BÈO DẠT MÂY TRÔI
SAO CHO CỐT NHỤC VẸN TOÀN
Sau khi Kim Trọng đi rồi:
Nàng còn đứng tựa hiên tây,
Chín hồi vấn vít như vầy mối tơ.
Trông chừng ngói ngất song thưa,
Hoa trôi giạt thắm liễu xơ xác vàng.
Người đi cũng khổ mà người ở lại cũng khổ. ‘Hoa trôi giạt thắm liễu xơ xác
vàng’ là cảnh vật xung quanh mà cũng chính là tâm trạng của Thúy Kiều.
Tần ngần dạo gót lầu trang,
Một đoàn mừng thọ ngoại hương mới về.
Gia đình Thúy Kiều vừa đi sinh nhật bên ngoại về. Tai nạn ập tới:
Hàn huyên chưa kịp giã giề,
Sai nha bỗng thấy bốn bề xôn xao:57
Đầu trâu mặt ngựa ào ào như sôi.
Già giang một lão một trai,58
Một dây vô loại buộc hai thâm tình.
Cha và em trai Kiều bị đóng gông và trói chung lại với nhau. Những người
đàn bà được để tự do, vì trong xã hội ngày xưa, đàn ông chịu hết trách
nhiệm về tất cả mọi chuyện xảy ra.
Đầy nhà vang tiếng ruồi xanh,
Rụng rơi khung dệt tan tành gói may.
Đồ tế nhuyễn của riêng tây,
Sạch sành sanh vét cho đầy túi tham.
Lấy cố tìm tang vật chứng cớ để cướp của. Cụ Nguyễn Du gọi loại sai nha
này là ruồi xanh.
Điều đâu bay buộc ai làm,
Này ai đang giậm giật giàm bỗng dưng?59
Hỏi ra mới biết rằng:
Phải tên xưng xuất là thằng bán tơ.
Thấy thằng bán tơ và bạn của nó có vẻ dễ thương nên ông hàng xóm nhà họ
Vương cho ở lại giúp việc. Ông không biết bọn này đã từng làm ăn cướp.
Chính viên ngoại, cha của Thúy Kiều, cũng đã từng ngồi uống rượu với thằng
bán tơ, tưởng nó là người lương thiện. Cảnh sát tìm ra bọn cướp và họ khai
cho gia đình Kiều. Bây giờ sai nha lấy cớ đi bắt người để vào ăn cướp nhà
Vương viên ngoại. Cảnh này thường xảy ra ở miền quê, nếu không có thế lực
thì không thể nào tránh khỏi. Tai nạn xảy ra cho gia đình Kiều chứng tỏ sự
tham nhũng trong xã hội thời đó.
Một nhà hoảng hốt ngẩn ngơ,
Tiếng oan dậy đất án ngờ lòa mây.
Hạ từ van lạy suốt ngày,
Điếc tai lân tuất phũ tay tồi tàn.
Mặc cho ba người đàn bà lạy lên lạy xuống kêu oan, bọn sai nha vẫn làm
ngơ, đánh đập Vương viên ngoại và Vương Quan tàn nhẫn. Tai lân tuất là tai
xót thương, những người đến bắt bớ, vơ vét nhà Kiều cũng có lỗ tai này
nhưng họ đóng chặt làm như điếc. Khác với sự thực tập: ‘Con xin tập lắng
nghe bằng lỗ tai xót thương; của chúng ta.
Rường cao rút ngược dây oan,
Dẫu là đá cũng nát gan lọ người!
Mặt trông đau đớn rụng rời,
Oan này còn một kêu trời nhưng xa!
Một ngày lạ thói sai nha,
Làm cho khốc hại chẳng qua vì tiền.
Vì lòng tham mà họ hành hạ người ta như vậy. Kiều không thấy một giải pháp
nào để cứu cha và em ngaòi giải pháp hối lộ. Bởi vì họ: ‘làm cho khốc
hại chẳng qua vì tiền.’ Phải có tiền thì họ mới chịu tha. Thúy Kiều đi
tới một quyết định lớn, thay đổi hoàn toàn cuộc đời mình và đồng thời phải
phụ bạc người yêu.
Sao cho cốt nhục vẹn tuyền,
Trong khi ngộ biến tùng quyền biết sao?
Duyên hội ngộ đức cù lao
Bên tình bên hiếu bên nào nặng hơn?
Duyên hội ngộ là mối tình với Kim Trọng. Đức cù lao là ơn sinh dưỡng khó
nhọc của cha mẹ. Trong lòng Kiều có một sự xâu xé lớn. Muốn giữ vẹn lời
thề với người yêu thì phải để cho cha mẹ đau khổ; còn nếu bán mình chuộc
cha thì phải phụ tình người yêu mà mình vừa mới thề thốt cách đây có mấy
giờ đồng hồ.
Để lời thệ hải minh sơn,
Làm con trước phải đền ơn sinh thành.
Quyết tình nàng mới hạ tình:
‘Dẽ cho để thiếp bán mình chuộc cha!’
Kiều quyết định bán mình chuộc cha. Từ đây cuộc đời Thúy Kiều đi rẽ sang
một hướng khác.
Họ Chung có kẻ lại già
Cũng trong nha dịc lại là từ tâm
Thấy nàng hiếu trọng tình thâm,
Vì nàng nghỉ60 cũng thương
tình xót vay.
Tính bài lót đó luồn đây,
Có ba trăm lạng việc này mới xuôi.
Hãy về tạm phó giam ngoài,
Dặn nàng quy liệu trong đôi ba ngày.
Thương lòng con trẻ thơ ngây,
Gặp cơn vạ gió tay bay bất kỳ!
Đau lòng tử biệt sinh ly,
Thân còn chẳng tiếc, tiếc gì đến duyên?
Hạt mưa sá nghĩ phận hèn,
Liệu đem tấc cỏ quyết đền ba xuân.61
HOA DÙ RÃ CÁNH LÁ CÒN XANH CÂY
Sự lòng ngỏ với băng nhân,
Tin sương đồn đại xa gần xôn xao.
Tin Thúy Kiều bán mình chuộc cha được mối lái truyền đi.
Gần miền có một mụ nào
Đưa người viễn khách tìm vào vấn danh.
Hỏi tên rằng: ‘Mã Giám Sinh.’
Hỏi quê rằng: ‘Huyện Lâm-thanh cũng gần.
Quá niên trạc ngoại tứ tuần,
Mày râu nhẵn nhụi áo quần bảnh bao.
Trước thầy sau tớ lao xao,
Nhà băng đưa mối rước vào lầu trang.
Ghế trên ngồi tót sỗ sàng,
Buồng trong mối đã giục nàng kíp ra
Đó là Mã Giám Sinh.
Tả Kim Trọng thì cụ Nguyễn Du viết:
Hài vân lần bước dặm xanh,
Một vùng như thể cây quỳnh cành dao.
Tả Mã Giám Sinh thì cụ viết:
Quá niên trạc ngoại tứ tuần,
Mày râu nhẵn nhụi áo quần bảnh bao.
Có sự khinh nhờn ở trong ấy.
Anh chàng đến rất ồn ào: ‘Trước Thầy sau tớ lao xao.’ Không chăm
sóc chánh niệm và uy nghi gì cả. vào trong nhà rồi thì: ‘Ghế trên ngồi
tót sỗ sàng,’ và ‘Buồng trong mối đã giục nàng kíp ra.’ Thái độ
của kẻ có tiền, đi mua vợ.
Nỗi mình thêm tức nỗi nhà,
Thềm hoa một bước lệ hoa mấy hàng.
Ngại ngùng dín gió e sương,
Nhìn hoa bóng thẹn trông gương mặt dày.
Đó là Thúy Kiều khi được trình bày ra như một vật để buôn bán. Người ta
tới xem con heo, con bò như thế nào thì tới xem Thúy Kiều cũng vậy. Không
có nhân phẩm của con người nữa.
Mối càng vén tóc bắt tay,
Nét buồn như cúc điệu gầy như ma
Đắn đo cân sắc cân tài,
Ép cung cầm nguyệt thử bài quạt thơ
Càng phô bày được tài sắc của mình chừng nào thì người ta càng trả nhiều
tiền chừng đó. Kiều phải làm tất cả những điều bà mối bảo làm, như một cái
máy.
Mặn nồng một vẻ một ưa,
Bằng lòng khách mới tùy cơ dặt dìu.
Rằng: ‘Mua ngọc đến Lam-kiều,
‘Sính nghi xin dạy bao nhiêu cho tường?’
Mối rằng: ‘Đáng giá nghìn vàng,
‘Dớp nhà nhờ lượng người thương dám nài!’
Khi đọc tới đây ai cũng thấy tức trong lòng. Nhục nhã, ê chề, mất hết nhân
phẩm của một cô gái! Thúy Kiều quý quá, thanh tao, tinh khiết bao nhiêu
đối với Kim Trọng thì lại càng như một món hàng không có giá trị gì cả đối
với Mã Giám Sinh. Đây là điều sĩ nhục đầu tiên của Thúy Kiều. ‘Đã đày
vào kiếp phong trần, Sao cho sĩ nhục một lần mới thôi!’ Nhưng Thúy
Kiều không phải chỉ bị sỉ nhục một lần! Cô sẽ bi sỉ nhục hàng chục lần
trong đời mình.
Cò kè bớt một thêm hai,
Giờ lâu ngã giá vàng ngoài bốn trăm.
Một lời thuyền đã êm giầm,
Hãy đưa canh thiếp trước cầm làm ghi.
Định ngày nạp thái vu quy,
Tiền lưng đã có việc gì chẳng xong!
Một lời cậy với Chung công,
Khất từ tạm lĩnh Vương ông về nhà.
Sau khi đã ngã giá (trên bốn trăm lượng vàng), công việc bắt đầu xuôi. Hai
bên đưa thiếp cho nhau, trên hình thức là so tuổi bên trai và bên gái
nhưng kỳ thực đây là một loại giao kèo. Cố nhiên là phải chồng tiền. Kiều
nhờ ông họ Chung dùng số tiền này để lo lót, lãnh Vương ông về. Đây là
những lời than khóc của người cha:
Thương tình con trẻ cha già,
Nhìn nàng ông những máu sa ruột dàu:
‘Nuôi con những ước về sau,
‘Trao tơ phải lứa gieo cầu đáng nơi.
‘Trời làm chi cực bấy trời!
‘Này ai vu thác cho người hợp tan.
‘Búa rìu bao quản thân tàn,
‘Nỡ đày đọa trẻ càng oan khốc già.
‘Một lần sau trước cũng là:
‘Thôi thì mặt khuất chẳng thà lòng đau!’
Theo lời càng chảy dòng châu,
Liều mình ông rắp gieo đầu tường vôi.
Người cha muốn gieo đầu vào tường tự tử để khỏi trông thấy cảnh con gái bị
gả bán như vậy. Người nhà giữ ông lại khuyên giải:
Vội vàng kẻ giữ người coi,
‘Nhỏ to nàng lại tìm lời khuyên can:
‘Vẻ chi một mảnh hồng nhan,
‘Tóc tơ chưa chút đền ơn sinh thành.
‘Dâng thơ đã thẹn nàng Oanh62
‘Lại thua ả Lý bán mình hay sao?63
‘Cỗi xuân tuổi hạc càng cao,
‘Một cây gánh vác biết bao nhiêu cành.
‘Lượng trên liều một thân con,
‘Hoa dù rã cánh lá còn xanh cây.
‘Phận sao đành vậy cũng vầy,
‘Cầm như chẳng đỗ những ngày còn xanh.
‘Cũng đừng tính quẩn lo quanh,
‘Tan nhà là một thiệt mình là hai.!
- ‘Con chỉ là một đứa con gái thôi. Chưa làm được chút gì để đền ơn sinh
thành của cha mẹ. Cha ngày một lớn tuổi mà phải gánh vác cho cả gia đình.
Có cha đó thì mọi người đều đứng vững. Nếu cha không chịu dứt khoát để con
bán mình mà cứ liều thân thì cơn mưa gió này sẽ làm tan nát hết cả gia
đình. Thà một mình con chịu, hoa có tàn nhưng trên cây lá vẫn còn xanh, mẹ
và các em con vẫn được an toàn. Cứ nói như ngày xưa cha mẹ sinh ra nuôi
không được, chết từ nhỏ, cho đỡ khổ. Nếu cha cứ nghĩ quanh quẩn thì nhà
mình sẽ tan nát mà thân cha sẽ thiệt thòi.’
Phải lời ông cũng êm tai,
Nhìn nhau giọt ngắn giọt dài ngổn ngang.
Người cha nghe nói phải chấp nhận sự thật. Biết liều mình thì cả vợ lẫn
con đều tan nát hết cho nên ông phải cố gắng.
Mái ngoài họ Mã vừa sang,
Tờ hoa đã ký cân vàng mới trao.
Trăng già độc địa làm sao?
Cầm dây chẳng lựa buộc vào tự nhiên!
Họ Chung ra sức giúp vì,
Lễ tâm đã đặt tụng kỳ cũng xong.
Lễ tâm là tiền của đặt trên mâm khi tới quan. Lễ nhỏ thì vài bình trà, một
chai rượu. Lễ này thì phải có ba trăm lượng vàng. Những câu này tố cáo sự
tham nhũng của xã hội thời bấy giờ. Truyện Kiều không chỉ nói tới những sự
thực tâm lý, tình cảm mà còn nói về sự thực của xã hội.
CẬY EM, EM CÓ CHỊU LỜI
Trong vài ngày, gia đình Kiều đã phải đi qua những cơn lốc lớn. Bây giờ đã
đến lúc cụ Nguyễn Du tả tâm trạng Thúy Kiều. Khi quyết định bán mình chuộc
cha, trình bày tài năng, sắc đẹp của mình cho người ta mua, rồi can ngăn
cha già đừng tự tử, Kiều đã xử sự một cách rất xuất sắc với tư cách của
người chị cả. Trong suốt thời gian đó, những đau khổ của Kiều không được
nói tới. Khi công việc đã xong, mọi người đã đi ngủ thì Kiều còn thức và
quay lại cuốn phim đau khổ trong lòng mình:
Việc nhà đã tạm thong dong,
Tinh kỳ giục giã đã mong độ về.64
Một mình nàng ngọn đèn khuya,
Áo dầm giọt lệ tóc se mái sầu:
‘Phận dầu dầu vậy cũng dầu
‘Xót lòng đeo đẳng bây lâu một lời!
‘Công trình kể xiết mấy mươi,
‘Vì ta khắn khít cho người dở dang.
Đây là nỗi đau khổ đầu của Thúy Kiều. ‘Nếu mình chưa hứa hẹn gì hết thì đã
đỡ cho chàng Kim biết mấy. Vì mình đã hứa hẹn đã thề bồi nên bây giờ chàng
Kim phải dở dang.’ Kiều không nghĩ tới sự đau khổ của mình mà chỉ nghĩ đến
sự đau khổ của người yêu.
Thề hoa chưa ráo chén vàng,
‘Lỗi thề thôi đã phụ phàng với hoa!
‘Trời Liêu non nước bao xa
‘Nghĩ đâu rẽ cửa tan nhà tự tôi!
- ‘Ở Liêu Dương giờ đây anh có biết người chịu trách nhiệm làm chia rẽ,
tan nát cuộc nhân duyên của hai ta là em không?’ Đây là luân lý Á Đông,
khi hai bên đã chấp nhận, thề thốt rồi thì coi như hai người thuộc về
nhau. Coi như đã có gia đình rồi, đã có nhà có cửa rồi. Cái
nhà cái cửa đó nằm trong lòng mình.
‘Biết bao duyên nợ thề bồi,
‘Kiếp này thôi thế thì thôi còn gì?
‘Tái sinh chưa dứt hương thề,
‘Làm thân trâu ngựa đền nghì trúc mai.
- ‘Chuyện thề bồi kiếp này coi như không thực hiện được. Dù đến kiếp sau
em cũng sẽ không quên được lời thề nguyền ở kiếp này. Sẽ xin làm con trâu,
con ngựa kéo cày, chở đồ cho chàng để đền bù cái nợ mắc chàng trong kiếp
này.’ Câu này có mang ảnh hưởng thuyết Luân Hồi của Phật giáo.
‘Nợ tình chưa trả cho ai,
‘Khối tình thác xuống tuyền đài chưa tan!’
Tình là một cái nợ. Chưa trả thì vẫn mắc. Khối nợ sẽ không tiêu mà phải
đem theo xuống âm phủ. Như chuyện chàng Trương Chi. Đem chôn, da thịt nát
hết rồi mà nội kết vẫn còn một khối.
Nỗi riêng riêng những bàn hoàn,
Dầu chong trắng đĩa lệ tràn thấm khăn.
Cứ suy nghĩ quanh quẩn, băn khoan lo lắng (bàn hoàn). Lưu luyến quấn quít,
không buông tư tưởng đó ra được. Chong đèn khóc cả đêm.
Thúy Vân chợt tỉnh giấc xuân,
Dưới đèn ghé đến ân cần hỏi han.
Cô Thúy Vân này vô tâm lắm! Chị bán mình, sắp đi xa. Cô làm việc cả ngày
nên mệt ngủ như chết. Chị khóc nức nở quá thành ra cô cũng phải thức dậy.
Đây là bốn câu của cô em gái:
‘Cơ trời dâu bể đa đoan,
‘Một nhà để chị riêng oan một mình.
‘Cớ chi ngồi nhẫn tàn canh
‘Nỗi riêng còn mắc mối tình chi đây?’
Cô nàng đã đoán ra được có cái gì ẩn giấu bên trong. Thúy Kiều òa ra khóc,
nói sự thật cho Thúy Vân:
Rằng: ‘Lòng đương thổn thức đầy,
‘Tơ duyên còn vướng mối này chưa xong.
‘Hở môi ra cũng thẹn thùng,
‘Để lòng thì phụ tấm lòng với ai!
Nói ra thì mắc cở. Chuyện này là chuyện rất thiêng liêng trong trái tim.
Bị buộc phải nói cho người thứ hai nghe thì rất khó chịu. Mà không nói thì
rhành ra phụ bạc.
‘Cậy em em có chịu lời,
‘Ngồi lên cho chị lạy rồi sẽ thưa.
‘Giữa đường đứt gánh tương tư,
‘Keo loan chắp mối tơ thừa mặc em.
Keo loan (loan giao) là một thứ keo để nối dây cung lại. Người ta dùng
diển tích này để nói tình xưa nghĩa cũ đã gián đoạn mà còn nối lại được.
Mối tình của Thúy Kiều và Kim Trọng đã tan rồi, nhưng vẫn có cơ hội để gắn
lại nếu Thúy Vân chấp nhận thay thế cho Kiều.
‘Kể từ khi gặp chàng Kim,
‘Khi ngày quạt ước khi đêm chén thề.
‘Sự đâu sóng gió bất kỳ,
‘Hiếu tình khôn lẽ hai bề vẹn hai.
Ngày xuân em hãy còn dài.
‘Xót tình máu mủ thay lời nước non.
‘Chị dầu thịt nát xương mòn,
‘Ngậm cười chín suối hãy còn thơm lây.
Kiều nói hết sự thật cho em gái và nhờ em thay mình làm hạnh phúc cho
chàng Kim. Được như vậy thì dù phải chết, Kiều cũng có hạnh phúc. Đó là
yêu cầu của Thúy Kiều. Tôi có một câu hỏi đặt ra trong đầu là: Chàng Kim
có chịu không? - Kiều đưa những kỷ vật của hai người cho Thúy Vân và tưởng
tượng ra cảnh Kim Trọng và Thúy Vân sum họp sau này:
‘Chiếc thoa với bức tờ mây,
‘Duyên này thì giữ vật này của chung.
‘ Dù em nên vợ nên chồng,
‘Xót người mệnh bạc ắt lòng chẳng quên.
‘Mất người còn chút của tin,
‘Phím đàn với mảnh hương nguyền ngày xưa.
‘Mai sau dù có bao giờ,
‘Đốt lò hương ấy so tơ phím này.
‘Trông ra ngọn cỏ lá cây,
‘Thấy hiu hiu gió thì hay chị về.
Tâm hồn Kiều là một tâm hồn hết sức nhạy cảm. Lời nói của cô cũng vậy.
‘Hồn còn mang nặng lời thề,
‘Nát thân bồ liễu đền nghì trúc mai.65
‘Dạ đài66 cách mặt khuất
lời,
‘Rảy xin chén nước cho người thác oan.
- ‘Khi đó chị đã chết rồi. Xin em rảy cho vài giọt nước để linh hồn chị
được mát mẻ (giống như cam lồ tịnh thủy của đức Bồ Tát Quan Thế Âm.).
Những câu thơ này cho thấy ảnh hưởng của Phật giáo rất sâu đậm trong tư
tưởng và văn chương Việt Nam. Sau khi đã nói hết những điều phải dặn dò,
Thúy Kiều khóc. Trách nhiệm đã làm xong rồi. Bây giờ chỉ khóc cho số phận
mình thôi:
‘Bây giờ trâm gãy gương tan,
‘Kể làm sao xiết muôn vàn ái ân!
‘Trăm nghìn gởi lạy tình quân,
‘Tơ duyên ngắn ngủi có ngần ấy thôi. (12 tiếng đồng hồ.)
‘Phận sao phận bạc như vôi,
‘Đã đành nước chảy hoa trôi lở làng.
‘Ôi Kim Lang! Hởi Kim Lang!
‘Thôi thôi thiếp đã phụ chàng từ đây!’
Đó là chỗ đau khổ nhất trong lòng Thúy Kiều. Đau khổ nhất không phải là
phải bán mình và đi lưu lạc; đau khổ nhất là phải phụ bạc người tình của
mình.
Xét về phương diện tâm lý, đoạn thơ này rất hay. Kiều có một khả năng
tưởng tượng rất lớn. Cô tưởng ra cảnh em gái thay mình thành duyên với Kim
Trọng; hai người có hạnh phúc, nhớ tới mình, đốt hương, gảy lại phím đàn
ngày xưa; nhìn ra ngoài thấy gió hiu hiu thổi lay động cỏ cây thì biết hồn
mình đang về thăm hai người; và hai người sẽ rảy nước để làm mát mẻ linh
hồn oan ức, khổ đau của mình. Tưởng tượng xong rồi hướng về Kim Trọng mà
than thở, diễn bày tâm trạng mình . Và khi kêu lên: “Ôi Kim Lang! Hởi
Kim Lang, Thôi thôi thiếp đã phụ chàng từ đây!” thì đau khổ đã lên tới
mức cao nhất. Kiều thét lên, ngã xuống bất tỉnh. Đó là diễn biến về tâm lý
và sinh lý. Tâm lý và sinh lý liên hệ mật thiết với nhau. Niềm đau khổ lên
đến mức tuyệt đỉnh tạo thành phản ứng trong cơ thể, biểu hiện bằng một
tiếng hét. Hét lên một tiếng thì bao nhiêu tinh lực của khổ đau toát ra.
Kiều không còn năng lượng nữa, ngã xuống và bất tỉnh.
Cạn lời hồn ngất máu say,
Một hơi lặng ngắt đôi tay giá đồng.
Cô em sợ quá. Cha mẹ Kiều nghe tiếng hét, thức dậy:
Xuân huyên chợt tỉnh giấc nồng,
Một nhà tấp nập kẻ trong người ngoài.
Kẻ thang người thuốc bời bời,
Mới dàu cơn vựng chưa phai giọt hồng.
Người thì đi rót nước nóng, người thì đi lấy dầu cù là.
Hỏi: ‘Sao ra sự lạ lùng?’
Kiều càng nức nở nói không ra lời.
Nói được với em gái là làm tới mức tối đa rồi. Làm sao lặp lại được những
điều đó cho cả nhà nghe! Thúy Vân tiết lộ niềm đau của Kiều cho mọi người:
Nỗi nàng Vân mới rỉ tai:
‘Chiếc thoa này với tờ bồi ở đây!’
Người cha lúc đó mới tội nghiệp. Ông nói:
‘Này cha làm lỗi duyên mày,
‘Thôi thì nỗi ấy sau này đã em!
‘Vì ai rụng cải rơi kim,
‘Để con bèo nổi mây chìm vì ai?
‘Lời con dặn lại một hai,
‘Dẫu mòn bia đá dám sai tấc vàng!’
Tôi vẫn còn ngạc nhiên. Với trái tim của con người thế kỷ 20, mình không
hiểu được tại sao họ lại chắc vào việc thành tựu nhân duyên cho Thúy Vân
và Kim Trọng. Tuy là hai chị em nhưng vẫn là hai người khác nhau. Người ta
yêu cô chị chứ ai yêu cô em mà lại cứ tính đem cô em thay thế cô chị! Làm
như vậy có được không? Với tâm lý người ngày xưa, thì việc này có thể làm
được. người ngày xưa rất trọng tình. Khi cưới một người, họ cưới luôn cả
gia đình cho người đó. Thương chị thì cũng thương em được. Lấy trái tim
của thế kỷ 20 để hiểu trái tim của thế kỷ 19,18, 17 cũng hơi khó.
Lạy thôi nàng mới rén chiềng:67
‘Nhờ cha trả được nghĩa chàng cho xuôi.
‘Sá chi thân phận tôi đòi,
‘Dẫu rằng xương trắng quê người quản đâu!’
Những chuyện này đã xảy ra trong mấy ngày sau khi Kim Trọng đi. Anh chàng
lúc đó đâu có biết gì, cứ đi, nhớ và tưởng tượng. Đâu có biết đời là vô
thường. Phải đọc gần cuối truyện ta mới thấy đoạn Kim Trọng trở về.
BIẾT THÂN ĐẾN NƯỚC LẠC LOÀI
Trời đã sáng. Nhà trai tới rước dâu:
Xiết bao kể nỗi thảm sầu!
Khắc canh đã giục nam lâu mấy hồi.
Kiệu hoa đâu đã đến ngoài,
Quản huyền68 đâu đã giục
người sinh ly.
Đau lòng kẻ ở người đi,
Lệ rơi thấm đá tơ chia rũ tằm.
Trời hôm mây kéo tối rầm,
Dàu dàu ngọn cỏ dầm dầm cành sương.
Trời dường như cũng đau thương chung với gia đình này.
Rước nàng về đến trú phường,
Bốn bề xuân khóa một nàng ở trong.
Ngập ngừng thẹn lục e hồng,
Nghĩ lòng lại xót xa lòng đôi phen:
‘Phẩm tiên rơi đến tay hèn,
‘Hoài công nắng giữ mưa gìn với ai!
‘Biết thân đến nước lạc loài,
‘Nhị đào thả bẻ cho người tình chung.
‘Vì ai ngăn đón gió dông,
‘Thiệt lòng khi ở đau lòng khi đi,
‘Trùng trùng dù họa có khi,
‘Thân này thôi có ra gì mà mong.
‘Đã sinh ra số long đong,
‘Còn mang lấy kiếp má hồng được sao?’
Kiều là một người con gái rất thông minh. Khi thấy Mã Giám Sinh và cái bầu
đoàn kia bước vào nhà, cô biết họ không phải là những người đoàng hoàng và
thân mình đã rơi vào tay những người vũ phu, không ra gì. Kiều giữ gìn là
giữ gìn cho chàng Kim, người Kiều đem hết lòng dạ để thương yêu; bây giờ
thì Kiều đâu có chủ quyền nữa. Sau này dù được gặp lại Kim Trọng, Kiều
biết thân mình cũng sẽ không còn giá trị gì. Kiều nghĩ: ‘Biết trước tình
trạng thế này thì chi bằng tối hôm đó mình hiến thân cho chàng Kim cho
rồi.’ Đây là những câu mà ta phải quán chiếu. Chúng ta biết Thúy Kiều đang
lâm vào tình trạng tuyệt vọng cho nên dã nghĩ như vậy. Đừng nghe cô nói mà
tin liền. Trước đây cô nói: ‘Gieo thoi trước chẳng giữ giàng, Để sau
nên thẹn cùng chàng bởi ai?’ Bây giờ cô nói ngược lại: ‘Biết như
vậy thì tối hôm đó mình đã trao thân cho chàng cho rồi. Giữ gìn cho lắm
bây giờ cũng lọt vào tay người vũ phu.’ Chúng ta có thể quán sát để
thấy: Nếu cô gái trao thân cho người yêu tối hôm đó thì cô có thể mất
chàng mãi mãi. Cô không trao thân cho chàng thì hình bóng cô vẫn còn đẹp
trong lòng chàng suốt đời. ‘Biết thân đến nước lạc loài, Nhị đào thà bẻ
cho người tình chung.’ Câu nói này rất liều, không có trí tuệ. Đó là
suy nghĩ của một người đang quá đau khổ. Nếu Kiều làm như vậy thì cũng rất
hại cho Kim Trọng. Giữ được hình bóng đẹp đẽ của Thúy Kiều trong suốt cuộc
đời mình là có lời cho anh chàng lắm! Còn hình bóng của một người con gái
quá dễ dãi, đòi là được liền thì đâu thể nào ở lại lâu ngày vơi chàng Kim
được. Ta đừng vì cảm tình với Kiều mà vừa nghe cô nói là đã vội đồng ý
ngay. Lời nói trên chẳng qua là tư tưởng của một người bất đắc chí mà
thôi, không phản ảnh được trí tuệ. Và ý tự tử đã chớm nơi Kiều:
Trên yên sẵn có con dao,
Giấu cầm nàng đã gói vào chéo khăn.
Phòng khi nước đã đến chân,
Dao này thì liệu với thân sau này.
Đêm thu một khắc một chầy,
Bâng khuâng như tỉnh như say một mình.
XÓT NÀNG CHÚT PHẬN THUYỀN QUYÊN
Mã Giám Sinh đóng vai trò của một chàng rễ, kỳ thực Mã chỉ là một con bài.
Lực lượng đứng phía sau họ Mã là một nhà chứa mà giám đốc là một người đàn
bà rất ghê gớm: Tú Bà. Tú Bà mua Kiêu về làm một cô gái giang hồ, tiếp
những khách giàu ‘sộp’ để lấy tiền. Đây là chân tướng của Mã Giám
Sinh và Tú Bà:
Chẳng ngờ gã Mã Giám Sinh,
Vẫn là một đứa phong tình đã quen.
Quá chơi lại gặp hồi đen,
Quen mồi lại kiếm ăn miền nguyệt hoa,
Lầu xanh có mụ Tú Bà,
Làng chơi đã trở về già hết duyên.
Tình cờ chẳng hẹn mà nên,
Mạt cưa mướp đắng hai bên một phường.69
Chung lưng mở một ngôi hàng,
Quanh năm buôn phấn bán hương đã lề.
Dạo tìm khắp chợ thì quê,
Giả danh hầu hạ dạy nghề ăn chơi.
Rủi may âu cũng sự trời,
Đoạn trường lại chọn mặt người vô duyên.
Túa Bà và Mã Giám Sinh đều xuất thân từ chỗ ăn chơi. Khi lớn tuổi họ lại
tiếp tục sinh sống bằng cái nghiệp lầu xanh của mình. Tội nghiệp Thúy Kiều
đã rơi vào ổ nhền nhện.
Xót nàng chút phận thuyền quyên,
Cành hoa đem bán vào thuyền lái buôn.
Mẹo lừa đã mắc vào khuôn,
Sính nghi rẻ giá nghinh hôn sẵn ngày.
Đây là tư tưởng của Mã Giám Sinh:
Mừng thầm: 'Cờ đã tới tay,
'Càng nhìn vẻ ngọc càng say khúc vàng.
'Đã nên quốc sắc thiên hương,
'Một cười nay hẳn nghìn vàng chảng ngoa!
'Về đây nước trước bẻ hoa,
'Vương tôn quý khách ắt là đua nhau.
'Hẳn ba trăm lạng kém đâu,
'Cũng là vừa vốn còn sau thì lời.
'Miếng ngon kề đến tận nơi,
'Vốn nhà cũng tiếc của trời cũng tham.
'Đào tiên đã bén tay phàm,
'Thì vin cành quýt cho cam sự đời!
'Dưới trời mấy mặt làng chơi,
'Chơi hoa đã dễ mấy người biết hoa.
'Nước vỏ lựu máu mào gà,
'Mượn màu chiêu tập lại là còn nguyên.
'Mập mờ đánh lận con đen,
'Bao nhiêu cũng bấy nhiêu tiền mất chi?
'Mụ già hoặc có điều gì,
'Liều công mất một buổi quỳ mà thôi.
'Vả đây đường xá xa xôi,
'Mà ta bất động nữa người sinh nghi.'
Thế là Mã Giám Sinh ép Kiều đi ngủ chung.
Cụ Nguyễn Du than:
Tiếc thay một đóa trà mi,
Con ong đã tỏ đường đi lối về.
Một cơn mưa gió nặng nề,
Thương gì đến ngọc tiếc gì đến hương.
Đêm xuân một giấc mơ màng.
Đuốc hoa để đó mặc nàng nằm trơ!
Người đàn ông đó rất vũ phu. Kiều như một đóa hoa rất mong manh. Anh chàng
thì như 'mưa gió nặng nề', không hề có sự lễ phép, không có sự
nương tay nhẹ nhàng. Xong chuyện anh chàng bỏ đi, không săn sóc, nói
chuyệng gì với Kiều hết. Kiều cảm thấy bị hiếp, nhục nhã vô cùng:
Giọt riêng tầm tã tuông mưa,
Phần căm nỗi khách phần dơ nỗi mình;
'Tuồng chi là giống hôi tanh,
'Thân nghìn vàng để ô danh má hồng!
'Thôi còn chi nữa mà mong,
'Đời người thôi thế là xong một đời!'
Trong cơn nhục nhã, Kiều rút dao, định tự tử nhưng nghĩ lại sợ liên lụy
đến cha mẹ nên phải cất dao lại:
Giận duyên tủi phận bời bời,
Cầm dao nàng đã toan bài quyên sinh,
Nghĩ đi nghĩ lại một mình:
'Một mình thì chớ hai tình thì sao?
'Sau dầu sinh sự thế nào,
'Truy nguyên chẳng kẻo lụy vào song thân.
'Nỗi mình âu cũng giản dần,
'Kíp chầy thôi cũng một lần mà thôi!'
'Trước sau gì cũng chết. Đợi đi khuất khỏi vùng này rồi hãy hay.'
Những là đo đắn ngược xuôi,
Tiếng gà nghe đã gáy sôi mái tường.
Lầu mai vừa rúc còi sương,
Mã sinh giục giã vội vàng ra đi.
Đoạn trường thay lúc phân kỳ!
Vó câu khấp khểnh bánh xe gập ghềnh.
Câu 'Vó câu khấp khểnh bánh xe gập ghềnh’ có giá trị âm hưởng rất
hay. Đọc lên đã thấy khó chịu, khỏi cần ngồi trên xe ngựa.
Bề ngoài mười dặm trường đình,
Vương ông mở tiệc tiễn hành đưa theo.
Đây là phong tục cổ. Ăn tiệc chia tay rồi lại gánh tiệc đi theo tiễn mười,
mười lăm dặm nữa. Tới chỗ nghỉ, dở tiệc ra ăn chia tay thêm lần thứ hai.
Ngoài thì chu khách dập dìu,
Một nhà huyên với một Kiều ở trong.
Trong lúc mọi người ăn tiệc tiễn hành thì mẹ của Thúy Kiều vào phòng Kiều.
Hai mẹ con nói chuyện. Kiều nói: 'Chết con rồi mẹ ơi!'
Nhìn càng lã chã giọt hồng,
Rỉ tai nàng mới giải lòng thấp cao:
'Hỗ sinh ra phận thơ đào,
'Công cha nghĩa mẹ kiếp nào trả xong!
Lỡ làng nước đục bụi trong,
'Trăm năm để một tấm lòng từ đây.
'Xem gương trong bấy nhiêu ngày,
'Thân con chẳng kẻo mắc tay bợm già.
'Khi về bỏ vắng trong nhà,
'Khi vàng dúng dắng khi ra vội vàng,
'Khi ăn khi nói lỡ làng,
'Khi thầy khi tớ xem thường xem khinh.
'Khác màu kẻ quý người thanh,
'Ngẫm ra cho kỹ như hình con buôn.
'Thôi con còn nói nữa chi con,
'Sống nhờ đất khách thác chôn quê người!'
Đó là nhận xét của Thúy Kiều. Mã Giám Sinh không phải là một người đàn ông
bình thường mà giống như một tay lái buôn gian manh nào đó. Đời cô như vậy
chắc sẽ không ra gì.
Vương bà nghe bấy nhiêu lời,
Tiếng oan đã muốn vạch trời kêu lên.
Dùng hình ảnh. Trong tám chữ mà thi sĩ có thể lột tả thấm thía nỗi đau
nhức, oan ức của người mẹ.
Vài tuần chưa cạn chén khuyên.
Mái ngoài nghỉ đã giục liền ruổi xe.
Nghỉ (dấu hỏi) là hắn ta, anh ta, chỉ Mã Giám Sinh. Vương ông rất thương
con gái, đến trước yên ngựa của Mã Giám Sinh năn nỉ:
Xót con lòng nặng chề chề,
Trước yên ông đã nằn nì thấp cao:
'Chút thân liễu yếu thơ đào,
'Dớp nhà đến nỗi dấn vào tôi ngươi.
'Từ đây góc bể bên trời,
'Nắng mưa thui thủi quê người một thân.
'Nghìn tầm nhờ bóng tùng quân,
'Tuyết sương che chở cho thân cát đằng.'
Hai câu sau rất hay. Người đàn bà như dây leo (cát đằng), người đàn ông
như cây tùng. Dây leo lên cao được là nhờ cây tùng đứng vững. Trong Quy
Sơn Cảnh Sách (ngày xưa bằng chữ Nho, người xuất gia phải học thuộc
lòng) có câu: 'Khả bất kiến ý tùng chi cát, thượng túng tiên tầm, phụ
thác thắng nhân, phương năng hữu ích.' Có nghĩa là: 'Há quý vị
không thấy cây dây leo nương vào cây tùng mà leo lên cao tới nghìn tầm.
Nếu tu học mà không nương vào những người có đạo đức lớn thì không thể nào
thành công được.' Trong câu này, Vương ông nói: 'Xin nhờ anh làm
chỗ nương tựa cho cho đứa con gái thương của tôi! Trăm sự nhờ anh hết!
Hạnh phúc của con gái tôi hoàn toàn trông cậy vào anh.' Nhưng năn nỉ
sao được! Đây vốn là tay bợm già, năn nỉ đâu có ích lợi gì! Anh chàng nói:
Cạn lời khách mới thưa rằng:
'Buộc chân thôi cũng xích thằng nhiệm trao.
'Mai sau dù có thế nào,
'Kìa gương nhật nguyệt nọ dao quỷ thần!'
'Không sao đâu, ông đừng có lo! Có duyên mới thành vợ thành chồng được
chớ! Sau này mà tôi ăn ở không đàng hoàng, không chăm sóc Thúy Kiều thì
trời phạt tôi chết!' Họ Mã đã thề như vậy đó.
MỘT XE TRONG CÕI HỒNG TRẦN
NHƯ BAY
Đùng đùng gió giục mây vần,
Một xe trong cõi hồng trần như bay.
Hai câu tả đoàn rước dâu đi trong gió bụi. Đây cũng là thân phận của kiếp
người bị cơn lốc của nghiệp báo cuốn theo. Con người không có năng lực để
làm chủ lấy mình. Có những đau buồn, tham giận, kiêu căng mà lại thiếu trí
tuệ, từ bi và sự trầm tĩnh. Đi trong cuộc đời như đi trong một cơn
lốc, người ta không có khả năng làm chủ thân tâm. 'Đùng đùng gió giục
mây vần. Một xe trong cõi hồng trần như bay' là số phận chung của tất
cả mọi người. Hồng trần là bụi đỏ, chỉ cuộc đời đau khổ. Mỗi người
đang cởi một chiếc xe và đang đi trong cơn lốc của những hạt bụi đỏ. Người
tu thì sẽ có phương pháp để thắng xe lại, làm chủ tình thế. Người không tu
thì ngồi trên xe và bị cuốn theo cơn lốc của bụi hồng. Hai câu thơ này rất
hay, có thể viết để treo ở thiền đường.
Và đây là tâm trạng Thúy Kiều khi đang ở trên con đường nghìn dặm:
Trông vời gạt lệ chia tay,
Góc trời thăm thẳm ngày ngày đăm đăm.
Nàng thì dặm khách xa xăm,
Bạc phau cầu giá đen rần ngàn mây.
Vi lô san sát hơi may,
Một trời thu để riêng ai một người.
Sương lạnh đọng trắng trên cầu, bầu trời ảm đạm mây đen. Đó là khung cảnh
Kiều đang đi ngang qua nhưng cũng là tình trạng bên trong trái tim Kiều -
cũng rất lạnh và rất đen. Nội tâm và ngoại vật giống hệt như nhau. Con
người trong cảnh rất cô đơn cho nên cả trời thu đó dường như chỉ để cho
một người chịu đựng mà thôi.
Dặm khuya ngất tạnh mù khơi,
Thấy trăng mà thẹn những lời non sông!
Rừng thu từng biếc chen hồng,
Nghe chim như nhắc tấm lòng thần hôn!
Tâm trạng của Kiều luôn luôn có hai nỗi nhớ niềm thương. Một bên là nhớ
người yêu, một bên là nhớ cha nhớ mẹ. Tấm lòng thần hôn là tấm lòng hiếu
thảo muốn săn sóc sớm chiều cho cha mẹ.
SA VÀO Ổ NHỆN
Đi một tháng thì tới Lâm Truy. Và Thúy Kiều khám phá ra được sự thật là
người ta đã mua cô về để làm gái làng chơi.
Những là lạ nước lạ non
Lâm-Truy vừa một tháng tròn tới nơi.
Xe châu dừng bánh cửa ngoài
Rèm trong đã thấy một người bước ra.
Thoát trông nhờn nhợt màu da,
Ăn gì cao lớn đẫy đà làm sao?
Đây là bà chủ chứa. Cụ Nguyễn Du tả bà đó cũng ghê!
Trước xe lơi lả han chào
Vâng lời nàng mới bước vào tận nơi.
Và Thúy Kiều thấy:
Bên thì mấy ả mày ngài,
Bên thì ngồi bốn năm người làng chơi.
Giữa thì hương lửa hẳn hoi,
Trên treo một tượng trắng đôi lông mày.
Lầu xanh quen lối xưa nay,
Nghề này thì lấy ông này tiên sư.
Thần lông mày trắng (thần bạch mi) là ông thần mà các nhà chứa thờ để ông
phù hộ cho được đông khách. Thúy Kiều không hiểu gì cả. tưởng là vô lạy
bàn thờ tổ tiên, ai dè là bắt tới lạy cái ông thần lạ kỳ đó!
Kiều còn ngơ ngẩn biết gì,
Cứ lời lạy xuống mụ thì khấn ngay:
'Cừa hàng buôn bán cho may,
'Đêm đêm hàn thực ngày ngày nguyên tiêu.
'Muôn ngàn người thấy cũng yêu,
'Xôn xao anh yến dập dìu trúc mai!
'Tin nhạn vấn, lá thơ bài,
'Đưa người cửa trước rước người cửa sau!'
Lạ tai nghe chửa biết đâu,
Xem tình ra cũng những màu dở dang.
Kiều không hiểu gì hết! Nàng là một cô gái nhà lành, làm sao hiểu được
ngôn từ của nhà chứa! Nhưng cô càng lúc càng nghi.
Lễ xong hương hỏa gia đường
Tú Bà vắt nóc lên giường ngồi ngay.
Dạy rằng: 'Con lạy mẹ đây,
'Lạy rồi sang lạy cậu mày bên kia.'
Kiều ngạc nhiên:
Nàng rằng: 'Phải bước lưu ly
'Phận hèn vâng đã cam bề tiểu tinh.
'Điều đâu lấy yến làm anh,
'Ngây thơ chẳng biết là danh phận gì?
'Đủ điều nạp thái vu quy,
'Đã khi chung chạ lại khi đứng ngồi.
'Giờ ra thay bậc đổi ngôi,
'Dám xin gởi lại một lời cho minh.'
Mụ nghe nàng nói hay tình,
Bấy giờ mới nổi tam bành mụ lên:
'Này này sự đã quá nhiên,
'Thôi đà cướp sống của min đi rồi!
'Bảo rằng đi dạo lấy người,
'Đem về rước khách kiếm lời mà ăn.
'Tuồng vô nghĩa ở bất nhân,
'Buồn mình trước đã tần mần thử chơi
'Màu hồ đã mất đi rồi,
'Thôi thôi vốn liếng đi đời nhà ma.
Giận Mã Giám Sinh quá nhưng bà ta đâu đánh họ Mã liền ngay lúc đó được. Tú
Bà quay sang chửi và đánh Kiều:
'Con kia đã bán cho ta,
'Nhập gia phải cứ phép nhà tao đây!
'Lão kia có giở bài bây,
'Chẳng văng vào mặt mà mày lại nghe!
