Hoang Phong
Chắc chắn
bài viết ngắn này không thế nào giải đáp thoả đáng cho câu hỏi trên đây,
và cũng không đủ để tóm lược, dù thật đơn giản, các phương cách tu tập tâm
linh thâm sâu và bao quát của Phật giáo. Bài viết chỉ nêu lên vài định
nghĩa sơ lược và một vài nét chính giúp tìm hiểu Thiền trong Phật giáo là
gì.
Đức Phật
Thích-ca mâu-ni ngồi thiền và sau 49 ngày Ngài đạt được Giác ngộ. Đạo Pháp
của Phật là lý thuyết, Thiền là thực hành, Đạo Pháp và Thiền luôn luôn đi
đôi với nhau.
Ngữ pháp và định nghĩa của Thiền
Thiền gốc
tiếng Phạn và Pa-li là Bhavana, có nghĩa là « sự luyện tập ».
Kinh sách gốc Hán và Hán Việt dịch khá đúng chữ Bhavana là Tu
hay Tu tập, Bhavana dịch sang tiếng Tây tạng là « tập cho
quen dần ». Kinh sách Tây phương lại dịch chữ này là Meditation,
có nghĩa là « suy tư » « trầm tư », quả thật không sát nghĩa
chút nào cả. Kinh sách gốc tiếng Việt và Hán thường nhầm lẫn Bhavana
với Dhyana (tiếng Phạn) và Jhana (tiếng Pa-li). Dhyana
và Jhana có nghĩa là định, nhất tâm, hoặc còn dịch âm
là thiền na...
Do cách
dịch không sát nghĩa và lầm lộn với các chữ khác làm cho Thiền, đối với
một số người, đôi khi trở thành một thứ gì thật khó hiểu và bí hiểm (?).
Một cách vắn tắt, nên hiểu Thiền là sự tu tập, tập luyện. Nhưng tập
luyện cái gì ? Tập luyện tập tâm thức. Đó là cách nhìn về bên
trong, giúp tìm hiểu bản chất đích thực của tâm thức để khắc phục tâm
thức, đi xa hơn một chút là nhìn thấy bản thể đích thực của hiện thực để
đi đến Giác ngô.
Tại sao
lại phải khắc phục tâm thức ? Vì tâm thức luôn luôn bị kích động bởi những
cảm nhận sai lầm và những xúc cảm bấn loạn phát sinh từ vô minh,
tức là nghiệp. Cảm nhận sai lầm và xúc cảm bấn loạn chuyển thành
ngôn từ và hành vi. Ngôn từ và hành vi tạo ra nghiệp và vô minh.
Trên đây là tóm lược cái vòng lẫn quẫn của thập nhị nhân duyên trói buộc
chúng sinh trong cõi luân hồi. Khắc phục tâm thức đòi hỏi sự tập luyện
hay tu tập lâu dài. Tu tập hay tập luyện để an bình tâm thức, hoá
giải những tư duy và xúc cảm bấn loạn và những cảm nhận sai lầm về mọi
hiện tượng và biến cố chung quanh. Tu tập hay tập luyện như thế gọi là
Thiền. Thiền để nhìn thấy tính cách vô ngã của tâm thức (Tánh
không), nhìn thấy tính cách biến động (vô thường) của mọi vật
thể và biến cố, nhìn thấy dạng thể trói buộc và lệ thuộc của mọi hiện
tượng (duyên sinh, duyên khởi) qua bản chất tương liên, tương tạo
của chúng (Tánh không).
Nhìn thấy
ở đây có nghĩa là nhìn thấy Tánh không của tâm thức, nhìn thấy
mọi vật thể và mọi biến cố không hàm chứa bất cứ một sự hiện hữu nội
tại hay tự tại nào cả, chúng chỉ hiện hữu bằng sự cảm nhận quy ước, xuyên
qua hiện tượng tương liên, tương tác giữa các nguyên nhân và điều kiện. « Nhìn
thấy » như thế là kết quả do tu tập và tập luyện tâm thức đem đến, tức
là kết quả của Thiền. Kết quả đó chính là sự Giác ngộ. Chỉ
có vậy.
Chỉ có
vậy, nhưng kinh sách cũng nhắc nhỡ ta rằng muốn đạt được Giác ngộ,
phải vượt hết « ba thời gian vô tận và vô biên » cần thiết cho việc
tu tập. Lời nhắc nhở ấy có nghĩa là gì ? Nó gián tiếp cho ta biết là con
đường tu tập tâm linh rất dài và rất gay go, đừng tưởng rằng khi thiền
định ta quán nhận được một vài ảo giác nào đó có nghĩa là ta đã « giác
ngộ ».
Vị trí của Thiền trong các học phái Phật giáo
Hầu hết
các tông phái và học phái Phật giáo đều dùng Thiền làm căn bản cho việc tu
tập. Chỉ trừ một vài môn phái như Tịnh độ sử dụng lòng mộ đạo và cách tụng
niệm làm phương châm, không quan tâm đến kỹ thuật Thiền định. Tịnh độ phát
triển trong các vùng Viễn đông như Nhât bản, Trung quốc và Việt Nam, người
tu tập đặt hết lòng tin nơi vị cứu khổ là Đức Phật A-Di-Đà, ngự ở Tây
phương cực lạc. Ngài cứu độ và tiếp dẫn chúng sinh đến mãnh đất phúc hạnh
của Ngài ở vào phương Tây của vũ trụ này.
Các học
phái Phật giáo khác, từ Nam Tông, Bắc Tông cho đến Kim cương thừa đều
hướng sự tu tập vào con đường cải thiện tâm linh, con đường ấy gồm có ba
khía cạnh hay ba chặn đường xếp theo thứ tự rõ rệt như sau : tu tập
về đạo hạnh (Tu hạnh = shila), tu tập để phát huy sự tập trung tâm
thức (Tu định, Nhất tâm, Thiền-na = dhyana) và sau
hết là tu tập để quán thấy quá trình chi phối sự hiện hữu của ta (Tu
tuệ = prajna). Sự quán thấy này không phải đơn giản chỉ là « sự hiểu
biết », nhưng đúng hơn là cách « cảm nhận trực tiếp » bằng trực giác,
không xuyên qua sự suy luận, lý trí và tri thức. Sự cảm nhận ấy còn gọi là
Tuệ giác và Tuệ giác là mục đích tối thượng của việc tu tập
Đạo Pháp.
Một vài hiểu biết sai lầm hay khiếm khuyết về Thiền
Người Tây
phương thường hiểu sai về Thiền, họ xem Thiền là phương cách để trút bỏ
tất cả những gì trong đầu, trút bỏ mọi bấn loạn và tư duy, tạo ra sự trống
không trong tâm thức. Theo họ, Thiền là cố gắng lắng sâu vào một cảnh hư
không của nội tâm, vượt thoát khỏi thế giới biến động chung quanh. Khái
niệm về trống không trên đây dẫn đến một cực đoan tức là chủ nghĩa hư vô,
hoàn toàn không phải là Đạo Phật. Một vài triết gia Tây phương thuộc thế
kỷ XIX và cả hiện nay đã vin vào khái niệm của Phật giáo về Tánh không
của tâm thức (vô ngã của cái tôi) và của mọi vật thể và biến cố (vô
ngã của mọi hiện tượng) để suy diễn lệch lạc trong mục đích cố tình
tìm cách chận đứng sự xâm nhập của Phật giáo vào Tây phương. Thiền không
phải là cách trút bỏ những gì trong đầu để tạo ra một khoảng trống không
cho tâm thức. Chuyện đó không thể thực hiện được, tâm thức là một chuỗi
dài liên tục của những khoảnh khắc đơn vị thời gian nối tiếp nhau không
gián đoạn và ngưng nghỉ, Thiền là cách tìm hiểu và sử lý tư duy cũng như
những xúc cảm bấn loạn hiển hiện trên dòng tiếp nối liên tục đó, để đạt
đến một thể dạng trong sáng của tâm thức giúp thực hiện sự hiểu biết siêu
nhiên về bản thể đích thực của vạn vật, vượt lên trên những cảm nhận nhị
nguyên và quy ước thông thường.
Một số
người Tây phương cũng hiểu lầm Thiền là một phương pháp đem đến sự an
bình, tạo ra một không gian bình lặng cho tâm thức giữa những tranh chấp
và biến động của thế giới tân tiến ngày nay, họ xem Thiền như một viên
thuốc mầu nhiệm làm hạ bớt những bấn loạn trong tâm thức, giống như một
viên thuốc aspirine làm hạ cơn sốt. Thật là một khái niệm hết sức hạn hẹp,
thấp kém và thiển cận, nên hiểu rằng mục đích tối thượng của Phật giáo là
đưa con người và tất cả chúng sinh đến Giác ngộ và Giải thoát. Không có
một học phái nào hay một tông phái nào của Phật giáo chủ trương cách thức
tu tập làm tê liệt tâm thức, làm cho tâm thức trở nên bất động và vô cảm.
Trái lại Phật giáo khuyến khích phát huy một tâm thức tích cực, bén nhậy,
trong sáng và cường lực để quán thấy bản chất của hiện thực.
Người tu
tập theo Tịnh độ tại Á châu lại lơi là với Thiền, quả thật là một điều
đáng tiếc. Tịnh độ tương đối « dễ tu » nhưng nếu muốn đạt đến Giải thoát
toàn vẹn và hoàn hảo bằng Tịnh độ là một điều khó thực hiện. Tuy nhiên đã
có một vài người Tây phương tu học về Tịnh độ tại Nhật bản đã đạt được
những mức độ thực hiện thật cao thâm, viết nhiều sách về Phật giáo Tịnh độ
rất sâu sắc. Phật giáo Á châu đôi khi mang tính cách dân gian và đại
chúng, thiếu hẳn sự tu tập đích thực và chân chính. Thiền tông ở Á châu
cho thấy có ít nhiều suy yếu. Thiền Nam tông không rốt ráo và toàn diện,
ít nhất là theo quan điểm của Bắc tông.
Thân xác và tâm thức
Thân xác
giữ một vai trò then chốt cho việc thiền định. Mặc dù Thiền là một cách tu
tập nội tâm, nhưng lại dựa vào một tư thế đặc biệt của thân xác, gọi là « tư
thế ngồi thiền ». Tư thế thông thường nhất là tư thế « kiết già » :
hai chân chéo vào nhau, bàn chân này gác lên đùi của chân kia và ngược
lại. Nếu không ngồi tréo chân được như thế, thì chỉ cần một bàn chân gác
lên đùi của chân kia cũng được, tư thế này gọi là « bán già ». Lưng
giữ thẳng, hai bàn tay để ngữa ở vị trí trước bụng nơi chỗ trũng giữa bụng
và hai chân, bàn tay phải đặt trên bàn tay trái, hai ngón cái chạm nhẹ vào
nhau. Hai vai ở tư thế tự nhiên, không rút lên cổ cũng không buông thõng,
mặt hơi nhìn xuống, mắt hé mở. Tư thế đó giúp người hành thiền ngồi được
lâu trong thế bất động, không phải cố gắng nhiều. Hãy quan sát một bức
tượng Phật sẽ thấy rõ tư thế vừa mô tả. Tâm thức giao động và biến đổi
không ngừng, năng động hơn thân xác, nếu không đủ sức giữ cho thân xác bất
động thì làm sao kiểm soát được tâm thức. Tâm thức và thân xác luôn luôn
tương tác với nhau. Khi ngồi thiền, tâm thức không phóng ra bên ngoài
nhưng hướng vào bên trong.
Tư thế
ngồi thiền như thế đã có từ rất lâu đời, trước khi có Phật giáo, nhiều bức
tượng nhỏ trong thế ngồi tréo chân đã được các nhà khảo cổ tìm thấy ở Ấn
độ, dọc theo con sông Indus, những bức tượng nhỏ đó thuộc những nền văn
minh rất cổ, cách nay đã ba nghìn năm. Tư thế ngồi thiền như thế không
thay đổi cho đến ngày nay, các nhà sư trên Hy mã lạp sơn, nơi quần đảo
Nhật bản cho đến các quốc gia Đông nam Á, đều giữ nguyên tư thế thiền định
đó. Ngày nay, người Tây phương cũng ngồi thiền, con số này càng ngày càng
đông.
Rất nhiều
trường phái Phật giáo cũng chủ trương tập thiền bằng cách đi, còn gọi là
thiền hành. Nhiều di tích tu viện Phật giáo được các nhà khảo cổ
khám phá gần đây ở Ấn độ cho thấy những khu vực được dành riêng để thiền
hành. Tuy nhiên không phải luyện tập tâm thức bằng cách ngồi và cách đi
mới gọi là Thiền ; nếu xem Thiền là một phương cách chú tâm cao độ giúp
đạt được sự quán thấy siêu nhiên, thì Thiền có thể thực thi bất cứ lúc
nào, bất cứ ở đâu và bất cứ đang làm việc gì. Thiền ở thể dạng này giúp
duy trì tâm thức trong khoảnh khắc hiện tại, không thả lỏng tâm thức để
quay ngược về quá khứ, cũng không phóng nhìn về tương lai. Dù sao tư thế
ngồi vẫn là tư thế tốt nhất.
Thiền và tâm thức
Chủ trương
của Phật giáo là tìm hiểu bản chất của tâm thức và thực thể của vạn vật.
Bản chất đó và thực thể đó là vô ngã của con ngưới và vô ngã
của vạn vật, tức Tánh không. Muốn đạt được sự hiểu biết này phải tu
tập cùng lúc vừa tâm thức và thân xác. Chỉ có sự phối hợp giữa tâm thức và
thân xác mới có thể đạt được sự quán thấy bằng trực giác, tức quán thấy
một cách trực tiếp và phi lý luận về thực tại, vượt lên trên lý trí và mọi
phán đoán.
Cách tập
luyện chú tâm vào hơi thở là cách tập luyện lâu đời và xưa nhất, trước cả
Phật giáo. Nhiều truyền thống ngoài Phật giáo cũng xử dụng cách tập luyện
này. Người tu tập chú tâm vào sự chuyển động của hơi thở : thở vào, thở
ra. Chỉ cần theo dõi, quan sát hay đếm và ghi nhận trong tâm thức hơi thở
khi hít vào và khi thở ra. Sự chú tâm vào một chức năng sinh lý đơn giản
như thế cũng đủ giúp người hành thiền quay trở về với chính họ, không để
cho tâm thức bị xé nát và phân tán bởi những xúc cảm bấn loạn đủ loại.
Tại sao
lại chú tâm vào hơi thở ? Vì hơi thở là một biểu hiện sinh lý dễ nhận biết
nhất của cơ thể, nếu tâm thức bị phân tán, người hành thiền có thể trở về
với hơi thở một cách dễ dàng, vì hơi thở lúc nào cũng sẳn sàng và thường
trực. Sau đó, sự tu tập về chú tâm có thể trải rộng hơn bằng cách ghi
nhận sự tiếp nối liên tục của tư duy trong tâm thức, những giác cảm khác
(Phật giáo xem tâm thức là một giác quan), những cảm nhận v.v....tất cả
những thứ này hiển hiện tiếp nối nhau.
Chú tâm,
canh chừng, phân tích và mổ xẻ những thứ ấy để nhận ra quá trình
vô thường của chúng, tức tính cách cấu hợp, biến dạng và tan rã liên
tục của chúng, đồng thời người hành thiền cũng bất chợt nhận ra sự tham
dự trực tiếp của chính tâm thức họ và những xúc cảm của họ vào những
quá trình đó. Khi nhận thức được như thế, người hành thiền sẽ không tham
dự vào những thứ ấy nữa, không để cho tâm thức và cả thân xác mình
biến thành con mồi hay món đồ chơi cho những biến động đó, họ đứng ra bên
ngoài những quá trình của vô thường. Tóm lại, như thế gọi là
Thiền và người hành thiền sống trong một dạng thể tỉnh thức,
cởi bỏ mọi trói buộc của vô minh, tức các thể dạng u mê, vô tâm hay
vô ý thức về hiện thực.
Một vài phương cách hành thiền
Ngoài cách
hành thiền căn bản như đã mô tả trên đây, còn có những « biến dạng » hay
những « phương cách » khác giúp tập trung suy tư và quán nhận về hiện
thực. Chẳng hạn như cách quán tưởng sự hư thối của một thây ma. Cách quán
tưởng này thường được thực thi bởi các trường phái Phật giáo xưa ở Ấn độ
và cả Phật giáo Nam tông. Có khi người tu tập còn phải hành thiền ở bãi
tha ma, nơi ném bỏ những xác chết hay nơi hoả táng để quán nhận tính cách
phù du của sự hiện hữu. Hình thức thiền quán rốt ráo này có vẽ khá kinh
khiếp và bịnh hoạn, vì thế cũng có thể làm giao động người hành thiền, do
đó Phật giáo Đại thừa hình như đã loại bỏ phương pháp thiền định này.
Các học
phái Đại thừa hay Bắc tông thường hình dung Thiền dưới hai thể dạng khác
nhau : một mặt là các cách tu tập về chú tâm, một mặt là cách tu
tập về luận lý, phân giải và quán nhận. Dạng thể thứ
nhất là cách giúp sự vận hành của tâm thức được thăng bằng, cường lực,
không bị những xúc cảm bấn loạn và những tư duy có tính cách nhị nguyên,
công thức và quy ước làm cho ô nhiễm. Thể dạng thứ nhất vừa đề cập là thể
dạng căn bản, cần thiết để phát huy thể dạng thứ hai cao thâm hơn, tức là
Tuệ giác hay Trí tuệ (Prajna). Thể dạng căn bản thường được
gọi là chỉ, chỉ trú, tịnh chỉ, định, tịch tỉnh, nhất tâm, sa-ma-tha
(samatha), v.v. Đó là cách tập trung tâm trí vào một điểm, phát
huy sự chú tâm đến một mức độ cao nhất, không có gì có thể làm xao xuyến
hay lay động được sự chú tâm đó. Cái gì có thể làm đối tượng cho sự tập
trung ? Bất cứ gì cũng được, một vật thể hay hình tướng tưởng tượng ra
trong tâm thức, hoặc một vật thể vật chất đặt trước mặt, một tượng Phật
chẳng hạn. Khi tâm thức trở nên thuần thục, đã quen với cách luyện tập hay
« trò chơi » đó, thì người hành thiền mới có đủ khả năng « bước sang » hay
« nhập vào » thể dạng quán nhận, tức thể dạng phân giải hiện thực
(vipasyana).
Trong thể
dạng quán thấy, người hành thiển phân tích quá trình của một tư duy nào đó
chẳng hạn : thả cho tư duy ấy hiển lộ, quan sát nó hiển hiện như thế nào,
nó tác động trên xúc cảm của ta ra sao (vui thích, giận dữ, lo buồn...),
nó kéo dài bao lâu, và sau cùng nó biến mất như thế nào. Giống như khi ta
tưởng tượng một con chim hiển hiện thật xa như một chấm đen ở chân trời,
bay về phía ta càng lúc càng gần hơn, rõ ràng hơn, rồi từ từ bay xa và
biến mất. Con chim biến mất ở chân trời nhưng không để lại đường bay của
nó trong không gian. Một tư duy cũng thế, ta tưởng tượng nó như một cánh
chim hiển hiện và bay ngang đầu ta rồi biến mất không để lại dấu vết nào
cả, không để lại một chút tác động hay ảnh hưởng nào.
Sau khi đã
tìm thấy trạng thái bình lặng và thăng bằng cho tâm thức nhờ cách tập
luyện như trên đây, ta sẽ bước vào thể dạng suy tư và phân giải bản thể
của hiện thực để nhìn thấy Tánh không của mọi hiện tượng. Đây là
phương pháp thiền gọi là Quán (vipasyana), hay minh sát, có
nghĩa là quán sát bằng trí tuệ. Hai lãnh vực tu tập trên đây, chỉ
và quán, được các học phái Phật giáo Tây tạng phát triển thật rộng
rãi và sâu xa.
Thiền bằng cách quán tưởng
Phật giáo
Tây tạng, nhất là các trường phái Tan-tra, còn xử dụng đến cách
thiền định bằng quán tưởng, tức chú tâm vào một thần linh hay một vị Phật,
sức quán tưởng cực mạnh sẽ hôi nhập người hành thiền vào đối tượng, và
người hành thiền trở thành chính vị thần linh hay vị Phật được quán tưởng.
Các kỹ thuật thiền định này rất phức tạp, thông thường phải có một vị thầy
thật giỏi hướng dẫn, theo dõi và giúp sức. Cách tu tập này đi kèm với cách
tụng niệm các câu thần chú gọi là man-tra, riêng việc tụng niệm
man-tra cũng là một cách hành thiền. Người ta thường quán tưởng một vị
Đại Bồ-tát nào đó, chẳng hạn như Quán thế âm Bồ-tát. Các nghi lễ phức tạp
và cách thức quy định rõ rệt từng chi tiết của nghi lễ giúp khơi động lòng
tư bi vô biên trong lòng người hành thiền. Khi hình ảnh của Quán thế âm
Bồ-tát trở nên thật vững vàng trong tâm thức, người hành thiền hội nhập
với chính hình ảnh đó, và lòng từ bi vô lượng tỏa rạng ánh sáng và hào
quang trong không gian vô tận. Nghi lễ chấm dứt bằng hồi hướng và tụng
niệm câu thần chú « Án ma-ni bát-mê hồng » (Om mani padme hum), câu
này có nghĩa là ngọc quý trong hoa sen, vần Om và vần Hum có
tính cách gợi âm và thần bí, không có nghĩa.
Thiền bằng cách trực nhận bản thể đích thực của Phật tính
Thiền của
học phái Zen nói chung (Nhật, Trung Hoa và Việt Nam) và một vài học
phái Tây tạng như Đại thủ ấn (Mahamudra) thuộc Kim cương thừa
(Vajrayana) và Đại cứu kính (Dzongchen) thuộc Ninh mã phái
(Nyingmapa) chủ trương trực ngộ Tánh không và Phật tính một
cách bản năng và trực tiếp, không xuyên qua một hình thức nào khác. Ngoài
các giai đoạn tu tập về chú tâm, tập trung tâm thức và quán thấy, Thiền ở
thể dạng tối thượng và sâu xa nhất sẽ mở ra một cánh cửa đón nhận trực
tiếp bản thể đích thực của Giác ngộ. Các truyền thống này thường sử
dụng các kỹ thuật có vẽ kỳ dị, chẳng hạn như các « công án » rất
bốc đồng, nghịch lý và vô nghĩa, trong mục đích nhổ bỏ tận rễ những cảm
nhận và hiểu biết có tính cách quy ước, công thức, những cảm nhận sai lầm
đó che lấp bản thể trong sáng và tự nhiên của tâm thức. Đối với các truyền
thống vừa kể « cách thiền định đích thực là thể dạng phi-thiền-định », tất
cả mọi cố gắng chỉ đưa người hành thiền xa thêm với Phật tính. Phật tính
có sẳn trong mỗi chúng sinh, chỉ cần nhìn thấy nó và hội nhập với nó.
Người tu tập chỉ cần ngồi thật đúng trong tư thế hành thiền, họ sẽ chìm
vào một thể dạng trong sáng của nội tâm, mọi cố gắng hay ngược lại là sự
vô tâm hay buông thả, tất cả đều biến mất, bản thể của Phật tính sẽ hiển
lộ một cách tự nhiên.
Thay lời kết
Bài viết này không có lời kết, mục đích chỉ gởi gấm một lời
nhắc nhở thật nhỏ nhoi. Nếu ta tự cho là một người tu tập Phật Pháp, nhưng
không bao giờ ngồi thiền, có nghĩa là ta đang tu tập bên cạnh, nếu không
muốn nói là bên ngoài Đạo Pháp. Dù là trường hợp của một cư sĩ hay một tỳ
kheo, nếu họ không hiểu và chưa bao giờ biết thiền là gì thì những danh
xưng cư sĩ hay tỳ kheo của họ không có ý nghĩa gì cả. Nếu họ tự nhận là
Phật tử, thì ta nên nhìn họ với lòng tư bi bao la.
24.10.07
Hoang Phong
---o0o---
Trình bày:
Linh Thoại
Cập
nhật: 9-2008
