm ra thì cũng ra người nhỏ nhen.
‘Đã lòng tri quá154 thì
nên,
‘Truyền quân lệnh xuống trướng liền tha ngay.’
Kiều tha bổng cho một người đã từng làm cho mình đau khổ cùng cực. Đêm
Hoạn Thư tổ chức tiệc rượu tẩy trần đón Thúc Sinh trở về bắt Kiều hầu rượu
là đêm đau khổ nhất của Kiều. Thúc Sinh và thúy Kiều càng đau khổ bao
nhiêu thì Hoạn Thư càng ‘đã’ bấy nhiêu. Nhưng bây giờ chính Kiều ra lệnh
tha cho Hoạn Thư. Chuyện này sở dĩ xảy ra một phần là nhờ Hoạn Thư khôn
khéo và một phần khác cũng nhờ trong tâm bà ta có hạt giống từ bi. Ngày
xưa bà đã làm được hai việc quan trọng. Một là cho Kiều đi tu để thoát
khỏi thân phận đầy tớ. Hai là để Kiều trốn mà không tầm nã. Nếu không có
hai điều đó thì bây giờ chắc chết. Trong nguyên lục Hoạn Thư bị đánh một
trăm roi trước khi tha bổng. Cụ Nguyễn Du của chúng ta không cho đánh Hoạn
Thư. Nàng Kiều của cụ Nguyễn Du có lòng từ bi hơn nàng Kiều trong nguyên
lục.
Tạ lòng lạy trước sân mây,
Cửa viên lại dắt một dây dẫn vào.
Những người còn lại đều bị phạt nặng.
Nàng rằng: ‘Lồng lộng trời cao!
‘Hại nhân nhân hại sự nào tại ta!
Thiên võng khôi khôi, sơ nhi bất lậu: lưới trời lồng lộng, thưa mà
khó lọt. Làm ác thì bị quả báo ác. ‘Hại nhân nhân hại’ là
luật quả báo. ‘Sự nào tại ta’: vì các người ác nên bị quả báo chứ
không phải tại tôi ác. Nói như vậy, đứng về phương diện pháp lý thì rất
đúng nhưng đứng về phương diện đạo lý thì không đúng. Có hai phương pháp
xử trị: đức trị và pháp trị. Pháp trị là lấy luật mà đối xử. Phạm lỗi đó
thì bị trừng phạt, như vậy là pháp trị. Câu nói của Kiều là câu nói về
pháp trị..Nhưng là người tu thì mình không được nói như Kiều. Mình không
phải là pháp gia , mình là đạo gia. Mình phải nói: ‘Anh đã gây tội lỗi,
đáng lý hôm nay anh bị quả báo. Nhưng tại tôi là người tu thành ra may cho
anh.’ Đó là đức trị. Trị bằng đức, bằng tình thương. Thúy Kiều đã được đi
tu, học đạo giải thoát mà vẫn dùng ngôn ngữ của pháp trị, đó là không
giỏi. Là người tu mình không nói bằng ngôn ngữ của pháp trị; mình phải nói
bằng ngôn ngữ của đức trị. Mình đừng nói: ‘Ráng chịu!’ không phải là ngôn
ngữ của người tu. Đây là một trong những lỗi lớn của Thúy Kiều. Chúng ta
hãy tưởng tượng trong khi Kiều đang nói bằng cái giọng sắt đá và máy móc
như vậy thì sư chị Giác Duyên cũng đang ngồi phía sau lưng. Sư chị nghĩ
gì?
‘Trước là Bạc Hạnh, Bạc Bà,
‘Bên là Ưng, Khuyển, bên là Sở Khanh,
‘Tú Bà với Mã Giám Sinh,
‘Các tên tội ấy đáng tình còn sao?’
Lệnh quân truyền xuống nội đao,
Thề sao thì lại cứ sao gia hình.
Những người ngày xưa thề như thế nào thì bây giờ chịu quả như thế đó. Ví
dụ thề: ‘Nếu mà tôi có phản bội thì tôi chết liền tức khắc!’ hay ‘Nếu tôi
lừa gạt em thì cho người ta băm nát thân tôi thành từng miếng đem làm thực
phẩm cho lợn ăn!’ thì Kiều bây giờ cũng cho làm y như vậy. Như vậy thời
gian Kiều ở chùa Chiêu Ẩn không ích lợi gì. Có chép Kinh, tụng Kinh, thỉnh
chuông, làm đủ thứ... được ở với sư chị nhưng những hạt giống của từ bi,
tha thứ không được tưới tẩm nhiều. Kiều có tha cho Hoạn Thư vì thấy được
hoàn cảnh và lòng tốt của Hoạn Thư. Trong Kiều cũng có cái thấy, cái hiểu
và cái thương. Nhưng với những người này, Kiều hoàn toàn không thấy được
rằng sở dĩ họ ác như vậy là vì họ được nuôi dưỡng và sống trong những môi
trường mà ai ở trong đó cũng có thể trở thành như vậy. Vì không thấy điều
đó nên Thúy Kiều đành lòng để họ bị trừng phạt. Sư chị ngồi phía sau chắc
cũng đau xót vô cùng nhưng không làm gì được. Không thể ngăn cản được nữa
vì đây không phải thiền môn. Đây là quân trường, đây là tòa án, đây không
còn là sư em của mình nữa mà là một vị chỉ huy trưởng quân đội toàn quyền
sinh sát (Từ rằng: ‘Việc ấy để cho mặc nàng.’) Hai người ơn của
Kiều, bà quản gia và sư Giác Duyên ngồi phía sau mà khiếp đảm, thấy trái
tim Kiều là sắt đá. Chắc sư chị đau khổ vô cùng. Lỗi một phần là của sư
chị. Trong thời gian em nó ở với mình, mình đã không dạy. Sư chị có thể là
người tốt nhưng sư chị không thực tập dạy em. Vì vậy tuy thương em nhưng
sư chị không làm tròn bổn phận của một người chị. Tất cả những sư chị
tương lai phải học những bài học này. Em mình không thể nói: ‘Hại nhân
nhân hại. Ai bảo! Ráng chịu!’ Nếu sư em mình làm và nói như vậy là
mình chịu trách nhiệm hoàn toàn. ‘Tôi đã nói mà nó không chịu nghe!’ Nhưng
tôi đã nói làm sao để nó không chịu nghe? Hay là vì tôi nói giọng chị Hai
thành ra sư em tôi không thèm nghe? Tôi phải nói bằng thứ ngôn ngữ rất
ngọt ngào và thương yêu thì em tôi mới dễ dàng tiếp nhận. Còn nếu tôi nói
theo kiểu mẹ chồng hay chị Hai thì em tôi sẽ ghét tôi, không chịu nghe,
không chịu học với tôi. Dầu có nói đúng cách mấy đi nữa mà nói cái giọng
sẵng đó thì ta sẽ không thành công và không làm được trách vụ sư chị? Các
sư chị phải ăn nói như thế nào để các em thương và nghe lời mình. Sau này
các em không thể nói rằng: ngày xưa sư chị chưa dạy! Sư chị có dạy và dạy
bằng ngôn ngữ từ ái, không trách móc, không lý luận, không đổ lỗi. Sư chị
chỉ nhẹ nhàng khuyên nhủ em thôi. Nếu sau này em không học được thì không
phải là lỗi của chị nữa mà là lỗi của chính em. Tưởng tượng sư chị ngồi
phía sau với tư cách thượng khách của sư em mà không làm được gì để ngăn
cản sư em hết! Trễ quá rồi! Làm gì được nữa! Sư chị phải thấy trách nhiệm
của mình ngày xưa đã không giúp em.
Máu rơi thịt nát tan tành,
Ai ai trông thấy hồn kinh phách rời.
Hồn và phách là hai khía cạnh tâm lý. Người Việt phải biết
chuyện này. Hồn (spiritual soul) nhẹ hơn phách (vegetative soul.) Phách
cũng là hồn nhưng có dính với phần sắc thân nhiều hơn. Đối với tín ngưỡng
bình dân của người Việt thì đàn ông có ba bồn bảy phách (vía), đàn bà có
ba hồn chín phách (vía nhẹ thì tốt.) Hỏi tại sao thì có thể giải thích
bằng nhiều cách. Chín vía có thể nặng hơn bảy vía nhưng nhờ chín vía nên
mới có thể thấy, cảm được những điều mà người đàn ông không cảm được. Đứng
về phương diện chi tiết, người đàn bà tiếp xúc được nhiều hơn người đàn
ông. Ví dụ như gửi quà về nhà, đàn ông thường làm đại khái, còn đàn bà
nghĩ tới từng chi tiết một: nghĩ tới từng đứa cháu, từng đứa chắt. Có
những người đi máy bay, xe lửa không muốn đem theo nhiều món đến khi thiếu
thì than. Hành lý của người đàn bà tuy nhiều một chút nhưng rất cần thiết,
đủ từng chi tiết. Đến khi cần cái gì họ nói: ‘Có đem theo đây!’; người đàn
ông rất hoan hỷ. Đứng về phương diện cơ thể học, con người có hai hệ thần
kinh. Hệ gần với thân thể gọi là système nerveux végétatif. Phách gần với
thân thể. Theo tín ngưỡng bình dân Việt Nam, khi thân thể đã chết phách
vẫn còn và từ từ tan biến. Câu 115, khi thăm mộ Đạm Tiên, Kiều nói:
‘Thác là thể phách còn là tinh anh.’ Tinh anh thuộc về hồn. ‘Hồn
kinh phách rời’ là khi sợ quá, phách lìa khỏi thân thể.
Cho hay muôn sự tại trời,
Phụ người chẳng bõ khi người phụ ta!
Hai câu này cần phải xét lại. Đây là lời luân lý để cảnh cáo người ta.
Trời ở đây không phải là một đấng tạo hóa mà là luật của thiên nhiên. Muôn
sự tại trời nghĩa là mọi việc đều xoay quanh luật thiên nhiên; trong đó có
luật nhân quả. Trồng bắp thì được ăn bắp, trồng đậu thì được ăn đậu, gieo
gió thì gặt bão. Khi mình dễ thương với một người nào đó thì mình được
người đó đối xử dễ thương lại. Khi mình phản bội độc ác với một người nào
đó thì mình sẽ bị đáp lại bằng sự độc ác và phản bội của chính người đó
hoặc của một người nào khác. ‘Phụ người chẳng bõ khi người phụ ta’:
Khi mình phụ người ta thì mình thấy không sao hết nhưng đến khi người ta
phụ mình một cái thì mình mới thấy được tất cả đau khổ của một người bị
tình phụ. Thấy một người mới tươi mát, tốt lành, dễ chịu nên mình đi theo,
bỏ người cũ. Người cũ đau xót cách mấy mình cũng không biết. Nhưng khi cái
người mình gọi là tươi mát đó đá mình một cái và bỏ đi, mình mới có cơ hội
biết được người bị mình phụ đã đau khổ như thế nào. ‘Phụ người chẳng bõ
khi người phụ ta’ là luật thiên nhiên, nêu ra để dạy người, nhưng
trước hết là để chứng minh rằng chuyện mình trả thù cũng là chuyện tự
nhiên thôi. Thái độ này không tốt. Nó chỉ tốt với những nhà pháp trị nhưng
không tốt với những nhà đức trị như chúng ta.
Mấy người bạc ác tinh ma,
Mình làm mình chịu kêu mà ai thương.
Có chứ! Những người đứng trên phương diện đức trị nghe tiếng kêu thương
vẫn có thể thương được. Ví dụ như sư chị Giác Duyên. Sư chị ngồi ở trên
cảm thấy rất đau xót nhưng bất lực, biết rằng mình đã không dạy em. Tác
giả nói như vậy là đứng về phía Kiều mà nói nhưng không đứng về phía sư
chị mà nói. ‘Mình làm mình chịu kêu mà ai thương’ có nghĩa là ‘Đáng
đời!” Kỳ thực cụ Nguyễn Du tuy nói vậy nhưng trong lòng cụ, cụ cũng cảm
thấy đau. Nói là nói ngoài mặt vậy thôi. Ai thấy trường hợp những người
kia bị băm, bị chém mà không thương! Câu này như để răn dạy. Có người chủ
trương phải có sự trừng phạt như vậy thì người ta mới ngán không làm ác.
Một phần nào đó họ cũng có lý. Ví dụ khi qua một cái đèo rất hiểm trở trên
con đường Sài Gòn - Đà Lạt, từ trên xe đò nhìn xuống người ta thấy một cái
miếu thờ những người từ nạn từ xe hơi rớt xuống đèo. Những người có chánh
niệm đã lái xe cẩn thận, nhìn xuống thấy cái miếu lại càng cẩn thận hơn
nữa. Những tay anh chị đánh người không nương tay (anh chị Cầu Muối), chửi
thề, không kính trọng bất cứ ai, không tin ở đức trị, đi ngang qua miếu đó
cũng phát ngán, sợ các linh hồn kia kéo mình xuống vực. Thành ra đe dọa
cũng có ích lợi. Ở chùa có tượng đức Quán Thế Âm Bồ Tát hiền lành, mát mẻ
như một đóa hoa nhưng cũng có ông Diện Nhiên Đại Sĩ thở ra toàn khói và
lửa, cầm thanh gươm đứng để đóng vai trò Ông Ác cho người ta ngán. Anh làm
cái đó sẽ bị cái này. Đó là pháp trị; pháp trị cũng đóng được vai trò của
nó. Cái hay trong đạo Bụt là vị Diện Nhiên Đại Sĩ thở ra và nói toàn là
khói và lửa không ai khác hơn là đức Quán Thế Âm Bồ Tát. Đức Bồ Tát cười
nhẹ nhàng như cơn gió thoảng nhưng cũng phải hiện ra dữ dằn như vậy để cho
người ta sợ mà xa lánh điều ác. Đó là một hình thái của tình thương. Đưa
cao đánh khẽ. Nhưng Thúy Kiều có đánh khẽ không? Không. Đây không phải là
đức trị mặc áo pháp trị. Có tình thương thật thì có thể sử dụng phương
pháp pháp trị, nhưng đi sâu vào thì thấy toàn là đức trị. Ở các chùa có
những hình vẽ cảnh địa ngục: vạc dầu, cột đồng... cũng là đọa. Nhưng đó
không thật sự là ác. Đó là phương tiện để giúp những người không thể giúp
được bằng những phương pháp nhẹ nhàng. Vấn đề là cứu độ chứng không phải
là trừng trị.
Mấy người bạc ác tinh ma,
Mình làm mình chịu kêu mà ai thương.
Bạc tức là (đức) mỏng. Người có nhiều đức độ, tình thương trong lòng, biết
nghĩ tới tương lai gọi là người có hậu hay đức dày. Không ăn
xổi ở thì, không phải chỉ biết ngày hôm nay không lo gì đến tương lai. Như
cưa củi mà chỉ cưa một chút xíu để xài ngày hôm nay thôi, ngày mai mặc kệ
thì gọi là mỏng; cưa nhiều để dành cho ngày mai gọi là dày. Đó là đứng về
phương diện vật chất. Phương diện tinh thần cũng vậy. Thương người, giúp
người, chất chứa công đức và tình thương nhiều gọi là hậu (dày). Ngược lại
với mỏng, không lo cho hạnh phúc của mình và người trong tương lai. Bạc
cũng có nghĩa là phụ bạc, phản bội. Đoạn này chúng ta thấy cụ Ngụyễn Du
cũng có đức dày. Cụ nói như vậy cốt để dọa. Nếu đứng ra xét xử chắc hẳn cụ
sẽ dùng đức trị, dơ cao đánh khẽ, để cảm hóa họ: ‘Bữa nay ta tha đó nghe.
May mà gặp tui chứ gặp người khác là chết rồi!’
Ba quân đông mặt pháp trường,155
Thanh thiên bạch nhật156
rõ ràng cho coi.
Trời trong, giữa ban ngày, không ai không thấy được luật nhân quả rõ ràng.
Kiều đã tha cho Hoạn Thư là một việc đáng mừng, nhưng Kiều đã trừng phạt
những người còn lại đó là một việc không hay. Nếu Kiều biết tu tập thì đã
có thể hướng dẫn cho họ thở, nhìn kỹ, nhìn sâu để thấy rõ những đau khổ
của hai bên và tìm cách giáo dục cho họ, cho họ những cơ hội và điều kiện
để làm lại cuộc đời.
TRỜI PHƯƠNG NGOẠI
Việc nàng báo phục vừa rồi,
Giác Duyên vội đã gởi lời từ quy.
Sư chị ngán quá! Muốn về liền lập tức, không muốn ở thêm một giờ nào nữa
trong chốn quân sự hãi hùng này. Chúng ta phải đi vào trong da thịt của sư
chị để thấy. Sư chị bây giờ e ngại lắm, tuy rất thương sư em; không biết
sư em sẽ đi về đâu nếu sư chị cứ tiếp tục như vậy. Nó đã rất đau khổ trong
quá khứ, bây giờ báo thù được thì nó thấy nhẹ trong lòng. Đó là cái thấy
của người đời. Nhưng người tu thì phải khác. Bây giờ sư chị đi, phải
khiêng theo một ngàn lạng vàng và tất cả những tâm tư nặng nề tạo ra vì
khung cảnh vừa rồi. Sư chị là người tu, dùng vàng để làm gì? Tu chỉnh
Chiêu Ẩn Am? Một ngàn lạng vàng nặng lắm! Rồi thì ăn cướp, ăn trộm, làm
sao? Khiêng một ngàn lạng vàng đi cũng khổ lắm! Không biết mình sẽ làm
chuyện gì với số vàng này, và sư chị cảm thấy mất hết tất cả những an ninh
của mình. Và nhất là lại mang theo niềm hoảng sợ và xót thương cho đứa em
đồng đạo ngày xưa. Hãy dể cho trí tưởng tượng của chúng ta đi theo để thấy
sư chị rời khỏi trung tâm quân sự đó với tâm trạng nào.
Nàng rằng: ‘Thiên tải nhất thì,157
‘Cố nhân đã dễ mấy khi bàn hoàn.158
“Rồi đây bèo hợp mây tan,
‘Biết đâu hạc nội mây ngàn là đâu!
Đây là những câu thơ rất hay. Bèo hợp mây tan là lý vô thường. Ngày hôm
nay mình sống chung với nhạu là ‘bèo hợp’, biết đâu mai này mỗi
người đi một ngã là ‘mây tan’. Vì vậy phải biết trân trọng những
giờ phút của ngày hôm nay, phải có hạnh phúc trong giờ phút này. Hai chị
em gặp được nhau là điều hiếm có, xa nhau rồi thì không biết bao giờ mới
được gặp lại, ngồi chung, uống trà đàm đạo với nhau. ‘Thúy Kiều thấy được
điều đó.
Sư rằng: ‘Cũng chẳng mấy lâu,
‘Trong năm năm lại gặp nhau đó mà.
- ‘Không lâu đâu! Trong năm năm nữa chị em mình sẽ được gặp nhau lại.’
Giống như là sư chị đã biết trước. Biết trước, không phải là do sư chị có
tài bấm quẻ mà vì sư chị có quen với một đạo cô tu theo đạo Lão tiên đoán
sự hội ngộ của hai chị em trong năm nay và trong năm năm nữa. Và vì đã gặp
Thúy Kiều lần này đúng theo tiên đoán của đạo cô Tam Hợp nên sư chị tin
rằng tiên đoán về lần hội ngộ thứ hai cũng sẽ đúng.
‘Nhớ ngày hành cước phương xa,
‘Gặp sư Tam Hợp vốn là tiên tri.
‘Bảo cho hội ngộ chi kỳ,
‘Năm nay là một nữa thì năm năm.
‘Mới hay tiền định chẳng lầm.
‘Đã tin điều trước ắt nhằm việc sau.
‘Còn nhìều ân ái với nhau,
‘Cơ duyên nào đã hết đâu vội gì?’
‘Hành cước’ (đi bộ) là sự thực tập của nhà tu. Nếu cái học của mình
chưa tới, thì mình phải tìm thầy học đạo. Hành cước có khi gọi là đi vân
thủy. Vân là mây, thủy là nước. Mây, nước luôn luôn đi. Người tu hành nếu
chưa tìm được thầy, được pháp môn thì phải làm phận sự của mây và nước.
Phải đi và đi bằng hai chân (hành cước) của mình chứ không đi ngựa, đi xe.
Những câu thơ này chứng tỏ sư chị Giác Duyên thương sư em Trạc Tuyền rất
sâu sắc. Không biết có hiểu nhiều không nhưng có thương và muốn thương.
Tình thương cao nhất là tình thương làm bằng cái hiểu. Biết sư em cần gì
thì dạy sư em cái đó. Sư chị không biết sư em cần học kinh An Ban Thủ
Ý, ru và chuyển hóa nội kết, nên đã không dạy. Sư chị chưa hiểu sư em
bao nhiêu.
Nàng rằng: ‘Tiền định tiên tri,
‘Lời sư đã dạy ắt thì chẳng sai.
‘Họa bao giờ có gặp người,
‘Vì tôi cậy hỏi một lời chung thân.’
- ‘Nếu sư chị có gặp lại đạo cô thì xin hỏi dùm về tương lai của em. Em
không biết mình sẽ đi về đâu.’ Tiền lộ mang mang bất tri hà vãng là
một câu trong Cảnh Sách. Bốn cuốn Luật Tiểu (luật nhỏ) của
người tập sự đi tu gồm có: Tỳ Ni Nhật Dụng Thiết Yếu, Mười Giới Sa Di và
Sa Di Ni, Uy Nghi và Cảnh Sách. Tỳ Ni Nhật Dụng Thiết Yếu là
năm sáu chục bài thi kệ thực tập chánh niệm trong mọi động tác hàng ngày.
Bất cứ đi, đứng, nằm, ngồi, rửa tay, đi cầu, giặt áo... làm gì cũng có một
bài kệ để thực tập thở ra, thở vào trong khi làm việc đó. Tỳ Ni Nhật
Dụng thiết Yếu bản in mới có tên là Từng Bước Nở Hoa Sen. Mười
Giới của Sa Di và Sa Di Ni bắt đầu bằng giới không sát sanh. Uy Nghi là
phong thái của một nhà tu trong khi đi, đứng, nằm, ngồi, hành xử. Ví dụ sử
dụng phòng tắm, lên chánh điện, vào nhà bếp, đến nhà cư sĩ... phải làm như
thế nào cho đúng phong thái một nàh tu. Sách xưa có 24 thiên uy nghi. Sách
mới (Bước Tới Thảnh Thơi) có tới 39 chương, vì điều kiện sống và
tiếp xúc có khác (ví dụ nghe điện thoại, vào siêu thị...) Cảnh Sách
là những lời nhắc nhở của thiền sư Quy Sơn. Bài văn rat hay. Tất cả các sư
cô, sư chú ngày xưa đều học thuộc lòng bằng chữ Nho. Tiền lộ mang mang
bất tri hà vãng là một câu trong Cảnh Sách, có nghĩa là: đường
trước mờ mờ, không biết sẽ đi về đâu. Thúy Kiều cảm biết rằng cuộc đời
mình còn nhiều sóng gió lắm, sau này không biết sẽ đi về đâu, vì vậy muốn
nhờ sư chị Giác Duyên hỏi đạo cô Tam Hợp giúp mình. Muốn có một cái nhìn
tổng quát về tương lai. Đó là nhu yếu của Thúy Kiều và cũng là nhu yếu của
tất cả chúng ta. Ai cũng muốn biết tương lai cả cho nên mấy ông thầy chấm
số tử vi túi mới có tiền. Nhưng mấy ông liệu có giỏi bằng đạo cô Tam Hợp
không? Hay là tiền mất mà mình vẫn không có được cái nhìn rõ ràng nào về
tương lai! Trong đạo Bụt, có những điều mình biết nhờ tu học có chánh
niệm. Nếu nắm được thân tâm mình thì đi về đâu mình cũng làm chủ được thân
tâm, không đánh mất mình và mình không cần đến đạo cô Tam Hợp hay mấy ông
thầy chấm số tử vi nữa. Vừa đỡ tốn tiền, vừa khỏi bị mang tiếng mê tín.
Chỉ những ngươờ yếu bóng vía mới cần tới đạo cô và mấy ông thầy tướng số
mà thôi.
Giác Duyên vâng dặn ân cần,
Tạ từ thoát đã dời chân cõi ngoài.
Sư chị Giác Duyên nhận lời Kiều và đi. Càng đi càng mau ra khỏi cõi này
càng tốt. Cõi ngoài không phải cõi này. Có lẽ cụ Nguyễn Du đã dịch
từ chữ phương ngoại: một không gian ở ngoài. Đọc thơ Nguyễn Du mà
không biết về Phật học thì đôi khi cũng thiếu. Phương ngoại phương
(space outside of space), trời phương ngoại. Đó là không gian nhưng cũng
là loại không gian nằm ngoài không gian, vượt ra khỏi không gian thường
của người đời. Chúng ta tìm tới cái không gian nằm ngoài không gian, thực
tập tiếp xúc được với Tích Môn (historical dimension.) Người tu phải tiếp
xúc với Bản Môn (utimate dimension.) ‘Cõi ngoài’ ở đây có nghĩa là
phương ngoại phương, một phương trời không có những chuyện lên-xuống,
ra-vào, ân-oán, tử-sinh, trong-ngoài, nhiều-một,... Sư chị biết chỉ ở
trong cái khung trời phương ngoại đó, sư chị mới thật sự thoải mái mà
thôi.
‘Chống gậy rong chơi chừ phương ngoại phương’ là một câu thơ của
Tuệ Trung Thượng Sĩ; có nghĩa là: ta chống gậy đi chơi ở trong khung trời
phương ngoại chứ không đi chơi trong khung trời của thế gian. Tuệ Trung
Thượng Sĩ, anh ruột của đại tướng Trần Hưng Đạo, là một thiền sư rất nổi
tiếng của đời Trần. Trong khi Trần Hưng Đạo thành công về quân sự thì Tuệ
Trung Thượng Sĩ thành công về thiền tập. Ngài có một thiền phong rất hùng
vĩ. Khí văn, khí thơ và đạo lực của Tuệ Trung tương đương với thiền sư Lâm
Tế bên Tàu. ‘Chống gậy rong chơi chừ phương ngoại phương.’ Khung
trời phương ngoại là cái chúng ta có thể bước vào bất cứ lúc nào chúng ta
muốn. Đó là khung trời thỏai mái của giải thoát, của niết bàn. Phải đi
trong không gian của phương ngoại thì mới thật sự có hạnh phúc. Còn nếu tu
mà vẫn đi ở phương nội thì chưa có hạnh phúc.
Giác Duyên vâng dặn ân cần,
Tạ từ thoát đã dời chân cõi ngoài.
Rất hay! Mà đâu có cần chữ nghĩa nhiều! ‘Tạ từ thót đã dời chân cõi
ngoài.’ Chỉ cần đưa tay nói ‘goodbye’ một cái là tự nhiên từ cõi của
sầu đau và tranh chấp ta đi ngay được vào cõi của thênh thang, nhẹ nhàng,
giải thoát. Câu này là một câu chúng ta có thể viết treo ở thiền viện. Tạ
từ: thôi, không ăn thua nữa trong cuộc đời! Thoát đã dời chân cõi ngoài:
giải thoát có thể thực hiện được trong một cái búng tay. Giã biệt tất cả
những phiền não, tranh chấp trong cuộc đời để được có tự do. Và chỉ khi
nào mình giải thoát tự do mình mới giúp được người mà thôi.
Tháng 1974, trong khi làm việc cho hòa bình và gây quỹ giúp các cô nhi ở
Việt Nam, tôi có bài thơ Trời Phương Ngoại:
Người đi trên đất mắt nhìn trời
Chim liệng từng không mây trắng bay
Một bàn tay đưa cho nắng ngọt
Một bàn tay giữ con đường mây
Lá xanh tháng tư mặt trời lọc
Đi qua rừng cây mà không hay
Búp tay hoa sen vừa hé mở
Vũ trụ sáng nay đã ngất ngây
Trà khuya bay khói thơ không chữ
Thơ chở trà lên tận đỉnh mây
Núi cao mưa lạnh vùng biên ải
Vi vút sau đèo gió gọi cây
Đỉnh tuyết trời quang bừng cảnh mộng
Giác ngộ tung về đóa mãn khai,
Đất xa mầu nhiệm thơm tình mẹ
Hoa nở tràn gian ước kịp ngày.
Thương bé bơ vơ mùa loạn lạc
Sen vàng bướm gửi khắp trời Tây
Tờ hoa nhạc hội bừng chiêng trống
Xóm dưới thôn trên dán chặt đầy
Mắc nối đưòng dây trăm xứ lạ
Ân nghĩa bên trời mãi dựng xây
Ngục thất ba trăm còn tuyệt thực
Mòn chân du thuyết hết đêm ngày.159
Tháng Tư đồng nội trăm hoa nở
Mong ước ôm đầy hai cánh tay
Sắc xuân rực rỡ trời phương ngoại
Thơ hát yêu thương rộng tháng ngày
Gối mộng mây xa về lối cũ
Ngược dòng sông lạ đến tìm ai
TẨY OAN VÀ GIẢI THOÁT
Nàng từ ân oán rạch ròi,
Bể oan dường đã vơi vơi cánh lòng.
Không những đã không xót mà còn thấy khỏe trong người vì đã trả thù được!
‘Ân oán rạch ròi’ là phải phân biệt ai là bạn, ai là thù. Đó là
đường lối chánh trị. Người có tinh thần phe đảng nói: Ta phải phân biệt;
người nào nói và làm có lợi cho đường lối và chủ nghĩa ta thì ta nhận làm
bạn; những người mà tư tưởng, hành động hoặc văn chương khộng có lợi cho
chủ nghĩa ta, dù họ không nói động tới ta, ta cũng liệt họ vào hàng kẻ
thù. Nghĩa là phải rõ ràng, rạch ròi ai là bạn, ai là thù. Trong khi đó
nhận thức của người tu học đạo Bụt là không có kẻ thù. Tất cả đều là những
người mà mình phải thương, phải chuyển hóa, giúp đỡ. Thái độ đó, người có
phe đảng không chấp nhận được. Họ nói những ai không phân biệt bạn-thù,
không có lập trường, là họ không bao giờ chơi với được. Lập trường của
chúng ta là không có thù. Chỉ có bạn thôi, bạn thân hoặc bạn chưa thân, và
phải làm cho tất cả mọi người đều thành bạn cả. Đó cũng là một thứ lập
trường, không thể nói là không phải lập trường. Kẻ thù chúng ta không phải
là con người; kẻ thù chúng ta là tham, sân, si, mạn, nghi, kiến. Mà tham,
sân, si, mạn, nghi, kiến cũng không phải là kẻ thù ta, bởi đó là rác mà
chúng ta cần để chuyển thành hoa. Cái nhìn của đạo Bụt là như vậy. Những
người theo một chủ thuyết, một ý thức hệ không thể đồng ý với chúng ta. Họ
nói ân oán phải rạch ròi, thù bạn phải phân minh. Thúy Kiều, cựu ni cô
Trạc Tuyền, cũng đang suy nghĩ theo kiểu đó. ‘Nàng từ ân oán rạch ròi,
Bể oan dường đã vơi vơi cạnh lòng.’ Những oan ức dường như đã nhẹ đi
sau khi trả thù được. Mà chưa chắc đã nhẹ; bởi vì Kiều vừa giết hoạc hành
hạ một số người. Giai đoạn này là một vết đen trong đời Kiều. Kiều đã
không có đợc con mắt của người tu (chúng ta gọi là mắt thương, từ nhãn.)
Không có con mắt đó nên Kiều không thương được người đã làm mình đau khổ.
Kiều vẫn áp dụng đường lối pháp trị. Trước khi từ biệt, sư chị đã không
nói với em điều đó. Sư chị muốn thoát ra khỏi một cách mau chóng, nói
bye-bye càng sớm càng tốt. Đó là một cái lỗi của sư chị. Đáng lý, sư chị
phải ngồi lại và nói: ‘Em đã giải quyết xong việc ân oán rồi; bây giờ em
không còn là em trong giới xuất gia của chị nữa, nhưng chị có thể nói cho
em như thế này...’ Sư chị đã không làm điều đó. Chúng ta phải học được bài
học này. Đừng hấp tấp như sư chị Giác Duyên. Muốn cho khỏe, muốn thoát ra
cho mau mà không làm tròn bổn phận của một người thương. Sư chị nói:
‘Còn nhiều ân ái với nhau.’ Nhưng ân ái đó là nghĩ tới chuyện tương
lai thôi. Còn nếu thực tập ân ái (thương) thì phải ngồi lại, dạy cho em
nói: cái điều mà em vừa làm, chị thấy không xứng đáng với người đã học đạo
từ bi. Đây có thể là lần đầu tiên trong hai trăm mấy chục năm lịch sử
truyện Kiều chúng ta mổ xẻ chuyện này. Thương Kiều vì Kiều khổ, nhưng
chúng ta phải nhìn rõ để thấy những gốc rễ khổ đau của Kiều. Không phải
chỉ thương, chỉ tội nghiệp thôi là đủ. Phải thấy được những lầm lỗi của
Kiều để chúng ta và các sư em của chúng ta đừng tiếp tục làm thêm những
lầm lỗi đó.
Nàng từ ân oán rạch ròi,
Bể oan dường đã vơi vơi cạnh lòng,
Tạ ân lạy trước Từ công:
‘Chút thân bồ liễu nào mong có rày!
Trộm nhờ sấm sét ra tay,’
‘Tất riêng như cất gánh đầy đổ đi!
‘Chạm xương chép dạ xiết chi,
‘Dễ đem gan óc đền nghì trời mây!’
Kiều cảm ơn Từ Hải đã giúp mình làm được việc trả thù. Không trả thù mà
hay hơn. Chắc chắn là như vậy. Như có cơ hội, bắt những người gây chuyện
ác tới, nói cho họ biết rằng họ ác độc và họ cần phải thay đổi. Bắt học
phải phục vụ cho những người đau khổ dưới quyền kiểm soát của mình cũng có
thể là một hình thái học hỏi để giúp họ sáng mắt ra. Lấy công chuộc tội
là việc các nhà chính trị xưa đã làm. Thay vì giết, phạt, bỏ tù những
người có tội thì yêu cầu họ lo cho những cô nhi viện, đắp cầu, làm đường
và làm một số việc cụ thể để chuộc lại lỗi lầm. Ngày xưa ở Việt Nam chuyện
này đã được thực hiện tương đối phổ biến. Các thầy có liên hệ tốt với
triều đình thường xin lãnh các tù phạm ra để làm việc cho chùa, bảo đảm
trong thời gian phục vụ tại chùa họ sẽ không ăn trộm, giết người.. Trong
vòng mười, mười hai năm nếu họ chứng tỏ đã hoàn lương thì nhà chùa xin cho
họ được trở về đời sống bình thường, cho họ ruộng, giúp họ làm nhà và cưới
vợ. Ngày xưa các chùa Việt Nam đã làm như vậy. Rất hay! Nàng Kiều, cựu sư
cô Trach Tuyền, đã không học được điều đó và đã trả thù. Những oan ức ngày
xưa như một gánh nặng đè lên làm mình đau khổ, bây giờ trả thù được thì
nhẹ đi. Đó là suy nghĩ của người đời, không phải của người tu. Người tu
không làm nhẹ bằng cách đó. Làm cách đó không nhẹ được. Những gánh nặng
trong tâm mình (nội kết) phải được chuyển hóa thì tâm mình mới thật sự nhẹ
nhàng.
Từ rằng: ‘Quốc sĩ160 xưa
nay,
‘Chọn người tri kỷ một ngày được chăng?
‘Anh hùng tiếng đã gọi rằng,
‘Giữa đường dẫu thấy đất bằng mà tha!
‘Huống chi việc cũng việc nhà,
‘Lọ là thâm tạ mới là tri ân.
Sau khi được cảm ơn, Từ Hải nói ra những lời rất có tình có nghĩa, rất
hay. Từ còn nói thêm rất dễ thương:
‘Xót nàng còn chút song thân,
‘Bấy nay kẻ Việt người Tần cách xa.161
‘Sao cho muôn dặm một nhà,
‘Cho người thấy mặt là ta cam lòng.
‘Anh còn muốn làm sao để em có thể đoàn tụ được với gia đình nữa thì anh
mới thỏa mãn.’ Điều này chứng tỏ Từ Hải là người có khả năng hiểu. Vì vậy
Từ có thể thương Kiều được một cách sâu sắc. Từ biết Kiều muốn trả ơn
những người ơn của mình và có nhu yếu gặp lại cha mẹ và các em. Ngày trước
khi Kiều yêu cầu, Từ Hải đã nói rõ: ‘Anh biết em muốn như vậy. Chừng nào
anh chưa làm được chuyện này thì chừng đó anh chưa thỏa mãn.’ Nói như vậy
làm cho người thương của mình được an ủi rất nhiều. Thương là phải hiểu
nhu yếu của người mình thương.
Vội truyền sửa tiệc quân trung,
Muôn binh nghìn tướng hội đồng tẩy oan.
Tiệc tẩy oan có mục đích gột rửa tất cả những niềm oan ức, được bày ra
trong quân ngũ. Ai cũng tham dự vào việc ăn mừng đó. Đây là một chiến dịch
tâm lý chiến rất hay. Nhân cơ hội, tổ chức ăn tiệc phủ phê, gọi là ăn mừng
việc mình đã có thể thiết lập công bình xã hội va giải quyết những oan ức
trong đời mình; khiến mọi người đều thấy rằng mình cũng đang được tẩy oan
chứ không chỉ có riêng Kiều. Một chiến dịch tâm lý trong khung cảnh quân
sự. Anh chàng này giỏi lắm!
Trong đạo Bụt, chúng ta không dùng chữ ‘tẩy oan’ mà dùng chữ ‘giải oan’.
Ngoài đời người ta tẩy oan bằng rượu. Trong chùa, chúng ta biết rượu đã
không những tẩy oan không được mà còn gây thêm những oan ức khác. Uống
rượu rất nguy hại. Rượu gây oan ức cho lá gan của mình rất nhiều. Hơn nữa,
muốn làm một lít rượu thì phải có cả một thùng lúa nếp; lấy một thùng lúa
nếp để làm một chai rượu thì tội nghiệp cho những người đói lắm! Người ta
đói không có gạo ăn mà mìn lại lấy gạo làm rượu! Tẩy oan như vậy thì lại
càng gây oan thêm. Phương pháp của người tu là giải oan chứ không phải là
tẩy oan. Giải là mở ra, không buộc lại. Tẩy oan theo kiểu người đời thì
lại cột thêm. Ví dụ: giết những người đã làm cho mình khổ là tạo ra oan
hồn trong giới con cháu những người đó; họ sẽ tìm cách trả thù. Không giải
được oan mà lại kết oán. Sau này Từ Hải và Thúy Kiều sẽ chết vì cái đó!
Phương pháp là giải (mở) chứ không phải là kết (buộc vào.)
Nhân cơ hội binh sĩ đang nức lòng như vậy, Từ Hải tổ chức những cuộc hành
quân lớn. Đánh đâu thắng đó và thiết lập một triều đình độc lập ở phương
Nam:
Thừa cơ trúc chẻ ngói tan,
Binh uy từ ấy sấm ran trong ngoài.
Triều đình riêng một góc trời,
Gồm hai văn võ rạch đôi sơn hà.
Đòi cơn gió quét mưa sa,
Huyện thành đạp đổ năm tòa cõi Nam.
Phơng trần mài một lưỡi gươm,
Những phường giá áo túi cơm sá gì!162
Nghênh ngang một cõi biên thùy,
Kém gì cô quả kém gì bá vương!163
Trước cờ ai dám tranh cường,
Năm trăm hùng cứ một phương hải tần.
Đoạn văn rất mạnh! Tuy là thơ lục bát nhưng hơi văn đi như gió nói lên
được khí thế của quân lực Từ Hải. Liên tiếp thắng hết trận này đến khác
như ‘trúc chẻ ngói tan.’ Quý vị đã từng chẻ tre chưa? Khi chẻ tre
người ta đặt cây tre nằm thế ngang, để mũi rựa giữa thân tre và dùng dùi
cui đánh vào cán rựa. Rựa đi vào thân tre làm thành những đường nứt rất tự
nhiên, ‘dễ như chẻ tre.’ ‘Ngói tan’ cũng vậy; khi những viên gạch ở
lớp dưới của mái nói rớt ra, rơi xuống thì những lớp ngói phía trên tiếp
tục rơi, rơi cho đến hết mái ngói thì thôi. Chiến thắng này dễ dẫn đến
những chiến thắng khác. Thua một trận rồi thì có thể thua những trận kế
tiếp rất mau.
Trong mấy ngày thôi quân binh của Từ Hải đã chiếm được năm quận huyện
thuộc vùng biển (hải tần) của nước Minh. Cố nhiên vùng này có rất nhiều
dân đánh cá. Nghe nói Từ Hải cũng xuất thân từ giới anh chị của làng đánh
cá. Từ thiết lập một quốc gia độc lập trong suốt năm năm, quan quân nhà
Minh không làm gì nổi. Thúy Kiều, như vậy, được Từ Hải che chở, sống với
chức vị hoàng hậu trong năm năm. Khổ thì khổ nhưng cũng có những giai đoạn
được che chở và có quyền hành. Tuy vậy, Từ Hải không gọi Kiều là hoàng hậu
mà luôn gọi là phu nhân; Kiều thì gọi Từ Hải là Đại Vương. Họ không hành
quân thêm, chỉ giữ vững vùng đất này trong suốt năm năm. Trong năm năm đó
cô nàng có hạnh phúc hay không? Ta có thể tự trả lời được. Chúng ta không
nghe nói hai vợ chồng có giận nhau, có cãi nhau, có hóa giải nội kết
không, nhưng chắc chắc đó là năm năm tương đối yên ổn của Thúy Kiều. Có
những chi tiết cho ta biết Từ Hải rất kính Thúy Kiều, biết nghe những lời
khuyên nhủ của Kiều và coi Kiều là một trong những cố vấn chính trị quan
trọng nhất của ông. Trong những cuộc luận đàm về phương diện quân sự và
chính trị với các tướng, dù là đàn bà Kiều vẫn được tham dự. Tiếng nói của
Kiều luôn luôn là một tiếng nói rất quan trọng.
HẠNH PHÚC LÀ TỰ DO
Trong một quốc gia mà lại có một quốc gia tự trị, đó là một cái gai lớn
cho triều đình. Bao phen triều đình nhà Minh đã đi tìm những phương pháp
để dẹp đi sự nổi loạn đó nhưng không thành công. Chính trị gia Hồ Tôn Hiến
xuất hiện. Vị tổng đốc có địa vị quan trọng trong triều đình này được vua
nhà Minh giao phó trách nhiệm dẹp trừ cái quốc gia nhỏ bé này. Chấm dứt
giai đoạn năm năm yên ổn của Thúy Kiều. Đây là tai nạn lớn nhất, đưa Thúy
Kiều đến chỗ tận cùng đến chỗ tận cùng của đau khổ trong đời cô và dẫn cô
đến chổ phải tự tử. Chỉ khi nào chết rồi mới có thể tái sanh được. Cố
nhiên Thúy Kiều tự tử không chết, cô sẽ được cứu. Nhưng trong kiếp người
thế nào chúng ta cũng phải chết một lần, và phải chết thật thì chúng ta
mới có thể sinh ra lại được với sự an lạc. Cái đau khổ cùng cực mới đem
lại sự tái sinh của chúng ta. Mới đau khổ sơ sơ thì chưa nhằm nhò gì! Phải
đau khổ cho cùng cực. Và khi đụng tới cái đáy của khổ đau, chết đi, sống
lại thì mới thấy được niềm an lạc chân thật nảy sinh ra. Ngôn ngữ này rất
quen thuộc trong nhà thiền. Nếu không chết, chỉ mới ngất ngư thôi, thì
không thể nào tái sinh được Phải chết trong tâm hồn, trong đau khổ của
mình. Luân hồi có chết thì giải thoát mới sinh ra được.
Có quan tổng đốc trọng thần,
Là Hồ Tôn Hiến kinh luân164
gồm tài.
Đẩy xe vâng chỉ đặc sai,165
Tiện nghi bát tiễu việc ngoài đổng nhung.166
Biết Từ là đấng anh hùng,
Biết nàng cũng dự quân trung luận bàn.
Thám tử triều đinh làm việc rất giỏi. Họ biết Từ Hải không phải là một tay
anh chị Cầu Muối tầm thường. Từ là một người có nhân cách, chí khí, có tư
cách anh hùng. Không thể dùng phương pháp dọa nạt và bạo lực mà có thể
thành công. Họ cũng biết Thúy Kiều được tham dự vào những buổi bàn luận bí
mật về quân sự và chính trị. Rất khó giải quyết vấn đề nếu ta không biết
rõ tình trạng và tâm lý những người trong cuộc.
Hồ Tôn Hiến lập ra chước chiêu an, gửi sứ giả sang kêu gọi Từ Hải ra hàng
và hứa sẽ phong cho chức tước lớn. Một mặt khác họ chuẩn bị quà cáp riêng
cho Kiều:
Đóng quân làm chước chiêu an167
Ngọc vàng gấm vóc sai quan thuyết hàng.
