Sống Thiền
(THE METHOD OF ZEN)
Tác giả: E.
HERRIGEL
Dịch giả: TRÍ
HẢI
---o0o---
Phần 1
Ngay sau
khi tôi đến Nhật, có một buổi họp mặt với những người cộng sự Nhật ở Ðông
Kinh. Chúng tôi đang uống trà trong một nhà hàng, trên tầng thứ năm của
một khách sạn.
Thình
lình một tiếng “ầm... ầm...” vang lên, và chúng tôi cảm thấy dưới chân,
nền nhà hơi dâng lên. Sự rung chuyển, tiếng kêu răng rắc, tiếng đồ vật đổ
vỡ càng lúc càng ồn ào. Hoảng hốt và náo loạn tăng thêm. Những thực khách
đông đảo, phần lớn là người Âu châu, ùa ra hành lang để đến cầu thang và
thang máy. Một trận động đất ! (Và một trận động đất kinh khủng vài năm
trước đây vẫn còn mới mẻ trong trí nhớ mọi người). Cả tôi lúc ấy cũng đã
nhỏm lên để đi ra ngoài. Tôi định bảo người đồng nghiệp của tôi đang nói
chuyện cùng hãy nhanh lên, nhưng bỗng tôi ngạc nhiên để ý thấy anh ta vẫn
ngồi bất động, hai tay chắp lại, mắt hơi nhắm, dường như những chuyện xảy
ra không liên can gì đến anh. Không phải như một người trì hoãn trong do
dự, hay một người chưa có ý kiến nhất định, nhưng giống như một người
không hấp tấp, ồn ào, đang làm một sự gì - hay không làm một sự gì - một
cách hoàn toàn tự nhiên. Cảnh tượng anh ta như thế làm tôi quá ngạc nhiên,
và có một hiệu quả trấn an đến nỗi tôi cứ đứng vậy bên cạnh anh ta, rồi
ngồi xuống chú mục nhìn anh ta. Tôi cũng không tự hỏi như thế để làm gì,
và có nên ngồi lại hay không. Tôi bị chết sững - tôi cũng không biết vì
cái gì - như thể không có gì để xảy đến cho tôi được. Khi trận động đất đã
qua - người ta bảo nó đã kéo dài khá lâu - anh ta tiếp tục câu chuyện ở
ngay chỗ anh đã cắt ngang, mà không phí một lời nào về chuyện vừa xảy đến.
Về phần tôi, tôi không thể chú ý theo dõi, và có lẽ đã đưa ra những câu
trả lời ngớ ngẩn. Với nỗi kinh hoàng còn đang làm tê cóng tay chân tôi,
đúng hơn tôi đang tự hỏi : “Cái gì đã ngăn tôi đừng chạy ? Tại sao tôi đã
không theo một thúc đẩy của bản năng ? Tôi không tìm được giải đáp thỏa
mãn.
Ít hôm
sau, tôi được biết rằng người đồng nghiệp Nhật kia là một Phật tử phái
Thiền, và tôi đoán rằng : có lẽ anh ta đã tự đặt mình vào một trạng thái
tập trung mãnh liệt, và nhờ thế trở thành “không thể lay chuyển” .
Mặc dù
đã học về Zen trước đấy, và đã nghe vài điều về nó, tôi chỉ có những ý
niệm rất mơ hồ về đề tài ấy. Lòng hy vọng đi sâu vào Zen - điều đã làm tôi
dễ dàng quyết định đi Nhật - đã biến đổi, do kết quả của kinh nghiệm bi
tráng này, thành ra ý muốn khởi sự ngay không trì hoãn. Tôi lưu tâm nhiều
hơn đến khía cạnh thần bí của Zen, đến đường lối đưa đến bên kia trạng
thái “bất động” . Không phải là thái độ không lay chuyển của anh bạn đồng
nghiệp - mặc dù nó gây cảm kích không ít - đã ám ảnh tôi như một mục đích,
vì có nhiều phương pháp khác để đạt đến điều này mà không cần phải đi đến
Nhật Bản.
Trong
lúc ấy tôi được biết rằng không phải dễ gì đi sâu hơn vào Zen, bởi vì nó
không có lý thuyết và giáo điều. Người ta khuyên tôi nên xoay sang một
trong những nghệ thuật chịu ảnh hưởng Thiền mạnh mẽ nhất, và như thế tiếp
xúc với Thiền qua một con đường chậm và quanh co. Lời khuyên này tôi đã
theo. Trong cuốn sách nhan đề Thiền trong nghệ thuật bắn cung, tôi
đã thuật về giai đoạn học hỏi này.
Ngành
thần bí của Phật giáo khác với mọi ngành thần bí khác ở chỗ nó nhấn mạnh
vào một sự chuẩn bị có phương pháp cho đời sống thần bí . Nó đã làm cho
Thiền trở thành một nghệ thuật, trong đó kỹ thuật không những đóng một vai
trò chính đáng, như trong mọi nghệ thuật, mà còn chiếm một chỗ đứng rộng
lớn khác thường. Như thế, nó đã làm một việc có công đức khôn lường : nó
đã cứu sự thực hành thần bí thoát khỏi yếu tố may rủi. Hơn nữa, nó mô tả
những nỗ lực tập trung đưa đến sự trầm tư như là một “con đường” , nhưng
không đâu khác con đường, phương pháp thiền định, lại có tầm quan trọng
căn để như thế.
Viễn
đông đã nhờ ở con đường của đức Phật rất nhiều. Nó đã sinh ra một mẫu
người có cốt cách tu sĩ độc đáo. Không phải là phần việc của ta để tìm
hiểu xem trình độ cao siêu một thời đã được đạt đến có còn được duy trì ở
khắp nơi trong Phật giáo cho đến ngày nay hay không; hoặc phương pháp chặt
chẽ có trở thành lề lối máy móc, và giác ngộ có trở thành tri thức bí
truyền ?
Trọng
tâm chú ý của chúng ta là về Phật giáo Zen. Chúng ta sẽ không bàn đến việc
nó phát xuất khi nào, thế nào, qua người nào, mà chỉ nói tại sao Zen, mặc
dù cốt yếu là một phần của Phật giáo, về phương pháp đã chuyển hướng khỏi
ngành thần bí cổ điển của Phật giáo về thiền định.
Một điều
đáng chú ý là trong Phật giáo, sự chứng ngộ gồm trong một thị kiến thuần
tịnh đối với chính những sự thật mà ta đã dùng để khởi đầu công việc thiền
định. Những thấy biết đã thúc giục người ta rút lui khỏi thế tục, bây giờ
trở lại dưới hình thức trừu tượng, vắng bặt sự xen lẫn của cảm xúc quy
định kinh nghiệm đầu tiên của đức Phật, khiến Ngài khởi hành lên đường đến
Giác ngộ. Phải chăng kết quả này là do sự kiện rằng đề tài để thiền định
trở thành như một ý tưởng cố định ?
Người
Phật tử bắt đầu với giả thuyết rằng đời là khổ. Nhưng nếu kinh nghiệm khởi
thủy khác hẳn thì sao ? Nếu đời được cảm nghiệm là vui thú và thế giới là
một hòa điệu đầy khoái lạc, thì sự chứng ngộ có sẽ được tô màu theo đó hay
không ? Khi ấy thật khó mà hiểu được vì sao có người lại mong muốn tách
mình khỏi thế gian khoái lạc và hòa điệu này.
Hiển
nhiên, không ai thiền định trong một đường lối như thế lại từng ra khỏi
mình được. Người ấy không vượt ra ngoài tư tưởng và không tư tưởng,
khoái lạc và đau khổ.v.v... mà chỉ đạt đến một vùng của dửng dưng, mà y
cho là một “bỉ ngạn” (bờ bên kia). Thế thì sự hợp nhất mầu nhiệm (unio
mystica) được thành tựu bằng cái gì ? Tất cả những gì thiền giả đã làm
là tách mình khỏi những cái không thuộc về bản thể chân thực của y; rốt
cuộc ngay ở tầng sâu xa nhất của bản thể, y chỉ tìm thấy chính mình.
Bởi thế,
trên phương diện luận lý, ta phải có thể thực hành thiền định và tập trung
mà không có một đề mục định sẵn, có thể theo một con đường mà không cần
bám vào một cái gì chắc chắn và khách quan cả, không có một giả thuyết
triết học bất cứ thuộc loại nào, cảm nghiệm thế gian như là không đầy buồn
khổ, cũng không đầy khoái lạc, không đáng ghét hay thương, dù nó có thể là
vô thường. Hãy để “triết học” làm sản phẩm của sự giác ngộ thì hơn. Sự
giác ngộ có thật, điều ấy chính đức Phật đã hứa. Có lẽ sự giác ngộ hóa ra
lại khác hẳn với sự giác ngộ của Phật giáo, nếu đừng xen bất cứ gì vào
trong đó. Con đường của đức Phật chứng tỏ rằng điều này rất khả hữu. Trong
Phật giáo, có một giai đoạn dửng dưng khi ta đứng ở điểm trung tính giữa
biết và không biết, không còn để tâm trí mình hướng về bất cứ gì. Nhưng,
trong thiền định Phật giáo luôn bị những giai đoạn trước làm trở ngại.
Cái gì
sẽ xảy ra nếu ta thiền định trong một cách thức không định kiến ngay từ
đầu ? Chỉ tập lắng mình vào trong, trở thành vắng lặng hoàn toàn không có
chương trình, để mặc cái gì xảy đến ?
Ðấy là
đường lối của Zen. Chúng ta không thể nói cái “KHÔNG” được tìm thấy lùi xa
tận đâu theo cách đó, nhưng hiện hữu của Thiền ở Trung Hoa và Nhật Bản
chứng tỏ rằng sự tìm kiếm đã có thành công. Nó thành công một cách rực rỡ,
điều ấy được kiểm chứng bởi sự sinh động của Zen mãi đến ngày nay. Chỉ có
một điều vẫn còn khó hiểu là : vì lý do gì vị thiền gia tinh luyện xa lánh
thế gian khi thái độ của người đối với thế gian hoàn toàn trung tính về
phương diện triết lý ? Có thể đưa ra một lối giải thích có tính cách lịch
sử về vấn đề này : ông biết rằng có sự giác ngộ và một con đường đi đến
đấy. Rồi ông lại có thể nói rằng kinh nghiệm ông đang trải qua chính là
“sự giải thoát vĩ đại”. Nhưng giải thoát khỏi cái gì ? Trong ý nghĩa nào ?
Trong
Thiền, con người không có vị trí trung tâm điểm như ở thần bí Âu châu,
trong đó trạng thái hợp nhất thần bí (unio mystica) xuất hiện như
một ơn riêng tràn đầy hạnh phúc mà con người được hưởng. Chỉ có một mình
con người trong tất cả mọi loài là được dành riêng kinh nghiệm ấy, và khi
đạt đến nó, y bước ra khỏi tình trạng hiện-hữu-trong-thế-gian. Sự bước ra
ngoài này, y gọi nó là “xuất thể” (ek-stasis); ấy là sự tự đánh mất mình
và tìm thấy mình trở lại, chết đi và sống trở lại. Cái y tìm lại được là
trung tâm đích thực của y, tự ngã không thể chuyển nhượng của y đã bị loại
bỏ, nhưng lại được duy trì trong sự hợp nhất thần bí. Trong Thượng
đế, trong Thần tính - hay bất cứ danh từ nào khác, mà những nhà thần bí Âu
châu đặt ra để gọi cái mà họ hợp nhất với, tan hòa vào tự ngã không phải
cuối cùng bị dập tắt, mà là được cứu rỗi, nâng đỡ, và số mệnh của nó được
định đoạt vĩnh viễn. Sự để tự ngã chết đi trong mình chỉ cần thiết trong
một giai đoạn tạm thời, cho mục đích hợp nhất tối hậu, vì mục đích này
không dung túng tình trạng nhị nguyên, bởi vì Thượng đế chỉ xuất hiện
trong những linh hồn đã dâng hiến nguyên thể của mình như là sự hiến dâng
cao cả tối hậu. Nhưng một khi sự xuất hiện đã hoàn tất, linh hồn trở thành
trung tâm linh diệu được ban phát quyền năng để sống đời đời trong nguyên
thể của nó, được là nó mãi mãi, tiến lên từ chính nó, như bánh xe vĩnh
viễn lăn tròn của Nietzsche.
Trong
Thiền, trái lại, hiện hữu con người đúng nghĩa vừa là ek-static -
xuất thể, vừa là ek-centric - ly tâm, dù chúng ta ý thức về nó hay
không. Một người càng cảm thấy mình là một cái tôi, cố tăng cường cái tôi
này, và cố với tới một sự toàn thiện không bao giờ đạt được thì y càng
bước ra khỏi trung tâm của hữu thể - bây giờ không còn là trung tâm của y
- một cách vô vọng và càng tự rời xa khỏi nó.
Ðối với
người Phật tử phái Thiền, mọi sự hiện hữu, ngoài con người - thú vật, cỏ
cây, đất đá, không khí, lửa, nước... - sống không đòi hỏi từ trung tâm của
hữu thể, không từng rời khỏi nó, hoặc không thể rời khỏi. Nếu con người,
khi đã lạc ra khỏi trung tâm này, muốn biết sự an ổn và hồn nhiên của hiện
hữu như các loài kia đang sống, vì rốt cùng chúng sống không mục đích, thì
không có cách nào khác cho y ngoài ra một sự đảo ngược tận gốc. Y phải đi
trở lùi dọc theo con đường mà muôn ngàn kinh sợ và đau buồn đã chứng tỏ
đấy là một con đường của lầm lạc, phải lột bỏ mọi sự gì hứa hẹn mang y trở
về với chính y, phải khước từ cái ma lực cám dỗ của một cuộc đời sống bám
trên tài nguyên của chính mình, và trở về nhà, “ngôi nhà của chân lý” mà y
đã vô cớ từ bỏ để đuổi theo những bóng ma khi y chưa đầy đủ lông cánh. Y
không được “trở thành như một hài nhi bé nhỏ”, mà như rừng và đá, như hoa
và trái, như gió và bão.
Sự
hợp nhất mầu nhiệm trong Thiền bởi thế có nghĩa là sự “quy gia”, sự
phục hồi tình trạng nguyên sơ đã mất. Và như vậy, muốn sống ngay từ trung
tâm như loài vật, cây cối và mọi sự vật khác, con người phải đi theo con
đường chối bỏ mọi sự trong y có tính cách ly tâm.
Ở Viễn
đông, sự đảo ngược và quy gia này không phải được phó cho tình cờ may rủi.
Con đường có thể được chuẩn bị và bước theo một cách có phương pháp, nhất
là ở Nhật.
Người ta
có thể phản đối lối giải thích này của Thiền Phật giáo về hiện hữu với lý
luận rằng : người phương Ðông, suốt lịch sử dài lâu của họ, và ngay cả bây
giờ, chưa bao giờ họ bị lìa xa thiên nhiên một cách vô vọng như người Âu
châu. Ðiều này có lẽ đúng và có thể xác nhận bằng một cái nhìn thoáng qua
đời sống hàng ngày của họ, và nhất là nghệ thuật của họ. Nhưng phải nhận
rằng ngay cả sự gần gũi không gián đoạn với thiên nhiên cũng còn rất xa
với sự gần gũi Thiền. Thiên nhiên, dù nó có được nhìn bằng tri thức đi
nữa, hoàn toàn không phải là chân lý bao-gồm-tất-cả mà Thiền cố sống theo.
Cũng không có lợi gì khi nêu lên rằng : người Ðông phương - nhất là người
Nhật - chưa gỡ mình ra khỏi những dây trói của truyền thống, mặc dù đời
sống của họ có tân thời hóa trong các lãnh vực kinh tế, chính trị và kỹ
thuật. Bác luận này không trúng chỗ, vì vào thời Phật giáo Zen đến Nhật
Bản, không có vấn đề đời sống tân thời hóa. Bởi thế, mặc dù người thời bấy
giờ sống trong sự gần gũi liên tục với thiên nhiên, và dưới ảnh hưởng của
một truyền thống mà họ chấp nhận không bàn cãi, điều ấy vẫn không ngăn cản
người Phật tử phái Thiền khỏi nhìn tính cách bảo đảm này của cuộc sống như
là “ly tâm”, như là sa đọa, và cuối cùng như một tội lỗi.
Ðối với
người Phật tử phái Zen, có một sa đọa và tội lỗi trong chính sự vụ có thể
sống nhờ phần lớn vào những tài nguyên của riêng mình. Con người cảm thức
và kinh nghiệm mình là một cái ngã. Ngã tính đưa đến sự ích kỷ và chấp
chặt lấy mình trước những gì không phải là mình, và do đó đưa đến tính sắt
đá của trái tim. Y tự cảm thấy và làm cho mình trở thành trung tâm điểm,
một cách hữu thức hoặc âm thầm. Thái độ này có khuynh hướng trở thành càng
ngày càng mãnh liệt, nhưng cũng không cần đưa nó đến một cùng độ. Ðối với
Phật tử phái Zen, chính những bản năng vị ngã đầu tiên của một đứa trẻ đã
thật khó tránh và rất tai hại. Bởi thế, không lý do gì để bảo rằng Ðông
phương chưa bao giờ bị rời xa thiên nhiên như người Âu châu, và vẫn còn
sinh hoạt trong khung cảnh của truyền thống. Ðiều này không ngăn nổi một
cuộc đấu tranh dai dẳng với ngã tính của y, với kết quả là y còn rất xa
với sự sống ra ngoài chính y như thể y đang bị sống (không
có chủ thể tác động) và còn rất xa với sự bị sống như thể y đang
sống ra ngoài chính y.
Mối nguy
đặc biệt là con người thông tục thường ở trong một tình trạng bất tri đến
độ y không biết điều này, và cho dù có nói y cũng không hiểu được. Ngã
tính của y đi liền với một sự bóp méo thực tại. Tri kiến của y bị rối loạn
đến nỗi y không thể thấy sự khác nhau giữa những gì y đang là và những gì
y đáng phải là. Vì những gì y đáng phải là, và làm sao y có thể trở thành
như thế, “những gì” ấy không thể đặt ra trước mặt y để làm một hình ảnh
hướng dẫn y được. Ðấy không phải là một lối sống khác đi, một chiều hướng
mới cho cuộc sống hàng ngày của y, không phải một hình ảnh y có thể đưa
vào thực tại, không phải một cái gì có thể được hoàn tất bằng ý thức và ý
chí, với mục đích nghiêm trọng và một ý thức trách nhiệm nào. Ðấy là một
cái gì hoàn toàn khác hẳn, một cái gì tuột khỏi ý chí và lý trí của y và
chỉ có thể đạt được nhờ một cuộc biến đổi tận gốc.
Ðó là lý
do vì sao Thiền Phật giáo không thuyết giảng. Những bài thuyết pháp vẫn là
những danh từ. Nó đợi đến khi người ta cảm thấy ngạt thở và bất ổn, cảm
thấy có một khát vọng thầm kín thúc đẩy mình.
Mặc dù
kinh nghiệm thần bí là huyền nhiệm, khôn dò, không thể nói năng, con đường
đưa đến đấy lại không được có tính cách như thế. Nó cốt dành cho bất cứ
người nào có thiện chí, dù chỉ trong giai đoạn, như định mệnh đã dành cho
y. Như vậy ta thấy có một tính cách nơi Thiền gây cho ta niềm tin cậy. Bởi
thế, không đáng ngạc nhiên nếu chính vì lý do con đường phải được chia,
trên lược đồ và trong lý thuyết, thành nhiều giai đoạn riêng rẻ, sự học
tập những giai đoạn này phải trở thành một thói quen đều đặn. Có một lối
tập luyện gắt gao trong Thiền làm ta thấy như nó hoàn toàn không có linh
hồn. Mọi sự phải tiến hành với sự đúng đắn của máy đồng hồ.
Ðối với
người Âu châu (nhưng không với người Ðông phương), điều làm họ buồn rầu
là thấy những bậc Thầy dường như không chú ý gì đến những cá tính riêng
biệt nơi học trò. Họ không lưu tâm đến những lối phát triển đặc biệt nơi
từng cá nhân và đến những hậu quả khác nhau tùy từng người của sự phát
triển này; họ áp đảo chúng, nhìn chúng với sự khinh miệt, lùa chung cá mè
một lứa ngang nhau.
Ðể giải
thích điều ấy, thật không ích gì nếu bảo Ðông phương vốn không có cá tính.
Trái lại, những bậc Thầy biết rất rõ ràng có những dị biệt sâu xa trong
những cá nhân, nhưng họ cũng biết rõ - và ở đây nữa, họ lại khác với người
Âu Tây - ở đâu trong lãnh vực thần bí những dị biệt này có thể được xuất
hiện, ở đâu chúng có thể không những được dung túng mà lại còn được biện
minh thực sự. Và điều này dĩ nhiên không ở trên con đường đến kinh nghiệm
thần bí, vì ở đây điều cốt yếu là phải phủ nhận mọi sự cá biệt, làm cho nó
kiệt quệ, để con người hoàn toàn “trống rỗng”, bị rút hết cả những tính
cách riêng tư nhất. Vì lẽ ấy, thật rất đáng nghi ngờ là những đặc tính bẩm
sinh của ta có thật có chút giá trị “riêng biệt” nào chăng ? Tất cả những
khuynh hướng năng khiếu làm cho chúng ta kiêu hãnh có lẽ tựu trung đều phi
ngã.
Những vị
Thầy thành công trong việc đặt học trò chịu nổi thứ kỷ luật có vẻ vô cảm
nhờ ở kinh nghiệm tâm lý tài tình của họ, vì chính họ cũng đã đi qua cùng
con đường ấy ; hơn nữa, họ sẵn một kho kinh nghiệm chất chứa của nhiều thế
kỷ. Những bậc Thầy vĩ đại có thể làm những việc quái lạ nhất về phương
diện này, đôi khi hầu như khó tin nổi. Người môn đệ nào hoài nghi về khả
năng của họ để thấy suốt tâm hồn mình, anh ta sẽ nhận ra ngay rằng : sự
đối kháng của mình, dù có ý thức, dù theo bản năng, thật vô hiệu. Dĩ nhiên
người phương Ðông ít khi ở vào hoàn cảnh này. Lòng tôn kính vô hạn đối với
Thầy đã ở trong dòng máu của anh ta ; đấy là một phần của truyền thống y.
Vì Thầy cho anh ta tinh túy của Thầy, mà cũng sẽ là tinh túy của môn đệ -
tinh túy hiểu theo nghĩa tâm linh. Tinh túy này tuyệt đối không phải là
những gì của tri thức có thể được tách khỏi người cho ban đầu, để y bị
quên đi, song là kho tàng của năng lực tâm linh, mà chỉ người đã có kinh
nghiệm nó mới có được, và do đó không phải của riêng y.
Nếu
người môn đệ có bao giờ có những kinh nghiệm thần bí, ấy là hoàn toàn nhờ
ở Thầy y. Ðối với Thầy, số phận của môn đệ cũng quan trọng như là số phận
của chính ông, ông sẵn sàng tự hy sinh để làm bổn phận. Trên tất cả - và
điều này phải được nhấn mạnh đặc biệt - ông luôn luôn có thì giờ dành cho
những môn đệ.
Kết quả
là mối liên hệ giữa trò đối với Thầy là một liên hệ của lòng tin tưởng
tuyệt đối và sự tận tụy hoàn toàn. Vị Thầy, về phần ông, nhận sự biết ơn,
lòng tôn kính và yêu thương này như một sự gì không phải dành cho riêng cá
nhân ông, vì năng lực ông không xuất phát từ chính ông hay từ những gì ông
đã trở thành qua những nỗ lực riêng ông, nhưng là từ nhất thể. Bởi
đó, ông không thấy lý do gì để tự mãn trong việc này. Nhưng ông không ngăn
cấm lòng tận tụy của môn đệ ông ; ông nhận nó như chuyện dĩ nhiên, bao lâu
người môn đệ còn nương vào sự lãnh đạo tâm linh của ông và chưa liên lạc
được với trung tâm Bản thể. Một khi tâm này đã được tìm thấy, mối liên hệ
sẽ không còn là một liên hệ của đức tin và sự giao phó, mà là liên hệ về
hiểu biết.
Bất cứ
việc gì Thầy sai bảo sẽ được người môn đệ thi hành - không phải với vẻ
siêng năng phô trương của người mong chóng “thành nghề” về tôn giáo (những
người như thế sẽ bỏ trường gấp), nhưng do một động lực nội tâm muốn dâng
hiến. Ðiều này có thể thấy qua lối nói chuyện giữa những môn đệ với nhau
khi nói về Thầy họ - với một sự kính phục thiêng liêng. Ðối với họ, ông là
mẫu mực, và ngay cả con mắt vô cùng tinh xảo và minh mẫn của họ cũng không
thể tìm ra lỗi lầm nào trong ông, mặc dù họ luôn luôn ở trước mặt ông. Nếu
không thế thì sẽ là một tai họa toàn diện, vì toàn thể vũ trụ của họ sẽ
sụp đổ. Và vị Thầy nếu ý thức đến một khuyết điểm dù nhỏ nhặt nhất trong
mình, ông sẽ tự ý từ chối chức vụ cao cả của ông và thôi không lãnh đạo kẻ
khác. Bởi vì trên con đường dài và tự xóa mình của Thiền đạo, có quá nhiều
trở ngại, thất vọng và thất bại đến nỗi nếu những môn đệ không đặt tin
tưởng tuyệt đối vào vị Thầy, và luôn luôn nhận thấy lòng tin tưởng của
mình được biện giải, thì họ sẽ không thể nào ở lại suốt giai đoạn huấn
luyện. Chỉ có niềm tin này nâng đỡ họ, không phải tin rằng họ sẽ đạt mục
đích, nhưng tin rằng Thầy đang hướng dẫn họ đi đúng đường - như số phần họ
phải đi. Và nếu họ có phải cắt ngang nửa đường đứt gánh trước khi đến
đích, họ sẽ hiểu rằng đi được chừng ấy đoạn đường thôi cũng đã không uổng
một đời. Ðiều khiến họ tiếp tục đi không phải là niềm tin trực tiếp vào
việc đạt mục đích rốt cùng, vì chuyện ấy xa xôi quá, và chưa thấy hiệu quả
gì. Nhưng nó trở thành hữu hiệu qua vị Thầy ; và như thế tin vào vị Thầy
chính là gián tiếp tin vào mục đích.
Sự lược
đồ hóa con đường, máy móc hóa lối dạy dỗ, mối liên lạc giữa môn sinh với
Thầy - tất cả những điều ấy giúp ta hiểu vì sao, ngay từ khởi thủy đã có
những “trường” dạy thần bí ở Viễn Ðông ; và tại sao con đường, cũng như
kinh nghiệm chân lý, cũng như cuộc đời của kẻ hấp thụ tâm pháp, đều không
phải được phó cho may rủi, mà phải chịu sự huấn luyện có hệ thống và chịu
những ảnh hưởng. Ở Tây phương chưa bao giờ có những trường học về thần bí
theo nghĩa này, ngay cả những trường mở ra để thí nghiệm thử. Một nhà thần
bí lão luyện vào bậc Thầy thường đột hiện như thể trên trời sa xuống, sáng
rỡ một lúc ngắn ngủi như một khí tượng, rồi lại tan biến. Bất cứ ghi chép
gì ông đã để lại sau lưng sẽ được người ta đọc và khâm phục một thời gian,
và vẫn còn ảnh hưởng trên một đoàn thể nhỏ trung thành. Nhưng tựu trung,
tất cả nó có để bám vào là nguồn cảm đầu tiên ; mỗi người rút ra từ đấy
những gì thích hợp với mình, cuối cùng đoàn thể tách ra thành từng mảnh
tùy theo cách giải thích những lời ông để lại. Nhà thần bí Tây phương có
thể nhóm lên ngọn lửa cho tâm người, nhưng nó không tiếp tục cháy sáng,
bởi lẽ những người ấy không được ở trên một con đường cung cấp nhiên liệu
đầy đủ, từ kinh nghiệm bản thân của ông Thầy, để cho ngọn lửa đừng bao giờ
tắt.
Sau đây
tôi sẽ cố thuật lại sự học tập và sự biến đổi của những người đi vào con
đường này ở Nhật Bản, trong những Thiền viện Phật giáo.
Nhưng
trước tiên tôi muốn nêu một nhận xét tổng quát . Bất cứ người nào đã có
cái may mắn sống qua một vài năm liên lạc mật thiết với những Phật tử của
phái Thiền Nhật Bản, không khỏi để ý ngay cả những chi tiết thường nhất
trong sinh hoạt hàng ngày của họ, như thể là bằng cách đó ta có thể giải
thích được những bí mật về họ. Người ấy gần như buồn rầu để nhận thấy rằng
y đang tiếp xúc với một dân tộc theo một khuôn mẫu khác hẳn thường tình.
Họ dường như được ngự trị bởi một ngôi sao đặc biệt, không những trong
những gì họ làm, họ nói, trong những sự im lặng của họ, mà nhất là trong
hành vi tình cờ của họ : trong cách họ đứng, họ bước đi, hay uống trà, hay
xua một con muỗi... Dường như cái thế giới trong đó họ sống đã in một ấn
chứng vô song lên toàn thể con người họ, đến nỗi không có gì xảy đến trong
họ và xung quanh họ mà không đã thâm nhập - hay bắt đầu thâm nhập - vào
trong mối tương quan rõ rệt với họ, với cái tâm vô hình tướng định đoạt số
phận họ và tính chất cuộc hiện hữu của họ. Chính họ, họ không bao giờ nói
đến cái gì từ bên trong đã chuyển họ (và không chuyển họ), họ cũng không
cảm thấy một thúc đẩy nào để tự thú. Với một nụ cười khôn dò, họ rút lui
khỏi sự dò xét tìm hiểu và hoàn toàn tảng lờ mọi câu hỏi đặt ra chỉ vì tò
mò. Bí ẩn của họ chỉ có thể được lại gần do một người cũng đang thân hành
đi trên đường đến chỗ chứng nghiệm nó.
Như
thông lệ ở Viễn Ðông, những môn sinh trẻ tuổi trong một tu viện, những
người được định đoạt cho đời tu, ít khi đến đấy do tự ý mình. Thường
thường họ vâng theo lòng mong ước của cha mẹ họ. Nhưng họ quá xem sự mong
ước này thành của riêng họ, đến nỗi nó có thể là sự thúc giục trong chính
họ. Nếu không, họ sẽ không tìm thấy thỏa mãn. Bởi vì đời của một tu sĩ
không hẳn là đầy mời mọc cám dỗ : một cuộc sống khắt khe đầy những thiếu
thốn, tuy nhiên sự nghèo nàn ấy được bù đắp bằng những của cải nội tâm
phong phú đến nỗi họ sẽ không chịu đổi lấy bất cứ một cuộc sống nào khác.
Ngoài những môn sinh này, lại có những người đến thực tập trong những
thiền đường của các Thiền viện Phật giáo ; những môn sinh thuộc đủ các cấp
hạng đang chuẩn bị cho một nghề nghiệp, hay những môn sinh đã hoàn tất
khóa huấn luyện của họ, trong số đó có những nghệ sĩ đủ loại. Những người
này đến để lưu lại một thời gian do tự ý thích của họ, phần nào bị lôi
cuốn bởi tinh thần Zen, và tin rằng sự tiếp xúc gần gũi hơn với nó sẽ đem
lại cho họ một điều gì mà họ không thể bỏ qua, một điều không những có lợi
ích cho nghề nghiệp của họ, mà còn có lợi ích cho chính bản thân họ.
Những
môn sinh lớn tuổi này đã được un đúc bởi kinh nghiệm của cuộc sống, hoặc
bởi nghề nghiệp họ, và có lẽ đã chứng tỏ khả năng của họ. Và điều ấy có
giá trị cho sự chọn lọc họ và nhận họ vào, cho sự việc họ được một vị Sư
chọn riêng ra. Họ đã có một tầm nhiệm vụ khá rộng rãi, họ cũng có thể đã
qua một khóa huấn luyện cam go cho ý chí và trí năng. Ðiều có vẻ lạ lùng
là điều này lại được xem quan trọng. Bởi vì những gì họ sẽ phải học trong
tu viện - tập trung để thiền định - đòi hỏi khả năng tập trung vào một vật
hàng giờ, hàng ngày, và suốt những tuần lễ. Ðiều ấy cần trước nhất sự quả
quyết kiên cố của ý chí cũng như một trí năng mẫn tiệp. Mẫu người có cảm
xúc thắng thế nhận thấy việc này rất khó khăn ; quả thế, họ không tiến bộ
được chút nào.
Một yếu
tố giúp họ rất nhiều là người Nhật từ ấu thời đã tập được sự tuân kỷ luật.
Ðiều đáng ngạc nhiên là đối với người Âu, hầu như không thể tưởng tượng
được, là người Nhật đã để nhiều thì giờ vào việc kiềm chế và kiểm soát
những cử động mà người ta có thể xem bất quá chỉ là những lỗi về thẩm mỹ ;
ví dụ một người nào đóng cửa một cách giận dữ. Ở Ðông phương, điều này
người ta không xem là một dấu hiệu của cá tính, là biểu hiện của một nhân
cách hùng mạnh, cũng không xem như một tật xấu nhỏ không đáng lấy làm
điều. Bất cứ người nào làm một việc như thế sẽ không - như người Âu
châu - cho là vì hoàn cảnh, hay tự tha thứ mình bằng cách bảo rằng ý thức
đã tuột khỏi y. Y sẽ đi trở lại cánh cửa, mở nó ra, nhẹ nhàng đóng nó lại
và nói với nó : “Tôi xin lỗi ông” . Về sau, y sẽ cẩn thận về cách đóng
cửa. Hoặc có lẽ y vừa nhận một gói đồ. Y xé toạc nó ra một cách nóng nảy,
ném vứt dây buộc và giấy gói. Quá muộn, y nhớ lại rằng y đã mất thể diện
vì sự nóng nảy và tò mò của y. Trong tương lai y sẽ bình tĩnh, cẩn thận mở
gói và dây, để qua một bên, rồi khi ấy mới bắt đầu xem bên trong có gì.
Hay lại nữa, y đang trông đợi một bức thư quan trọng. Nó đến. Thật dễ dàng
để nhượng bộ sự thúc đẩy xé mở thư ra và đọc một mạch. Thế là y tự buộc
mình phải để bức thư qua một bên và quay sang làm một việc gì khác, cho
đến khi y đã thắng lướt cơn vội vã, hấp tấp của mình, khi y đã quên được
bức thư. Khi y đặt tay vào nó sau đấy, y mở nó cẩn thận như thể cái phong
bì là một vật quý báu.
Một
người Âu sẽ nghĩ : “Họ rỗi rảnh” . Không, họ không rỗi rảnh, họ thong
thả. Hoặc y sẽ nói : “Họ khéo quan trọng hóa những chuyện không đâu”.
Không, họ muốn trở thành không quan trọng. Và y hỏi : “Tất cả việc ấy đưa
đến cái gì ?” . Ðưa đến điều này : là những người kiên nhẫn được trong
những việc nhỏ nhặt tầm thường, tự kiềm chế mình, thì sẽ có ngày có được
sự tự chủ tương tợ trong những vấn đề quan trọng lớn lao. Bởi thế mà
giá trị lớn được đặt trong tư cách tinh thần và trong sự tuân giữ trật tự
xã hội và đạo đức, những điều này được xem không phải như mục đích cuối
cùng - Thiền vượt ngoài lập trường ấy - mà như một giai đoạn tiên khởi.
Sự luyện
tập ý chí và trí năng này được bổ túc và nâng đỡ bằng một lối ăn uống giản
dị thanh đạm, bằng công việc tay chân để giải trí, với một thời gian ngủ
nghỉ không quá số lượng cần thiết trên một chiếc giường cứng. Kỷ luật vô
cùng chặt chẽ. Sự đúng giờ giấc, tính cẩn trọng được đòi hỏi, và thêm vào
đó, cần một khả năng chịu đựng sự nóng bức và giá lạnh bất kể thời tiết.
Từ
phương diện này, ảnh hưởng của Phật giáo Thiền tông đối với người hiệp sĩ
Nhật (samurai) có thể hiểu được ; sự thật tinh thần hiệp sĩ được un đúc
phần lớn từ đó. Ngay cả ngày nay, sự huấn luyện về bắn cung và đánh kiếm
cũng nổi tiếng về kỷ luật nghiêm nhặt của nó. Những giờ đầu tiên của buổi
sáng được chọn để thực tập, vào giờ ấy, trí óc ta minh mẫn. Những biến đổi
bốn mùa không quan trọng : những lúc lạnh nhất và nóng nhất trong ngày
thường được chọn.
Sự huấn
luyện những môn sinh trẻ thì khác : trong mọi phương diện, họ là những
người vở lòng, những trang giấy trắng. Vị Thầy trước tiên phải tìm cách
biết rõ họ trước khi ông có thể đặt họ lên con đường Thiền. Bởi thế, trước
hết là những hoạt động của họ hoàn toàn khác hẳn những gì ta có thể chờ
đợi. Họ phải lau nhà, làm việc trong bếp, trong đồng ruộng và vườn tược.
Trong mọi lúc họ đều được ông Thầy kín đáo quan sát. Không những sự nhanh
nhẹn, khéo léo và thẩm mỹ là quan trọng, mà còn quan trọng hơn nữa là
thiện chí, lòng hăng hái, tính cẩn trọng, không vị kỷ, sự sẵn sàng phục
vụ. Họ trải qua một thời gian thử thách, với con mắt không thể bị đánh lừa
của vị Thầy luôn theo dõi họ. Ông tuyệt nhiên không nhìn xem họ cư xử với
ông ra sao. Ðiều dĩ nhiên là họ đối với ông một cách kính cẩn, nhưng điều
này không khải thị gì nhiều. Và cách thức họ đối xử với bạn đồng tu ra
sao, họ nói chuyện về gì, cũng không đủ định tính họ. Vì ngay trong một tu
viện cũng vậy, đường lối và không khí chung là những gì họ có thể thích
nghi theo - họ luôn luôn có thể “đóng trò” . Bởi thế, để ý đến cái gì một
người không làm thường thường quan trọng hơn để ý cái gì họ làm.
Trái lại, cách cầm nắm đồ đạc, dụng cụ.v.v..., nhất là khi người môn đệ
tưởng là mình không bị quan sát, cho vị Thầy biết rất nhiều điều. Ông đã
làm cho việc này trở thành một nghệ thuật, và có lẽ ông có thể đọc được
nhiều từ nơi đó hơn một nhà xem chữ ký có thể đọc được từ nét bút của một
người. Với môn đệ ông, ông không nhân nhượng, nghiêm khắc, cộc lốc, ông
đối nghịch với họ trong ý nghĩa đúng nhất của danh từ. Nhưng đấy là sự
nghiêm nghị của lòng tốt, không bị lay chuyển vì cảm xúc hay tùy tâm
trạng. Trong lịch sử Thiền Phật giáo, có nhiều ví dụ điển hình về sự
nghiêm khắc tàn nhẫn của một bậc Thầy, nhưng người môn đệ chưa thấy được,
như về sau y sẽ thấy, rằng mọi sự đều được làm vì lòng từ bi.
Khi
người môn sinh đã đến một trình độ nào đó, sự truyền dạy - một sự dạy dỗ
có thể gọi dè dặt là giáo dục “tâm linh” - bắt đầu. Sự luyện tập đặc biệt
tâm linh khởi đầu bằng việc thanh lọc khả năng thấy biết. Trước hết
đòi hỏi người tập luyện phải tri giác tất cả mọi sự hiện có trước mắt,
trong tất cả sự trọn vẹn của nó về phương diện cảm giác, kể cả mọi sự vật
khó chịu hay kinh tởm, và phải giữ nó luôn luôn trong tâm thức. Ta phải
tập đi tập lại việc đăm chiêu trong những nội dung của tri giác, cho đến
khi thuộc lòng nó, và có thể theo ý muốn gợi chúng lại trong tâm thức thế
nào cho chúng xuất hiện mà không mất sự trong sáng rõ rệt.
Khi ta
có thể làm việc này rồi, ta phải tập vươn lên khỏi nó, tập lĩnh hội những
gì ta đang nhìn như thể là ta đang nhìn chúng từ bên trong, tập nhìn xuyên
qua nó và nắm lấy tinh yếu của nó, hệt như việc làm của người họa sĩ với
một vài nét vẽ phác cô đọng. Từ điểm này, chúng ta có thể thấy nghệ thuật
đã nhờ ở Thiền bao nhiêu.
Khi việc
ấy đã được nắm vững hoàn toàn, người ta có thể nhắm đến một sự tăng cường
thêm : giữ lấy phong cảnh, đồng ruộng với cây cối, hoa, súc vật một cách
chăm chú trong cái nhìn của bạn đến nỗi mặc dù khu rừng, bạn vẫn thấy cây
cối, rồi tỉa bớt dần thực tính của chi tiết cho đến khi bạn có thể nắm lấy
đặc tính bất biến của toàn thể và giữ nó lại trong hình thái cô đọng nhất
của nó. Cuối cùng, ngay cả sự nhìn thấy tinh thể thuần túy này cũng phải
được vượt qua ; bạn phải có thể hình dung chính thế giới, vũ trụ và - sau
rốt - khoảng không vô hạn, bằng cách đó bạn nới rộng thêm năng lực nhìn.
Có thể ở trình độ này, mọi sự sẽ trôi giạt vào mông lung bất định, nhưng
cho dù thế, những luyện tập cũng không phải là không có kết quả.
Tập
luyện năng lực nhìn, không chỉ đưa đến sự tăng trưởng khả năng tập trung
như thế mà thôi. Những người có kinh nghiệm thần bí và có những nhiệm vụ
để thi hành trong đời sống thực cũng cần đến năng lực được tăng cường này
về lối nhìn, như ta sẽ thấy.
Chỉ khi giai
đoạn này đã đạt, công việc thiền định thực sự mới bắt đầu.
---o0o---
[ Mục Lục ] [
Phần 1] [
Phần 2] [
Phần 3] [
Phần 4]
[Phần 5]
---o0o---
Vi tính: Nguyên Tịnh
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 01- 4 -2004
