LỜI NÓI ÐẦU
Nền văn minh nhân loại đang ở trên một
tầng cao mới, khi nhiều bước tiến có tính đột phá của khoa học kỹ thuật và
công nghệ đã liên tiếp hình thành. Con người đã có những hiểu biết rộng
rãi về vũ trụ, về thế giới và về cấu tạo cơ thể của chính mình, từ tầng
bao quát vĩ mô đến những góc độ vi mô nhất. Con người cũng có tham vọng
chinh phục thiên nhiên, biến thiên nhiên làm công cụ phục vụ cho nhu cầu
tồn tại và phát triển của nhân loại.
Thế nhưng, trong quá trình vận động và
tiến bộ với vận tốc ngày càng lớn, thế giới đang đứng trước những xu hướng
đối nghịch nhau: hữu nghị và thù địch, hợp tác và đối đầu, thống nhất và
phân rã. Và vượt lên tất cả, đó là sự đối lập giữa một bên là giá trị tinh
thần, đưa con người xích lại gần nhau, hòa đồng cùng toàn thể vũ trụ; với
bên kia là văn minh vật chất, là lối sống buông thả hưởng thụ, là nhịp
điệu quay cuồng hối hả chạy đua với thời gian, gây ra những hệ lụy khó
lường.
Ngạn ngữ phương Tây có câu: “Khoa học
không lương tâm chỉ là sự hủy hoại linh hồn”.
Tổng thư ký UNESCO Frederico Mayer nói:
“Nên để khoa học và lương tâm bước song hành”. Phương Tây được xem là một
nền văn minh lớn, một dòng chảy lớn có tính thời đại, nhưng thật ra, đây
không phải là phương thuốc vạn năng cho nhân loại trên đường phát triển và
tìm được hạnh phúc đích thực. Những thế kỷ qua, nhân loại đã chịu nhiều
mất mát kinh hoàng, nhiều tuyệt vọng khổ đau do chiến tranh và bạo lực; số
phận toàn thế giới đôi lúc trở nên hết sức mong manh trước sức mạnh hũy
diệt của chính con người. Vì thế, con người đã nhìn về cội nguồn phương
Ðông, nơi luôn rạt rào sức sống văn hóa, sức sống tinh thần và sức sống
tâm linh, hy vọng tìm được bình an phúc lạc. Từ đó, THIỀN đi vào cuộc đời
như một phương tiện chữa bệnh, một phương thức an tâm; và cao hơn, là một
phương pháp khai phát trí tuệ, tăng khả năng hoạt động và tư duy, để phục
vụ cho cuộc sống đời thường. Và cũng từ đó, Thiền được khảo sát, minh
chứng và nhận định như một đối tượng nghiên cứu. Rồi tùy theo phương pháp
nghiên cứu và góc độ tư duy, Thiền đã bị mang nhiều bộ mặt, nhiều màu sắc
mà nó chưa bao giờ có. Cuối cùng, càng phân tích lý luận về Thiền, người
ta càng không hiểu gì về nó cả!
Thiền không phải được hiểu bằng những
định nghĩa thông thường, bằng kiến thức và tri thức để lý giải, bằng ý
thức để suy luận phân tích. Thiền phải được thể nhập khi hành giả tự mình
đi sâu vào tận cùng bản thể của vạn pháp, khi tự thân chứng nghiệm vào
mảnh đất tâm của chính mình. Bởi vì Thiền là sống - sống đúng và sống thật
sự theo ý nghĩa sâu xa của sự sống. Sự sống ấy luân chuyển trong cơ thể
mỗi người và hòa nhập với hiện hữu vô cùng của vũ trụ. Sự sống ấy chỉ có
trong thực tại, biểu hiện qua từng hơi thở, từng động tác, từng lời nói,
từng oai nghi. Khi tất cả những cử chỉ hành động của chúng ta đều hiển lộ
một trạng thái siêu việt của nội tâm, không còn dấu vết của mọi vọng tưởng
đảo điên, mọi ý niệm lăng xăng phân biệt, thì mới biết, Thiền thật bất khả
tư nghì!
Trong quyển sách này, chúng tôi không
nói về Thiền như phương pháp hồi phục và phát triển khả năng hoạt động thể
chất và tinh thần. Chúng tôi cũng không đề cập đến Thiền như một cách thức
để thi triển thần thông hay khai mở một quyền năng tâm linh bí hiểm nào
đó. Thiền ở đây được đặt vào vị trí tôn quý vốn có của nó, là cốt tủy của
đạo Phật, là bản hoài của chư Phật Bồ-tát, và là cứu cánh của một đời tu.
Với ý nghĩa đó, Thiền không thể được diễn đạt bằng lời mà phải được thể
nhập trong trạng thái vô ngôn. Vì thế, những lời lẽ dài dòng trong sách mà
quý vị sẽ xem qua sau đây, cũng chỉ nói được phần nào kiến giải của chúng
tôi, vốn dĩ còn rất nhiều hạn chế; càng không thể trình bày ý nghĩa uyên
áo huyền nhiệm của Thiền. Chỉ mong quý độc giả được ý quên lời, có được
phần nào lợi lạc, để quyển sách này có thể làm vai trò một hạt cát xây
dựng tòa nhà chánh pháp. Nếu ở đây có điều nào khả dĩ phù hợp với tâm Phật
ý Tổ, đó là nhờ sức gia bị linh diệu của các Ngài. Còn nếu có gì sai lạc
khiếm khuyết, đó là vì sở học và năng lực tu trì của chúng tôi còn yếu
kém. Chúng tôi xin thành tâm sám hối những sai sót phạm phải trong quyển
sách này, và kính xin các bậc tôn túc cao minh vui lòng chỉ dạy.
THIỀN THẤT VIÊN GIÁC
Nha Trang - Khánh Hòa
Mùa an cư - Năm Tân Tỵ - 2001.
THÍCH THÔNG HUỆ.
CHƯƠNG
MỘT. THIỀN LÀ GÌ?
I. DẪN NHẬP .
Làm thế nào định nghĩa được Thiền?
Thiền không phải là một quang cảnh để mô
tả, không phải một phương pháp để trình bày; cũng không là một biểu tượng
triết học để hình dung hoặc một nghi thức tôn giáo để tu tập. Ta không thể
dùng ý thức để hiểu, càng không thể dùng ngôn từ để diễn đạt lý Thiền. Cho
nên, càng suy nghĩ, càng tranh luận về Thiền thì người ta càng thêm vọng
tưởng, không cách nào thâm nhập được thực chất của chân lý tuyệt đối này.
Nói như thế, tại sao kinh điển ngữ lục
của Phật - Tổ, cho đến sách báo viết về Thiền lại nhiều đến vậy? Không nói
được cho thấu đáo mà vẫn cố gắng nói, có phải đây là công việc vô bổ,
không có ý nghĩa gì? - Ðó chẳng qua vì lòng từ bi, các Ngài thấy chúng
sanh tuy đồng thể tánh cùng chư Phật, vì vô minh cứ mãi chịu trầm luân,
nên phát đại nguyện giáo hóa chúng sanh không biết mệt mỏi. Không nói được
cho thấu đáo, các Ngài phải dùng nhiều lời diễn tả quanh co, dẫn dắt người
từng bước làm quen rồi đến gần với Ðạo, cuối cùng tự thân nỗ lực thể nhập
tự tánh.
Người tu chúng ta, do khát vọng học hiểu
và công phu thiền tập, đầu tiên cũng cần có một số khái niệm về Thiền.
Ðiều cần lưu ý là, những gì được diễn đạt bằng văn tự chỉ là ước-lệ-pháp
của thế gian. Chúng ta dựa vào kiến thức thu nhập được từ văn tự ấy (văn
huệ), rồi suy gẫm và đối chiếu với thực tại đời sống và nội tâm của mình,
ấy là trí huệ do tư duy (tư huệ). Văn huệ và tư huệ soi sáng đường tu. Tu
hành có kết quả phát sinh trí huệ, trí huệ ấy mới thật là của báu trong
nhà (tu huệ).
Một cách khái quát, Thiền có thể hiểu là
trạng thái tâm linh vút cao của một hành giả đã chứng ngộ. Với nghĩa này,
Thiền cũng là Ðạo, là Phật, là Tâm... Thiền cũng có thể được nhìn dưới một
góc độ gần gũi hơn, là trạng thái của tâm khi thấy nghe hay biết tất cả sự
vật hiện tượng xảy ra xung quanh, mà không có một ý niệm phân biệt so
sánh. Người có Thiền chứng là người không bị dính mắc đối với mọi thăng
trầm vinh nhục của cuộc đời, không động tâm đối với tất cả các pháp thế
gian và xuất thế. Có thể nói, lúc nào và ở đâu tâm ta thanh tịnh mà thường
biết, ta sẽ có kinh nghiệm trực tiếp Thiền là gì? Như vậy, Thiền nằm trong
mọi sinh hoạt thường nhật, rất đơn giản, rất thực tế và rất gần gũi với
cuộc sống - con người.
Những điều tiếp thu được qua kinh sách,
chúng ta nên áp dụng vào thực hành. Lời dạy của Phật - Tổ giúp chúng ta
thăng hoa trên đường đạo; nhưng nếu chỉ nghiên cứu trên lý thuyết mà không
tự mình hành trì thì không bao giờ thấm nhuần được những lời dạy ấy. Hiểu
Phật pháp không phải từ bên ngoài mà phải từ tâm lưu xuất. Phật là Phật
tâm, pháp cũng do tâm khởi; chỉ khi nào tâm an định mà hằng tri, khi ấy
mới có Phật pháp; chỉ khi nào trực tiếp đi sâu vào cảnh giới tâm chứng, ta
mới thấu triệt những bí ẩn ngàn đời của vũ trụ vạn hữu; chỉ khi nào tâm ta
tương ưng với tâm Phật - Tổ, chúng ta mới hiểu một cách thấu thể những
điều các Ngài muốn truyền trao.
II. NHỮNG NÉT KHÁI QUÁT VỀ THIỀN .
A.- Một tấm gương nếu bị bụi bám đầy,
không soi được các vật đặt trước nó. Bụi là duyên bên ngoài, còn bản chất
của gương là trong và soi sáng. Bản chất gương không bao giờ mất, chỉ vì
bụi che nên tạm ẩn mà thôi. Muốn gương trở lại sáng trong, phải lau sạch
bụi. Tự tánh bản nguyên vốn thanh tịnh và thường biết, do bụi phiền não từ
vô lượng kiếp che khuất nên mãi đắm chìm trong sinh tử. Tu hành cũng như
lau bụi trên gương, khi dẹp sạch phiền não thì tự tánh hiện bày. Ðạo Phật
không chủ trương tiêu diệt sự sống, mà chỉ đoạn trừ tham - sân - si để
hiển lộ bản tâm. Ðây là khái niệm của người tu trên những bước đầu vào
đạo.
Ðối với Thiền tông, những khái niệm phân
biệt nhị nguyên đều là sản phẩm của ý thức, là quy ước pháp tương đối của
thế gian. Khi được hỏi: “Thế nào là đại ý Phật pháp? ”, có vị Thiền sư
nói: “Cứng như bông, mềm như sắt” . Câu trả lời có vẻ nghịch thường, nhưng
thật sự chứa đựng một ý nghĩa sâu sắc. Bản thân bông và sắt đâu có ý niệm
mềm - cứng, mà do vọng tưởng so sánh đối đãi của con người gán cho chúng
những tính chất khác nhau. Những vị đã có cái nhìn đúng như sự vật đang
là, thấu suốt tột cùng bản chất của các pháp, không theo ước lệ thông
thường. Các Ngài nhận rõ, phiền não và Bồ-đề không phải là hai phạm trù
đối lập nhau, mà là hai mặt của cùng một thực thể. Cũng như biển dậy sóng
khi có gió thổi, khi không có gió thì sóng trở về với nước. Bỏ hết sóng sẽ
không còn nước, đoạn trừ phiền não không thể thủ chứng Bồ-đề. Ðiều này
thật khó hiểu khó tin, nhưng đó là tinh thần bất nhị của nhà Thiền, là yếu
lý của Ðạo.
B.- Người tu thường chán cõi Ta-bà uế
trược nên tinh tấn tu hành, mong có ngày về một nơi an lạc, giải thoát mọi
phiền não và sinh tử. Ðây là quan niệm đúng đắn, có đạo lý. Nhưng có khi
nào chúng ta tự hỏi: “Bậc Thánh triết ở đâu? Tìm giải thoát phương nào? ”.
Bước đầu học Phật, ta đã hiểu hoàn cảnh
chánh báo và y báo của mỗi người đều do nghiệp tạo tác. Nghiệp lành đưa
đến thuận lợi trong cuộc sống, thân tâm tươi nhuận, vật chất sung mãn.
Nghiệp ác gây nên quả xấu về vật chất và tinh thần, thậm chí khi phát tâm
tu hành vẫn gặp nhiều chướng duyên trở ngại. Nghiệp do thân - miệng - ý
phát sinh, trong đó ý dẫn đầu. Khi đã biết Ðạo, chúng ta không làm điều gì
để tâm ý vẩn đục, luôn giữ gìn cấm giới, mở cõi
lòng để hiểu, để thương và để giúp ích mọi người tùy khả năng của mình. Ðó
là căn bản đạo đức của người tu.
Ðối với nhà Thiền, cả hai nghiệp thiện
và ác đều là đầu mối của luân hồi sinh tử. Ðức Phật Thích Ca có 32 tướng
tốt và 80 vẻ đẹp chỉ là Phật ứng hóa thân, còn sinh diệt, tùy duyên ứng
hiện vào các cõi giáo hóa chúng sanh. Phật báo thân đang ở thế giới Vô
Thắng, như đã đề cập trong Kinh Ðại Niết-Bàn (*)
vẫn chưa phải là cứu cánh. Chỉ có Ðức Phật pháp thân không bao giờ sinh
diệt mới thật là Ðấng Thánh triết đích thực mà mọi người phải nương về.
Nhận ra Phật pháp thân, hành giả mới thật sự giải thoát. Thiền tông không
hứa hẹn giải thoát ở thế giới bên kia, mà kéo thế giới lý tưởng trở về với
thực tại hiện tiền. Không có cái vô hạn ở ngoài hữu hạn, không có cái
thường hằng bất biến ở ngoài sinh diệt vô thường. Thân tâm chúng ta do
duyên sinh giả hợp nên vô thường, nhưng ngay trong thân này có cái chân
thường hằng hữu, mà nếu sống được với nó, ta sẽ đạt được mục đích tối hậu
của người tu, là giác ngộ và giải thoát.
Ðây là ý nghĩa của hoa sen trong lò lửa:
dù đang ở trong lò, sen vẫn nở hoa thơm ngát, cũng như Pháp thân vẫn
thường trụ, dù đang ở trong thân ngũ uẩn ngày đêm bị thiêu đốt bởi lửa vô
thường.
C. - Chủ đích của Thiền tông là chỉ cho
người nhận ra và sống với bản tâm bất sanh bất diệt của mình.
Trong Bộ Luận nổi tiếng về kinh Bát-Nhã,
Bồ-tát Long Thọ viết: “Giới hạnh là da, Thiền định là thịt, Trí tuệ là
xương, Diệu tâm là tủy”. Giới - Ðịnh - Huệ là Tam vô lậu học, con đường
đưa đến Niết-Bàn, chúng ta thường được nghe giảng nói. Giới Luật là rào
cản bảo vệ người tu khỏi sa xuống hố sâu tội lỗi. Ðây là bước căn bản rất
cần thiết trên đường đạo. Nhưng nếu chỉ biết giữ giới mà chưa tu tập Thiền
định, chưa có trí tuệ, chưa nhận được tự tánh, thì mới chỉ là người tu
đáng kính, nhưng chưa đến chỗ rốt ráo. Vì thế, Bồ-tát nói người ấy mới
được phần da bên ngoài.
Giữa Giới và Ðịnh có sự liên hệ mật
thiết. Tu tập Thiền định mà không có giới hạnh, cũng khó đạt kết quả như ý
muốn. Ví như một kẻ sát nhân, dù vô tình hay hữu ý, có phải luôn thấy bất
an không? Do hối hận, do lo sợ người khác phát hiện, do viễn ảnh sẽ bị
trừng phạt..., kẻ ấy làm sao an định dù có siêng năng tọa thiền? Tàng thức
như cái kho chứa vô số điều hay dở thiện ác, bình thường khi mải mê làm
việc, ta không thấy khởi niệm nhiều;
nhưng lúc tọa thiền, nhiều khi vọng tưởng nổi lên lừng lẫy. Ðó là tập khí
nhiều đời; nếu đời này ta còn huân tập thêm các nghiệp, thì biết đến bao
giờ tàng thức mới được rỗng không? Tu hành đúng nghĩa là loại bỏ tất cả,
từ phần cực ác đến những ý niệm tột thiện trong tâm ý. Khi mọi tập khí đều
bị loại trừ, tàng thức trở thành Như Lai tạng. Ðây là kết quả của Thiền
định, tức được phần thịt của Phật pháp.
Tiến thêm một bước, nhờ giữ giới và tâm
an định, hành giả thấu suốt mọi lẽ thật hư của cuộc đời, phân biệt rõ ràng
mọi điều tốt xấu, chánh tà, thiện ác. Vị ấy hiểu rõ lý vô thường và duyên
sinh của vạn pháp, quán triệt Bình-đẳng-tánh của mọi sự vật. Ðó là Trí
huệ, tinh thần hệ Bát Nhã, phần xương của Phật pháp; nhưng chưa phải là
cứu cánh của đời tu.
Thiền sư Suzuki khi luận về “Cốt tủy của
Ðạo Phật”, cố ý chỉ rõ bản tâm thanh tịnh của mỗi người là mục đích cuối
cùng mà người tu phải nhắm đến. Ðây là phần tủy của Ðạo, là bản hoài của
Chư Phật, là sinh mạng của Thiền. Có thể nói, không khai ngộ được Diệu tâm
thì không phải Thiền, nên các Thiền sư luôn tìm mọi cách để đưa môn đồ vào
chỗ khai sáng bản tâm. Khi Tổ Bồ-đề Ðạt Ma thấy cơ duyên của mình sắp mãn,
Ngài gọi các môn đồ vào trình bày chỗ sở đắc của từng người. Ðến lượt Ngài
Huệ Khả, không thưa trình câu nào, chỉ bước ra đảnh lễ Tổ ba lạy rồi lui.
Vậy mà Tổ lại bảo: “Ngươi được phần tủy của ta!”. Và truyền y bát cho Ngài
làm Tổ thứ hai của Thiền tông Trung Hoa. Vậy phần tủy của Tổ là gì? Là cái
lặng yên hay là ba cái lạy?
Trong hệ thống kinh A Hàm của Phật giáo
nguyên thủy và hệ thống Bát-nhã của Phật giáo phát triển, Ðức Phật đều dạy
về lý Vô ngã. Ðây là chủ trương độc đáo và đặc thù của Ðạo Phật, so với
tất cả các tôn giáo khác. Theo lý Duyên sinh, quán chiếu thân ngũ uẩn đều
là hợp thể bởi các duyên. Tự tánh của chúng là Không, nhờ duyên hợp nên
giả có. Phân tích đến tận cùng, rõ ràng thân này được tạo ra từ những vật
không phải nó, nên nó không có tính đồng nhất; nó luôn luôn biến đổi trong
từng giây phút, nên không bất biến; con người không thể điều khiển nó theo
ý mình, nên nó không có chủ tể. Vì không đồng nhất, không bất biến và
không có chủ tể, nên thân này là Vô ngã. Nhận được lý Vô ngã, hành giả
tiến lên phá trừ pháp chấp. Phá ngã chấp là đoạn trừ Phiền não chướng, phá
pháp chấp là đoạn trừ Sở tri chướng, người tu giải thoát khỏi phiền não và
luân hồi.
Ðối với các hành giả tu Thiền, khi nghe
giảng về “Chiếu kiến ngũ uẩn giai không”, về những phương tiện phá chấp,
sẽ có những câu hỏi đặt ra: “Nếu tất cả các pháp, kể cả thân tâm ta, đều
là giả, vậy có cái gì thật? Nếu ta không có thật thì ai được giải thoát,
ai nhập Niết-bàn? Ta cố công tu hành là mong có ngày tìm được an lạc và
hạnh phúc vĩnh cửu, nay Phật dạy tu đến cuối cùng không còn gì cả, hóa ra
uổng phí cả cuộc đời ta ư? ”.
Thật ra, Phật và chư Tổ đều muốn chúng ta
đi đến Bảo sở, không dừng lại ở Hóa thành. Từ lúc thành đạo dưới cội cây
Tất-bát-la sau 49 ngày đêm thiền định, Ðức Phật đã thấy tất cả chúng sanh
đều bình đẳng với chư Phật Bồ-tát ở một điểm tối thiết: mọi hàm linh, dù
là hạ đẳng, đều có thể-tánh bản nguyên thanh tịnh hằng giác. Thể tánh ấy
không có hình tướng nên không hề sinh diệt, không thấy được bằng mắt và
không thể dùng ý thức để tư duy. Thể tánh không có tên nhưng lại rất nhiều
diệu dụng, do vậy nó được đặt rất nhiều tên: Phật tánh, Pháp thân, Diệu
tâm, Bản lai diện mục... Cuối cùng, Lục Tổ gọi nôm na bằng từ “Vô nhất
vật” trong bốn câu đối lại bài kệ trình kiến giải của Ngài Thần Tú. Vì
không một vật nên không bị khách trần làm ô nhiễm; chỉ vì chúng sanh quên
tánh giác, dong ruổi theo trần cảnh, nên đời kiếp chịu luân hồi. Tánh giác
tuy bị lãng quên nhưng vẫn luôn hiện diện, lung linh chiếu rọi qua sáu
căn. Chúng ta lâu nay để sáu căn dính mắc với sáu trần phát sinh sáu thức,
chỉ nhớ cảnh mà không nhớ bản tâm. Nhà Thiền dạy người phản quan tự kỷ,
soi sáng chính mình để nhận ra Pháp thân hằng hữu và luôn sống với nó.
Nhận được bản tâm, mới quán triệt ngã và pháp đều không thật, tự nhiên
được giải thoát.
Như vậy, tu theo thứ lớp thì trước dễ sau
khó: Trước phải quán triệt tinh thần Vô ngã, phá luôn pháp chấp; sau đó đủ
thời tiết nhân duyên mới thể nhập tự tánh. Thiền Ðốn ngộ theo đường ngược
lại, tu từ trong tu ra: Nhận được Pháp thân chân thật, luôn sống với cái
chân thật thì không còn lầm theo bất cứ pháp sinh diệt nào. Phiền não tham
sân si chỉ là những đợt sóng, thân ngũ uẩn chỉ là hoa đốm, tự nhiên ta
thấy an nhiên trước cuộc đời. Pháp tu này trước khó sau dễ, rất nhẹ nhàng
mà kết quả phi thường, như Lục Tổ nói: “Phật dạy tất cả pháp để độ tất cả
tâm; Ta không tất cả tâm, đâu cần tất cả pháp”.
Thiền sư Huyền Giác có bốn câu rất hay
diễn đạt tinh thần này:
Pháp thân giác liễu vô nhất vật
Bổn nguyên tự tánh Thiên Chân Phật
Ngũ ấm phù vân không khứ lai
Tam độc thủy bào hư xuất một.
Vô-nhất-vật, tức tánh giác thanh tịnh tự
thuở nào, đó là Pháp thân, là Bổn nguyên, là Tự tánh, là Ðức Phật chân
thật sẵn có của mỗi người. Nhận ra Ðức Phật ấy, thì thân năm ấm chỉ là mây
trắng bay qua lại trong hư không, và ba độc tham-sân-si chỉ huyễn ảo như
bọt nước khi còn khi mất. Vì thế, Thiền sư khi đã liễu ngộ, ngay cả nghiệp
chướng cũng thấy không thật có, nên tự tại trước mọi nhân nghĩa oán cừu.
Trong một sát na, các Ngài rủ sạch nợ của bao A-tăng-kỳ kiếp:
Chứng thực tướng, vô nhân pháp
Sát-na diệt khước a-tỳ nghiệp
Có thể nói, đối với nhà Thiền, vấn đề cốt
lõi và mục đích tối hậu của đời tu chỉ có một: Nhận ra và hằng sống với
Phật tâm của chính mình. Chư Phật Bồ-tát thị hiện nơi đời cũng chính vì
muốn tất cả chúng sanh sống và tu theo mục đích ấy, để tất cả đều thành
Phật như các Ngài. Thiền tông được gọi là Phật tâm tông vì chỉ y cứ vào
bản tâm để tu, để ngộ, để chứng và để thành đạo quả. Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn đã
dạy trong Luận Tối Thượng Thừa: “Giữ chân tâm là trên hết”. Thiền sư Minh
Chánh cũng thật thiết tha:
Chẳng hiểu bản lai vô nhất vật
Công phu luống uổng một đời ai!
D.- Làm thế nào nhận ra được bản tâm?
Trong quá trình tìm hiểu về Thiền, chúng
ta phải vận dụng chất xám để tư duy, để có một kiến giải bằng tri thức.
Nhưng nếu dùng kiến thức và tri thức để mong hiểu thấu đáo được Thiền, thì
đó là sai lầm nghiêm trọng. Chúng ta phải qua công phu thiền tập, phải tự
mình kinh nghiệm vào mảnh đất tâm của mình; khi trực giác phát sinh mới có
một lý giải bằng tâm chứng. Cho nên, Thiền cần sự hiện hữu của ý chí và
trực giác. Dù có ý thức phụng sự tha nhân mà chưa có trực giác và ý chí để
khai phá tự tâm, thì công việc phụng sự ấy vẫn còn nằm trong hữu vi, tương
đối.
Nội dung Thiền tập tựu trung là Chánh
niệm. Lâu nay tâm ta như khỉ vượn chuyền cành, hết suy tính việc này lại
lo toan chuyện khác, lăng xăng lộn xộn không lúc nào dừng. Phật dạy Chánh
niệm là luôn đặt tâm vào giờ phút hiện tại, không dong ruổi về quá khứ hay
mơ màng chuyện tương lai. Chánh niệm cũng là phản tỉnh lại thân tâm mình,
biết rõ mọi sự vận động của thân và mọi biến chuyển ở tâm. Tất cả sự việc
xảy ra như thế nào, ta chỉ cần BIẾT như thế đó; biết mà không thêm một
niệm nào để phân biệt chia chẻ, để so sánh suy lường. Như vậy, Thiền không
tùy thuộc vào tư thế của thân, vào giờ giấc và nơi chốn, vì Thiền chỉ cho
trạng thái tâm bản nhiên vốn lặng mà biết. Lặng là thể-định, biết là
dụng-huệ, vốn có sẵn từ vô thủy đến vô chung. Khi ánh bình minh của trực
giác phóng xuất, ta mới thấy từ bao giờ cho đến bây giờ, muôn pháp vẫn ở
trong đương xứ - “đương” là hiện tại, “xứ” là ở đây. Tại đây và bây giờ
chúng luôn biến đổi nhưng vẫn hằng hữu, và Thiền định chính là định tâm
vào thời điểm tại đây và bây giờ này. Nếu rời mảnh đất thực tại, ta sẽ
không hiểu gì về các pháp. Các pháp diễn biếân trong từng sát-na, nhưng
trong vô thường biến dịch có một cái gì vẫn thường hằng bất biến. Ðây là
thực tại sống động khi hành giả có thể nắm vô biên từ trong đóa hoa dại,
nắm muôn năm trong một niệm. Ðây cũng là phút giây vĩnh cửu mà nhà Phật
gọi “sát-na Tam muội”. Chư Phật Bồ-tát lý hội được cái sát-na bất động này
nên các Ngài đã giải thoát, còn chúng ta mãi để tâm chạy đuổi theo ý niệm
thời - không, nên cứ bị lôi cuốn theo dòng trầm luân bất tận!
Trong kinh A- Hàm, Phật dạy: “Này các
Tỳ-kheo! Nếu thấy pháp tức là thấy ta, nếu thấy ta tức là thấy pháp; vì
thấy pháp nên thấy ta, thấy ta nên thấy pháp”. TA và PHÁP ở đây có ý nghĩa
gì?
- Thông thường, Pháp (Dharma) có rất
nhiều nghĩa: Là phương cách, mẫu mực, luật lệ; là sự vật, tình trạng; là
lời Phật dạy... Một cách tổng quát, có thể hiểu pháp là “nhậm trì tự tánh”
(giữ gìn tính chất của nó) và “quỹ sanh vật giải” (tính chất đặc thù khiến
người ta có thể dựa vào đó để nhận ra nó). Các pháp theo ý nghĩa này đều
có hình tướng, đều do duyên hợp, nên gọi là Pháp tướng. Ngay cả lời Phật
dạy, nếu căn cứ trên chữ nghĩa cũng là kinh hữu tự, chưa phải yếu chỉ.
Thấy pháp này chưa phải là thấy TA, tức Phật Pháp thân Tỳ-Lô-Giá-Na của
chính mình.
Tất cả những gì có hình tướng đều là giả
dối không thật. Ví như mặt trăng soi bóng xuống đáy hồ. Bóng mặt trăng là
có hay không có? Nếu có, sao ta vớt lên không được; nếu không, sao mắt ta
nhìn thấy? Có - Không là hai bên, dính mắc hai bên là không thấy đúng lẽ
thật. Người hiểu đúng như thật sẽ nói: Bóng mặt trăng dưới hồ bản chất là
không, và chỉ là giả có. Tự tánh của tất cả các pháp là KHÔNG - đây chính
là Pháp tánh của loài vô tình.
Một ví dụ khác: Một dòng suối bình thường
nước trong vắt; khi có lũ đầu nguồn, nước suối bị ngầu đục. Nước suối lúc
trong lúc đục là do không hoặc có bùn đất đổ vào theo lũ, còn tánh ướt của
nước thì không biến đổi bao giờ. Cũng vậy, tâm ta lúc suy nghĩ lăng xăng
là vọng, khi lặng yên không dấy niệm là chơn; tâm có chơn có vọng, nhưng
bản tánh thanh tịnh thường nhiên, hằng tỉnh sáng. Ðây là Phật tánh, là
Chánh pháp nhãn tạng Niết-bàn Diệu tâm Thật tướng vô tướng, cũng là Kinh
Vô Tự. Phật và Pháp không hai - đều là thể tánh bất sanh bất diệt. “Thấy
pháp” là nhận ra thể tánh này, là sống với chơn tâm thường trụ, nên “thấy
pháp tức thấy ta, thấy ta tức thấy pháp”.
Toàn thể vũ trụ pháp giới đều không ngoài
tâm. Nếu tâm ta vô thường thiên biến vạn hóa, ta sẽ thấy các pháp vô
thường thiên hình vạn trạng. Nếu tâm ta an định, rõ biết tất cả mà không
khởi niệm thì Ta-bà trở thành Tịnh độ. Lúc tâm toan tính tư duy, cái thấy
biết của ta hữu hạn vì duyên theo trần cảnh bên ngoài. Khi tâm lặng lẽ,
cái thấy biết trở nên mênh mông bát ngát. Khi vào định sâu, cái biết trở
về pháp giới, mỗi sự vật đều đại diện cho toàn thể vũ trụ, như một giọt
nước biển cũng có đủ tính chất của cả đại dương bao la. Như vậy, lúc tọa
thiền, nếu một phút giây tâm ta lặng lẽ mà hằng tri, thì phút giây ấy ta
là Phật; nếu tâm cứ dong ruổi lăng xăng thì ta mãi làm chúng sanh trong ba
cõi. Làm Phật hay làm chúng sanh đều do mình quyết định, không ai làm thế
cho mình và mình cũng không thể làm thay cho ai.
E.- Kinh Kim Cang có bài kệ:
Nhược dĩ sắc kiến ngã
Dĩ âm thanh cầu ngã
Thị nhơn hành tà đạo
Bất năng kiến Như Lai.
nghĩa:
Nếu dùng sắc thấy ta
Dùng âm thanh cầu ta
Người ấy hành đạo tà
Không thể thấy Như Lai.
Bốn câu này có sức công phá mạnh mẽ những
tư tưởng lầm lẫn của con người, kể cả người tu. Lầm lẫn thứ nhất, chúng ta
thờ lạy kính ngưỡng Phật, nhưng chấp tượng gỗ hay xi măng là Phật thật.
Mỗi ngày lau quét tượng, ngày lễ tắm cho tượng và xem đó là tu hành. Có
nơi còn dùng nước rửa tượng làm nước thánh trị bệnh. Niềm tin không có
chánh kiến nên đã trở thành mê tín, biến một bậc trí tuệ giác ngộ thành
một vị thần linh, biến chốn già-lam truyền bá chánh pháp thành nơi cầu
danh khấn lộc. Và như vậy, người tu vô tình biến thành người trung gian
giữa một bên là ông thần ban phước giáng họa, và bên kia là những kẻ cầu
xin. Chúng ta thờ lạy, chiêm ngưỡng tượng Phật phải hiểu đúng ý nghĩa, là
kính trọng một Bậc Ðạo sư có nhân cách và nghị lực vĩ đại; là để theo
gương từ bi trí huệ của Ngài, nguyện làm đúng lời Ngài dạy, rồi một ngày
nào đó cũng được giác ngộ giải thoát như Ngài. Chúng ta thờ lạy tượng Phật
cũng để xoay lại chính mình, nhớ rằng mình có một vị Phật luôn luôn hiện
hữu, đó là tự tánh Kim Cang bất hoại.
Ðiều lầm lẫn thứ hai, chúng ta thường
nghĩ Phật là vị Thái tử có 32 tướng tốt và 80 vẻ đẹp, đi tu và thành đạo
tại Ấn Ðộ cách đây trên 25 thế kỷ. Nếu người ấy là Phật thật, thì Phật bây
giờ ở đâu? Thân xác Ngài đã được thiêu hóa, chỉ còn để lại những viên ngọc
xá lợi cho người sau chiêm bái. Chẳng lẽ Thái tử hy sinh tất cả lạc thú
thế gian, gia công tu hành cần khổ bao năm chỉ để thành Phật trong 49 năm
rồi hoại diệt? Nếu thật vậy, thì sự hy sinh, sự tu hành của Ngài đâu có ý
nghĩa siêu tuyệt xuất thế, là tìm được con đường giải thoát khổ đau và
giải thoát khỏi vòng sinh tử? Nhà Thiền giản trạch vấn đề này rất rõ: Ðức
Phật có hình tướng ấy chỉ là Phật ứng hóa thân có sinh có diệt. Còn thể
tánh tịch lặng hằng tri hằng giác, là Phật pháp thân, mới là Phật thật,
không bao giờ sinh diệt. Vì thế trong Kinh Pháp Hoa, Ðức Phật bảo Ngài
thành Phật đã từ vô lượng vô biên trăm nghìn muôn ức na-do-tha kiếp. Chúng
sanh ai cũng sẵn có vị Phật này, và Thiền tông luôn nhắc nhở môn đồ thường
niệm vị Phật ấy.
Do chủ trương y cứ vào tâm tu hành, nên
Thiền tông không theo thinh sắc quang ảnh mà cầu thấy Phật, vì ngoài tâm
cầu Phật đều là ngoại đạo, dù đang là Phật tử. Ðức Phật bảo, những người
ấy hành đạo tà, không thể thấy Như Lai. Như Lai ở đây không có nghĩa là
Phật Thích Ca đang ngồi tòa thuyết pháp. “Như” chỉ thể tánh bất động hằng
hữu; “Lai” là từ thể tánh ấy mà đến, mà khởi ra diệu dụng. Như là bất
biến, Lai là tùy duyên; Như là tâm thể, Lai là tâm dụng. Ta nhìn thấy cái
hoa là Lai, thấy mà không khởi niệm là Như. Mọi người đều có Như Lai,
nhưng bị tập khí nhiều đời che phủ, như mây che khuất mặt trăng. Mây tan
thì trăng hiện, nhưng không phải khi tan mây mới có trăng, mà trăng vẫn
sáng tự thuở nào. Nếu ta biết rõ có trăng sáng đàng sau đám mây, thì không
cần đợi mây tan, ta vẫn cảm nhận ánh trăng; như ngay nơi sóng ta đã nhận
ra nước, ngay nơi vọng đã là chơn. Ðây là tinh thần liễu vọng, một tư
tưởng vút cao của Tối thượng thừa Thiền.
F.- Thiền không giới hạn trong một đất
nước, một tôn giáo hay một ý thức hệ. Do trí huệ phát sinh tri kiến như
thật, nên Thiền giả có sự hiểu biết đúng đắn về con người và cuộc đời, đặt
nặng lý trí hơn là tình cảm tôn giáo. Tình cảm Phật giáo thể hiện ở mái
chùa cong, ở chánh điện trang nghiêm nhưng thân thương đầm ấm, rất cần cho
những người mới vào đạo. Nhưng nếu ta chỉ chú trọng tình cảm mà không xem
trí tuệ là mục đích, thì chưa thẩm thấu được triết lý thâm sâu của Ðạo
Phật. Ðức Phật khuyên chúng ta phải hiểu trước khi tin, nên Chánh kiến đi
đầu trong Bát Chánh Ðạo. Mỗi ngôi chùa vì thế phải là nơi tuyên dương
chánh pháp, cho Phật tử biết cách tu hành, mới khỏi rơi vào mê tín và tà
đạo.
Thiền tông không mang màu sắc tôn giáo
thần quyền, mà đề cao vị trí của con người. Mọi người đều bình đẳng vì đều
có Phật tánh như nhau, nên ai cũng có quyền định đoạt lấy số phận và tương
lai của mình. Ðây là điều rất thực tế, chúng ta không cầu giải thoát ở nơi
nào hay với một ai, vì bớt tham sân si đến đâu, ta thấy an lạc đến đó.
Cũng như khi uống vào một ly nước, ta đỡ được cơn khát ngay; và hương vị
của ly nước như thế nào, chỉ một mình ta cảm nhận, không ai có thể biết
như ta, và ta cũng không thể nói cho ai hiểu. Do đó, muốn bước vào nhà
Thiền, chúng ta không chỉ dựa vào lòng tin, mà trước tiên phải có Chánh
kiến. Có trí tuệ nhờ nghiên cứu và tư duy, ta mới có đủ nghị lực tự mình
làm chủ vận mạng mình, mới đủ niềm tin kiên cố để đi đến chỗ cứu cánh.
Mặt khác, vì biết mọi người đều bình
đẳng, nên Thiền tông không phân biệt giữa tứ chúng. Thân tứ đại có hình
tướng nên khác nhau về giới tính, tại gia hay xuất gia; còn Phật tánh thì
như nhau, nên ai cũng có cơ hội giống nhau để tu hành và thành tựu đạo
quả. Nhiều Thiền sư là cư sĩ như Bàng Long Uẩn ở Trung Hoa, Tuệ Trung
Thượng Sĩ ở Việt Nam, đều tự tại trong sinh tử. Người nữ như cô Linh
Chiếu, bằng một câu hát trong bài ca vô sanh tấu cùng cha mẹ, cho thấy
trình độ chứng ngộ rất sâu của mình: “Dã bất dị, dã bất nan, cơ lai khiết
phạn khốn lai thùy” (Cũng không dễ cũng không khó, đói đến thì ăn mệt ngủ
khò)! Trong kinh Pháp Hoa kể chuyện Long nữ mới 8 tuổi thành Phật, cũng
nói lên tinh thần này. Vì thế, Ðức Phật dạy trong Trường A Hàm: “Tất cả
hoa sen đều mọc từ bùn nhơ, mầm sen nào cũng có khả năng nở hoa”.
III.- NHỮNG ÐIỀU KIỆN CẦN CHO MỘT HÀNH
GIẢ TU THIỀN.
Trong đời sống thế tục, muốn tinh thông
một nghề, người ta phải tốn công sức và thời gian học hỏi, thực tập; sau
đó còn phải vừa làm vừa rút kinh nghiệm, để ngày càng thăng tiến trong
nghề nghiệp. Người tu càng hơn thế nữa, muốn thành Phật tác Tổ đâu phải
một sớm một chiều, đâu phải chỉ nghe hiểu đôi điều, công phu một thời gian
đã tự cho mình chứng đắc. Nhất là đối với Thiền Ðốn ngộ, có người đọc
Thiền sử thấy các Ngài dễ dàng đại ngộ, cứ tưởng mình cũng “một nhảy vào
liền đất Như Lai”. Trong thời đại văn minh khoa học mà tri thức cũng được
xem như một ngành kinh tế, mọi vấn đề đều phải được phân tích giảng giải
rõ ràng, nên yếu chỉ nhàø Thiền cũng được trình bày cặn kẽ. Chúng ta không
mất thời gian và tâm huyết để tìm hiểu một công án như các thiền khách
thuở xưa. Nhưng vì quá dễ dàng hiểu được vấn đề, nên cái hiểu của chúng ta
không sâu sắc, không gây ấn tượng mạnh, do vậy dễ lãng quên và dễ xem
thường. Và cũng vì hiểu dễ nên tưởng tu cũng dễ, mới có một chút kết quả
đã cho là đủ, mặc tình nói năng hành động buông lung, không biết đó là
nhân địa ngục.
Người tu chúng ta, mong thực hiện sự
chuyển hóa tự thân để có sự bình an nội tâm, rồi trang trải sự bình an ấy
cho người khác, với mục đích tối hậu là cả mình và người đều giác ngộ và
giải thoát. Nhưng đường tu lại quá dài, đầy dẫy chông gai thử thách, nếu
không trang bị đầy đủ tư lương thì khó lòng đến được điểm cuối.
Sau đây là những điều kiện cần cho một
hành giả tu Thiền, xem như một số tư lương trong hành trang thiên lý ấy:
1.) Tâm thiết tha cầu đạo:
Tiền thân Ðức Phật Thích Ca, lúc còn là
một vị Ðại tiên, vì muốn cầu nghe chánh pháp mà lột da làm giấy, chẻ xương
làm bút, lấy máu làm mực để viết bài kệ mới học được, theo điều kiện của
một vị Bà-la-môn. Một tiền kiếp khác của Ngài là Thái tử Ðàm-Ma-La-Kiềm,
con vua Phạm Thiên ở Châu Diêm-Phù-Ðề. Ðối trước Pháp sư, Ngài đào hố sâu
mười trượng, đốt than nóng rồi nhảy vào hố, mới được Pháp sư nói cho nghe
một bài kệ về hạnh Bồ-tát . Những gương cầu pháp quên thân của Ðức Phật,
chúng ta khó thể bắt chước. Gần hơn, trong thiền sử kể rất nhiều câu
chuyện các thiền khách quảy gói du phương, tìm thầy học đạo. Ngày xưa,
những bậc đã chứng ngộ thường ở trên núi cao, đường đi gian nan vất vả,
làm gì có phương tiện giao thông thuận lợi như bây giờ. Vậy mà các thiền
khách đâu nề khó nhọc xa xôi, chỉ cốt sáng được lý đạo, vì biết rõ Phật
pháp rất khó gặp, trăm ngàn muôn kiếp chưa chắc đã được nghe.
Người học đạo chúng ta phải xem Phật pháp
là cao quý bậc nhất, không có gì sánh được. Nếu có duyên được gặp, phải
biết đây là cơ hội hy hữu ngàn năm chỉ một lần. Khổng tử, người được tôn
xưng là “Vạn thế sư biểu” (Bậc thầy của muôn đời) mà còn có tâm cầu đạo
thiết tha như thế này: “Triêu văn đạo, tịch tử khả hỷ” (Sáng được nghe
đạo, chiều chết cũng cam lòng); còn chúng ta là phàm nhân, lòng thành đối
với đạo được đến đâu?
Khi nghe pháp, chúng ta cần có lòng trân
trọng và biết ơn, như tâm trạng của người bị đắm tàu giữa biển, nhờ pháp
như chiếc phao đưa mình vào bờ. Một lần nào đó trong đời, khi nghe giảng
hay đọc một đoạn kinh mà tâm ta chấn động, phải biết hạt giống Phật đã
gieo vào đất tâm của ta. Dù trải qua bao nhiêu lần sanh tử, hạt giống ấy
vẫn không bao giờ mất. Ðến lúc gặp thuận duyên, hạt giống sẽ nẩy mầm. Luôn
mang mặc cảm mình nghiệp chướng sâu dày, hoặc ngược lại, tự cao cho mình
bình đẳng với chư Phật rồi không cần học không cần tu, đó là hai cực đoan
phải tránh. Người hiểu đạo lúc nào cũng hạ mình cầu thị, luôn khiêm cung
tìm học chánh pháp, sau đó áp dụng vào công phu.
2.) Ý chí .
Thiền tông không chủ trương mong cầu sự
giúp đỡ bên ngoài, dù là của ai. Mỗi người phải tự nỗ lực hành trì để trực
tiếp kinh nghiệm, khi đi sâu vào vùng đất muôn đời bí mật của bản tâm.
Ðiều này không ai có thể làm thay cho mình, kể cả Ðức Phật đại từ đại bi
và đầy đủ thần thông diệu dụng. Vì thế, ý chí là điều kiện tối cần để
Thiền giả tiến bộ trong đạo nghiệp, thăng hoa trong sự tu hành. Ý chí như
đôi chân, không có chân thì không thể đi được.
Tinh thần tự lực của nhà Thiền trung
thành với lời dạy “tự thắp đuốc lên mà đi” của Ðức Phật. Khi con còn nhỏ
dại, chưa đủ điều kiện thể chất và trí tuệ, phải nương nhờ cha mẹ nuôi
dưỡng. Ðứa con nào có thể tự quyết định cuộc đời nó, tự biết tạo sinh kế
cho nó, đứa con ấy đã trưởng thành và đáng tin cậy. Trong tình Thầy trò,
người Thầy cũng chỉ nâng đỡ dạy dỗ học trò một thời gian thôi, sau đó để
tự trò đảm đương và đối phó với mọi thăng trầm vinh nhục của cuộc đời,
người trò ấy mới vươn lên được.
Ðối với những người mới vào đạo, Ðức Phật
cũng dùng tha lực như một phương tiện khuyến tu; nhưng giai đoạn sau, Ngài
luôn đề cao tinh thần tự lực. Ví như, phàm phu chúng ta còn vọng tưởng
lăng xăng (đa niệm), nên Ngài dạy chúng ta niệm lục tự Di-Ðà để tâm chuyên
chú vào câu niệm Phật. Ðây là phương tiện nhiếp tâm, để tâm trở về nhất
niệm. Nhưng sau đó Ngài nhấn mạnh: Khi niệm Phật đến nhất tâm bất loạn,
lúc mạng chung sẽ thấy Phật Di Ðà và chư Thánh chúng hiện đến tiếp dẫn.
“Nhất tâm bất loạn” của Tịnh-Ðộ tông có khác gì “vô tâm vô niệm” của Thiền
tông; giai đoạn cuối cùng là Phật tự tâm hiện bày, cũng chính là Ðức Di-Ðà
tự tánh, có gì khác biệt?
Một số người hiểu lầm câu: “Ðới nghiệp
vãng sanh”, cho là phàm phu tuy còn mang nghiệp, nếu biết niệm Phật Di-Ðà
thì lúc chết cũng được vãng sanh về Tây phương. Thật ra, các bậc Bồ-tát
Thập địa vẫn còn nghiệp vi tế, chính các bậc ấy mới có thể mang nghiệp
vãng sanh. Kinh Di-Ðà có đoạn: “Bất khả dĩ thiểu thiện căn phước đức nhơn
duyên, đắc sanh bỉ quốc”. Nếu chỉ có công phu tu hành đôi chút, không thúc
liễm thân tâm, tự do tạo tội, gieo một ít căn lành như câu niệm Phật mà có
thể về Cực-lạc, hóa ra lý nhân quả không còn là chân lý tuyệt đối nữa sao?
Cho nên, dù tu theo pháp môn nào, tự mình cũng phải nỗ lực tiến tu chứ
không thể cầu xin Phật Bồ-tát hoàn toàn làm thay cho mình. Các Ngài có thể
gia bị một phần, khi tâm chúng ta thanh tịnh, phần nào tương ưng với tâm
các Ngài, mới mong lời nguyện cầu của mình có cảm ứng.
Ý chí của Thiền giả còn phải được hỗ trợ
bằng tâm kiên cố và trường viễn. Tâm kiên cố là giữ lòng mình vững chắc
không đổi thay, không dao động trước mọi chướng ngại thử thách, chỉ một bề
tiến tu theo phương pháp mình đã thực hành có kết quả. Tâm trường viễn là
giữ lập trường từ đầu đến cuối, không do dự, không thối lui. Chúng ta từng
nghe bài kệ của Tổ Hoàng-Bá, thường được truyền tụng trong nhà thiền:
Trần lao quýnh thoát sự phi thường
Hệ bã thằng đầu tố nhất trường
Bất thị nhất phiên hàn triệt cốt
Tranh đắc mai hoa phốc tỷ hương.
dịch:
Vượt khỏi trần lao việc phi thường
Ðầu dây nắm chặt giữ lập trường
Chẳng phải một phen xương thấm lạnh
Hoa mai há dễ ngửi mùi hương.
3.) Niềm tin.
Niềm tin của một hành giả tu Thiền có
phần đặc biệt: Tin rằng mình có sẵn bản tâm chân thật trong thân ngũ uẩn
hư giả này. Ðó là bộ mặt xưa nay không hề thay đổi, mà nếu nhận ra và hằng
sống với nó, người tu sẽ đạt được mục đích tối hậu là giác ngộ và giải
thoát, đồng với chư Phật mười phương. Có niềm tin mãnh liệt, hành giả càng
vững mạnh về ý chí. Ý chíù và niềm tin liên hệ hỗ tương với nhau: Ý chí
khiến hành giả gắng công tu hành, tu có kết quả làm tăng trưởng niềm tin;
ngược lại, có niềm tin chắc chắn mình sẽ đến đích, hành giả như được tiếp
thêm sức mạnh, ý chí càng kiên định.
Niềm tin trong nhà Thiền không mang tính
cách thần quyền mê tín, vì luôn có trạch pháp đi đầu. Phật dạy: “Tin ta mà
không hiểu ta là phỉ báng ta”. Ðạo Phật là đạo trí tuệ, nên từ lúc bước
chân vào đạo, chúng ta phải vận dụng chất xám để hiểu rõ lời Phật dạy, sau
đó suy nghiệm xem lời dạy ấy có phải là chân lý không. Cuối cùng, khi phát
khởi niềm tin, chúng ta mới gia công hành trì để một ngày nào đó, Trí vô
sư bừng sáng. Như vậy, tin mình có Phật tánh là Chánh tín, cũng là chánh
nhơn tu hành (Tín nhơn). Có tín nhơn, lập tức có nguồn lực tạo nên quả
đức, tức kết quả đời tu. Khi bí mật của pháp giới được phơi bày trọn vẹn,
ta sẽ thấy sự vi diệu thù thắng của quả đức. Ðịa vị thấp nhất của Thanh
Văn là Tu-Ðà-Hoàn, phải kiến đạo mới khởi tu, cũng như trong Thiền tông,
phải kiến tánh mới được xem như bắt đầu cuộc hành trình; vì như thế, hành
giả không sợ sai lầm hay lạc vào ngã rẽ.
4.) Nghi tình .
Mới nghe qua, điều kiện này có vẻ mâu
thuẫn với niềm tin: Ðã tin sao lại còn nghi? - Ðây là nét đặc thù của nhà
Thiền. Theo nghĩa của năm triền cái (tham, sân, trạo cử, hôn trầm, nghi),
sự nghi ngờ làm chướng ngại và ngăn che việc tu hành. Mối nghi ở đây không
phải theo nghĩa ấy, mà là dồn hết tâm tư vào một vấn đề cốt tủy, và sống
chết với nó. Víù dụ hành giả đặt câu hỏi: “Ai cũng có Phật tánh, sao ta
nhận không ra? ”. Câu hỏi này theo thời gian đúc kết thành khối (nghi
đoàn), làm hành giả luôn luôn trăn trở khắc khoải (nghi niệm), thôi thúc
hành giả nỗ lực giải quyết cho xong, quên tất cả những chuyện khác. Các
Thiền sư thường dùng thủ thuật này dồn môn đệ vào chỗ bế tắc, nên khi được
thưa hỏi, các Ngài chỉ trả lời bằng một câu không có ý nghĩa gì hết. Lúc
khối nghi bùng vỡ, tự người môn đệ nhận ra toàn bộ lời giải đáp, và suốt
đời không bao giờ quên. Những câu trả lời như thế được gọi là lời nói sinh
động (hoạt ngữ); trái với lời giải đáp cặn kẽ rõ ràng, người học trò lúc
ấy có thể hiểu ra, nhưng sau đó lại quên, nên gọi là tử ngữ.
Khai thị bằng nghi tình khác với khai
thị bằng thuật tác động thẳng. Các vị Thiền sư tùy căn cơ và trình độ của
môn đồ mà có những thủ thuật thích hợp. Ðối với người có căn cơ đặc biệt,
hiểu Thiền không qua trung gian ý thức suy luận mà bằng trực giác, các
Ngài dùng cách chỉ thẳng để người ấy thấy toàn triệt vấn đề một cách chớp
nhoáng. Ðây là tinh thần “trực chỉ nhân tâm” thường được tán dương trong
nhà Thiền, nhưng khó có người lãnh hội. Ðối với người ưa suy luận phân
tích, các Ngài dồn họ vào con đường bí cùng, tức khai thị bằng nghi tình.
Thiền môn thường chú trọng đến kinh nghiệm thực chứng hơn là tri thức và
nghĩa giải, vì người hiểu Thiền ở lĩnh vực thực chứng khác xa với người
chỉ hiểu qua lý luận ngôn từ. Nhờ ý thức, con người có thể nhận định tư
duy về nhiều vấn đề; nhưng sự hiểu biết này luôn luôn tương đối, phiến
diện, không thể nào có cái nhìn xuyên suốt và thấu thể về bản chất của
muôn pháp.
IV. KẾT LUẬN
Con người luôn bị chi phối nhiễm ô theo
hai phương diện: tình và lý. Nhiễm về tình là bị tham dục thô và tế lôi
kéo, gây phiền não chướng. Nhiễm về lý tức vô minh, nhận định sai lầm về
các pháp: vô thường cho là thường, vô ngã cho là có ngã thật, khổ cho là
vui, bất tịnh cho là thanh tịnh. Không thấy lý như thật của các pháp là sở
tri chướng. Các bậc Bồ-tát ở quả vị Thập-nhất-địa đã cắt đứt sự ô nhiễm về
tình, nhưng vẫn còn ẩn tàng ô nhiễm về lý, đến địa vị Diệu giác (Phật) mới
hoàn toàn chấm dứt. Ðức Phật gọi đó là “vi tế sở tri ngu”. Bồ-tát mà còn
như vậy, phàm phu chúng ta thì chướng ngại cỡ nào?
Lại nữa, tâm người thường biến đổi theo
hai chiều: thuận và nghịch. Thấy một vật vừa ý, ta khởi lòng tham muốn
chiếm lấy: đây là chiều thuận. Nếu ý muốn không được thỏa mãn, ta khởi tâm
sân hận: đây là chiều nghịch. Thuận là tham, nghịch là sân. Khi đối duyên
xúc cảnh, ta thấy biết rõ ràng mà không có một niệm phân biệt chia chẻ, đó
là tâm bình thường. Ngài Nam-Tuyền định nghĩa: “Bình thường tâm thị đạo”.
Ðạo là ngay ở tâm bình thường, chứ không ở một nơi nào xa xôi. Kinh
Duy-Ma-Cật viết: “Trực tâm là đạo tràng” - Tiếp xúc với các pháp mà không
khởi niệm, đó là trực tâm. Người có trực tâm thì ngay đương xứ là đạo
tràng, ngay đó là giải thoát. Như vậy, người tu chúng ta học đạo ra sao,
tu đạo thế nào để được giác ngộ và giải thoát như Ðức Phật và chư vị Tổ
sư? Ðó là những điều chúng ta cần suy gẫm.
Một điều cần nhấn mạnh đối với các thiền
giả, là chủ trương của nhà Thiền: Thứ nhất, phải nhận ra lẽ thật của các
pháp là vô thường, là duyên sinh, nên chúng vốn là không, vì duyên hợp nên
giả có. Ðây là Bình-đẳng-tánh của tất cả các pháp. Thứ hai, phải nhận ra
cái chân thường ngay trong vô thường, cái hằng hữu ngay nơi muôn pháp sinh
diệt. Ðó là Phật tánh, là chân tâm, là bản lai diện mục, ở Phật không thêm
mà nơi phàm cũng chẳng bớt. Tu hành là trở về với con người thật xưa nay
của chính mình, và giúp mọi người cùng nhận ra con người ấy; là biết
phương cách và thực hành phương cách ấy để đạt mục đích cuối cùng. Ý nghĩa
tu hành cao cả như vậy, nên Thái tử Sĩ-Ðạt-Ta mới bỏ cung vàng điện ngọc,
xuất gia tìm đạo thành Phật Thích-Ca; Hoàng tử thứ ba con vua Hương-Chí ở
Nam Ấn đi tu thành Tổ Bồ-Ðề-Ðạt-Ma; và vua Trần Nhân Tông hành hạnh đầu
đà, trở thành Sơ Tổ Trúc-Lâm Yên-tử. Các Ngài tu trong tinh thần vô ngã vô
vi nên được quả xuất thế. Chúng ta ngày nay tinh tấn tu hành, chuyên tâm
làm nhiều Phật sự, nhưng lại có ý mong cầu kết quả, còn ý thức chấp ngã
chấp pháp, nên chỉ tạo nghiệp lành, tạo phước đức hữu vi, chứ chưa thể ra
khỏi nhà tam giới.
Tóm lại, người tu Thiền nếu chỉ học trên
lý thuyết mà không có từng bước Thiền tập, thì không thể nào thẩm thấu
được chất Thiền. Có thiền tập mới là thiền sinh, có thiền chứng mới là
Thiền sư. Thời gian công phu lâu mau tùy căn cơ và sự cố gắng tinh cần của
mỗi người. Sự tham lam và nóng vội muốn chứng ngộ nhanh chóng thường là
chỗ sơ hở để ngoại đạo tà sư lừa gạt. Thời gian tu hành thật ra chỉ có
tính cách ước lệ. Ðối với người có thiên chất kỳ đặc, như Tổ Qui-Sơn ngộ
đạo năm 23 tuổi, Sa-di Cao chỉ hơn 10 tuổi đã tỏ ngộ lý Thiền, Lục Tổ
không biết chữ nhưng nghe câu kinh Kim Cang liền thấy được chỗ vào..., đó
là những trường hợp ngoại lệ. Còn bao nhiêu người khổ công tu tập, mấy
mươi năm hành khước, được nói đến rất nhiều trong hành trạng của các Thiền
sư, là những gương sáng chúng ta cần rọi soi và suy nghiệm. Những điều
trình bày trong quyển sách này không có ý giúp thêm kiến giải vốn đã quá
dằng dặc miên man ở những người học đạo, càng không có ý làm rõ thêm những
khái niệm về Thiền, mà chỉ mong tất cả chúng ta khéo lãnh hội để áp dụng
vào công phu. Ðức Phật có lần quở Ngài A-Nan: “Một người học huệ ngàn ngày
không bằng một ngày học đạo. Người tu không học đạo thì một giọt nước cũng
không tiêu”. “Học huệ” là văn tư, là kiến giải sanh diệt. “Học đạo” là
nhận ra bản tâm thanh tịnh hằng hữu của chính mình. Nếu không nhận được
bản tâm, thì người tu không trả nổi - dù chỉ một giọt nước - của đàn na
tín thí. Ða văn bậc nhất, thông minh bậc nhất trong mười đệ tử lớn của
Phật mà còn bị quở trách nặng nề như thế, thử hỏi chúng ta, nếu chỉ dựa
vào một ít kiến thức sách vở đã cho là đủ, không chịu gia công tu hành,
thì liệu có đền trả được nợ áo cơm của đàn tín hay không?
(02)
CHƯƠNG HAI. NHƯ HUYỄN
I.- KHÁI LƯỢC
Lý Như-Huyễn là một quan niệm về nhân
sinh và vũ trụ độc đáo của nhà Phật. Trong thiền định sâu xa, Ðức Phật
thấy rõ tất cả các pháp đều là những hiện tượng không thật có, vì chúng do
nhiều duyên tụ hội lại mà thành. Bản chất của chúng là không, vì chúng
không có tự thể. Như vậy, nhìn trên hiện tượng (SẮC) là duyên hợp tạm có,
nhưng bản thể lại là KHÔNG. Nói khác đi, SẮC là biểu tướng của KHÔNG,
KHÔNG là bản chất của SẮC. Ðây là tinh thần Bát-Nhã, mà chỉ những người ở
trong Như-Huyễn tam-muội, tức trong chánh định quán triệt lý Như-Huyễn,
mới thẩm thấu được.
Các pháp không thật có nên là huyễn,
nhưng tự tánh các pháp là không, nên tuy huyễn mà vẫn thường ở trong Như
tánh. Như là thể của Huyễn, Huyễn là dụng của Như. Như là thể tánh bất
động, không bao giờ thay đổi; Huyễn là tùy duyên mà hình tướng đổi thay.
Chúng ta từ Như đến đây, mang thân huyễn mộng này, rồi khi mất đi lại trở
về Như. Nhưng không phải đợi lúc hình tướng tan hoại mới trở về Như, mà
ngay khi còn thân huyễn, nó đã là Như rồi. Cũng như nước là hiện tượng, có
thể thay đổi từ thể lỏng sang thể rắn, thể hơi, nhưng không bao giờ mất đi
tánh ướt. Vì Huyễn không bao giờ rời Như, nên nhà Phật gọi là Như-Huyễn.
Lý Như-Huyễn là một vũ khí lợi hại, quét
tận gốc rễ mọi tham đắm chấp trước của con người về thân, tâm và cảnh.
Hàng ngày, chúng ta nhìn và hiểu các pháp bằng thức tâm phân biệt và bằng
sự tưởng tượng phong phú của mình, cho các pháp là thật có. Do thấy không
đúng lẽ thật (si) nên sinh tham. Nếu lòng tham được thỏa mãn, lại càng
tham đắm nhiều hơn, nặng hơn; nếu không thỏa mãn sẽ phát sinh sân hận.
Phiền não vì thế càng tăng trưởng, không có ngày dừng. Khi lắng sâu tâm
thức, hiểu rõ lý Như-Huyễn, ta sẽ thấy cuộc đời ta trải qua bao nhiêu năm
vui-buồn sướng-khổ thịnh-suy, chỉ như một giấc mộng dài! Cảnh vật bên
ngoài cũng thế, căn nhà ta ở, khung cảnh xung quanh ta..., có phải chúng
đang biến đổi trong từng giây phút? Trong phạm trù không gian,
thân-tâm-cảnh là duyên sinh giả hợp; trong phạm trù thời gian, chúng biến
đổi không dừng trụ; như thế không phải huyễn là gì?
II. NỘI DUNG.
1) Từ Lý Nhân-duyên đến Tánh Không.
Về mặt tục đế, Ðức Phật thuyết giảng lý
Nhân-duyên giải thích sự thành hình của tất cả các pháp, đồng thời bài bác
4 luận thuyết của ngoại đạo đương thời:
1- Thuyết tự sanh: Các pháp được sanh ra
từ chính bản thể của nó.
2- Thuyết tha sanh: Các pháp sanh từ bản
thể của những pháp khác.
3- Thuyết cộng sanh: Pháp này nhờ pháp
kia mà sanh và ngược lại.
4- Thuyết vô nhân sanh: Các pháp ngẫu
nhiên mà hiện hữu, không cần có điều kiện hay nguyên nhân nào.
Lý Nhân-duyên cắt nghĩa sự thành lập của
các pháp là do nhân và duyên kết hợp và tác động. Trong đó, nhân là yếu tố
quyết định, không thể thiếu; duyên là những điều kiện hỗ trợ. Ví dụ: Ðể có
cây lúa (một pháp), phải có hạt lúa là nhân, cùng kết hợp với các duyên là
đất, nước, ánh sáng mặt trời, người nông phu... Từ lý Nhân-duyên, Ðức Phật
triển khai thành lý Nhân-quả thế gian và xuất thế (tức Tứ Diệu Ðế) cho các
vị Thanh Văn, và Thập nhị nhân duyên cho các bậc Duyên Giác. Tu theo con
đường này, hành giả phá được ngã chấp, cuối cùng là giải thoát khỏi luân
hồi sanh tử. Chúng ta thường gọi đây là con đường của Nhị thừa.
Ðối với Bồ-tát Ðại thừa, các Ngài do
quán triệt lý Nhân-duyên đưa đến nhận thức đúng đắn về các pháp. Từ những
pháp hữu hình đến vô hình (không thấy được bằng mắt thường như không khí),
từ hiện tượng vật chất đến tinh thần (cảm thọ, nhận thức...), chúng đều
không thể tự mình hình thành mà phải nhờ nhân và duyên sanh ra. Ðến lượt
các nhân duyên ấy, vì chúng cũng là các pháp, nên cũng phải cần các nhân
duyên khác tạo nên. Từ đó, chúng chuyển biến sinh diệt, làm nhân duyên cho
pháp này rồi lại là quả của những nhân duyên khác, không biết đâu là bắt
đầu và đâu là tận cùng. Ðức Phật gọi là “trùng trùng duyên khởi” .
Như vậy, các pháp đều không phải thật
không và cũng không thật có. Chúng không thật là không, vì con người có
thể cảm nhận chúng bằng giác quan; chúng không thật có vì chúng do các
pháp khác tạo thành, nên không có tự thể. Vì thế, tánh của chúng là Không,
nhờ duyên hợp nên giả có. Ðây là tinh thần của hệ Bát-nhã, hiển bày Tánh
Không của tất cả các pháp. Dùng trí tuệ Bát-nhã quán chiếu tường tận thật
tánh các pháp, thấu triệt Pháp tánh, Bồ-tát phá được ngã chấp và pháp
chấp, cả pháp thế gian lẫn pháp xuất thế gian. Nhà Phật gọi là con đường
của Bồ-tát thừa.
2.) Tánh Không và Lý Như-Huyễn.
Ðức Phật tuyên bố, vạn pháp đều như
huyễn, để nói lên tính bất thực của chúng. Ðó là đứng trên bình diện chơn
đế, nhìn vạn pháp bằng cái nhìn “đương thể tức không”.
Ðối với các nhà khoa học, thuyết Big
Bang là một giả thuyết táo bạo và vĩ đại nhằm giải thích sự thành lập của
vũ trụ. Nhưng trong giáo lý nhà Phật, vũ trụ không chỉ trải qua một chu kỳ
thành - trụ - hoại - không, mà đã - đang và sẽ tiếp diễn vô lượng chu kỳ
như thế, không có khởi đầu cũng không có kết thúc - tiền tiền vô thủy, hậu
hậu vô chung. Thế giới hiện tượng là hữu vi duyên khởi, sanh sanh diệt
diệt tương duyên tương tác. Không pháp nào trong vũ trụ lại đứng yên, mà
luôn luôn chuyển động đổi mới. Ngay cả phần vĩ mô nhất là toàn bộ vũ trụ,
cũng thay đổi mỗi ngày. Hình thái của vũ trụ, mà một số nhà Vật lý học
hàng đầu thế giới đã phác hoạ trong những công trình thực nghiệm và tư
duy, thật ra chỉ là một phần rất nhỏ những cảnh giới mô tả một cách tuyệt
vời trong Kinh Hoa Nghiêm. Tuy nhiên, từ những hạt Quartz (được cho là yếu
tố nhỏ nhất cấu tạo thế giới) cho đến toàn thể thực tại trùng trùng duyên
khởi, không có pháp nào hiện hữu mà không được tạo thành từ những nguyên
nhân khác. Do vậy, tất cả chỉ là huyễn mộng, dù là thế giới vi mô hay vĩ
mô.
Con người chúng ta, từ trước đến giờ đã
trải qua bao kiếp sống; và từ giờ trở về sau, sanh sanh tử tử vẫn tiếp nối
không dừng. Gọi là “tử” nhưng thật sự, chỉ là sự thay đổi của thân từ dạng
thái này sang dạng thái khác, từ thân tiền ấm (con người hiện tại) chuyển
qua trung ấm (lúc lìa đời); khi đủ duyên lại gá vào thân hậu ấm, tiếp tục
một chu kỳ sanh tử khác với một hoàn cảnh chánh báo và y báo khác. Ðáo
cùng, nhắm mắt lìa đời không phải là thật sự xa lìa trần tục, mà chỉ là
tạm thời ngưng cuộc sống ở nơi này để tiếp nối cuộc sống nơi kia. Cho nên,
không có thật sanh cũng không có thật diệt, tất cả chỉ trong huyễn mộng mà
thôi.
Ðiều lầm lẫn nhất của con người là chạy
theo hình tướng mà quên bản chất, chạy theo Sắc mà quên tự tánh Không, nên
không có sự hiểu biết như thật về tất cả các pháp. Sắc là do đủ duyên mà
hiện hữu nên là Huyễn, còn Không là bản thể nên Như. Huyễn từ Như mà có,
biểu hiện tác dụng; muốn thâm nhập Như thì phải từ Huyễn mà vào. Nói cách
khác, Sắc là dụng của Không, Không là thể của Sắc; khi đủ duyên thì khởi
ra Sắc, khi duyên tan thì Sắc trở về Không. Do vậy, Huyễn không bao giờ
rời Như, Sắc chẳng thể nào lìa Không được. Hiểu điều này, ta sẽ thấy rõ
ràng Ta-bà là Tịnh-độ, phiền não tức Bồ-đề.
Vì hiện tượng không thể nào tách rời
khỏi bản chất và ngược lại, nên các vị Thiền sư ngộ đạo là ngộ ngay sự
hữu, từ đó thấu thể cả sự vô. Các Ngài thấy rõ vạn pháp đều vô thường theo
thời gian và duyên sinh trên bình diện không gian, nên chúng hiện hữu
trong sự chuyển động và giả hợp. Nhưng trong lòng những chuyển động và giả
hợp của sự hữu, luôn luôn hiện diện đặc tính bất biến và thống nhất của sự
vô. Mặt khác, do con người luôn khởi niệm duyên theo trần cảnh, tâm không
lúc nào dừng trụ, nên các pháp biểu hiện bên ngoài đều vô thường. Trái
lại, các Ngài trở về trạng thái như của tâm, nên thấy các pháp đều Như. Có
thể nói, tâm tịnh thì thế giới tịnh, tâm Như các pháp Như, tâm bình thế
giới bình. Các Ngài vẫn ở trong cuộc đời làm lợi ích cho chúng sanh, ở
trong thường tục mà vẫn siêu tục, tự tại an nhiên trước mọi khó khăn
chướng ngại, ngay cả trước tử thần!
Bài Minh của Tổ Qui Sơn có đoạn:
Huyễn thân mộng trạch
Không trung vật sắc
Tiền tế vô cùng
Hậu tế ninh khắc.
Thân huyễn trong nhà mộng, tất cả vật
sắc đều ở trong hư không. Vật sắc ấy, mé trước là vô cùng, còn mé sau có
ai biết được? Thân chúng sanh là huyễn, thân Thánh nhân cũng huyễn, sống
trong nhà mộng tam giới; nhưng phàm phu si mê chấp thân là thật nên không
từ một thủ đoạn nào để bảo vệ và tô bồi cho cái ngã, đôi khi còn nhân danh
Thượng Ðế tiến hành những cuộc thánh chiến đẫm máu. Còn các bậc Thánh
nhân, tuy mang thân huyễn mà tâm vẫn ở trong Như, vì thấu rõ lý Sắc -
Không. Vũ trụ vạn pháp là vô thủy vô chung, nhưng luôn hiển hiện một chân
lý ngàn đời: Tất cả vật sắc, lúc đủ duyên thì giả hợp thành sự hữu, khi
hết duyên lại trở về sự vô. Sự hữu (Sắc) là giả tướng, biểu tướng; sự vô
(Không) là tự thể, bản chất. Cả hai không thể tách rời nhau, cũng như giữa
tâm và cảnh, giữa tạo chủ và tạo vật, đều bất khả phân ly như thế.
Trang tử Nam Hoa kinh kể chuyện Trang tử
nằm mộng thấy mình hóa bướm, khi tỉnh dậy không biết “Chu là bướm hay bướm
là Chu” . Câu chuyện này có một ý nghĩa rất sâu sắc, nhằm diễn tả một thực
tại ly ngôn ngữ. Ðây là trạng thái vô tâm, hòa nhập nhất như giữa tâm và
cảnh, giữa mình và vạn pháp. Khi tâm hoàn toàn tĩnh lặng, vẫn thấy nghe
hiểu biết mà không xen tạp một ý niệm nào, chúng ta sẽ nhận ra vũ trụ rất
nhiệm mầu vi mật, không thể đem thức tình tầm thường mà đo được. Chúng ta
cũng nhận ra rằng, cõi giới của mình là cõi phàm - Thánh đồng cư, như cõi
Cực lạc của Phật A-Di-Ðà. Không phải tìm Niết-bàn ở một nơi nào xa lạ, mà
chỉ ngay mảnh đất hiện tại bây giờ và ở đây.
Một điều quan trọng cần lưu ý, chúng ta
đừng bao giờ hiểu lầm Ðức Phật thuyết lý Như-Huyễn là phủ nhận sự hiện hữu
của các pháp. Ngài không từ chối thế giới hiện thực mà nhằm phát sinh tri
kiến như thật, để chúng ta nhận ra các pháp đang là. Thiền sư Từ Ðạo Hạnh
có bài kệ soi sáng ý nghĩa này:
Tác hữu trần sa hữu
Vi không nhất thiết không
Hữu không như thủy nguyệt
Vật trước hữu không không.
tạm dịch:
Chấp có, thảy đều có
Chấp không, tất cả không
Có - Không, trăng đáy nước
Chớ chấp Có cùng Không.
Nếu cho mọi pháp là thật thì chúng đều
thật có - đây là cực đoan thứ nhất; nếu chấp tất cả đều không, thì chúng
sẽ thật không - cực đoan thứ hai. Cả hai cực đoan, chấp thường và chấp
đoạn, đều không hội được liễu nghĩa thượng thừa. Thường và đoạn, có và
không ví như bóng trăng dưới nước, nhìn thì thấy nhưng không vớt lên được,
nên không thật có cũng chẳng thật không. Nhà Phật phủ nhận cả chấp thường
lẫn chấp đoạn mà theo con đường Trung đạo, tinh thần của Lý Như Huyễn.
3.) Như Huyễn và Chân Không .
Theo giáo lý Phật Ðà, chúng sanh do
nghiệp thức dẫn lôi, luân hồi trong ba cõi:
1. Cõi Dục: Chúng sanh còn đam mê ngũ
dục, thân thô tâm thô. Tùy nghiệp thiện ác mà vào ra trong sáu đường: Ðịa
ngục, Ngạ quỷ, Súc sanh, A-tu-la, Người, Trời. Cảnh giới thuần khổ là Ðịa
ngục, nửa khổ nửa vui là Người, thuần vui là Trời gồm 6 cõi Trời Dục, dành
cho người tu phước báo hữu vi.
2. Cõi Sắc: Ðây là cảnh giới của người
tu Thiền định, gồm bốn bậc: Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền. Thân
tướng tuy vẫn là sắc chất nhưng là vật chất vi tế, rất cao lớn đẹp đẽ,
không còn giới tính nam nữ. Thân vi tế, tâm thiền định.
3. Cõi Vô Sắc: Gồm Không vô biên xứ,
Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Ở cõi này,
chúng sanh tự tại vô ngại, dùng “thân định quả” tức lấy sức Thiền định làm
thân; không còn thân sắc chất nhưng còn tâm phân biệt vi tế.
Các cõi trên có chủ thể nhận thức và đối
tượng nhận thức khác nhau, nhưng tất cả không ngoài lý Như-Huyễn. Bởi vì,
những gì có hình tướng, dù thân thô hay tế, dù tâm Thiền định mà còn một
niệm nhỏ nhiệm, cũng thuộc về sinh diệt, cũng đều là Huyễn.
Mặt khác, những loài chúng sanh khác
nhau có nhận thức về thế giới khác nhau. Như trên cùng một dòng sông, loài
người nhìn thấy toàn nước, con cá thấy đó là thế giới cho nó sống và bơi
lội, ngạ quỷ thấy toàn là máu, chư Thiên lại cho là một dải lưu ly. Cho
nên, thế giới mà con người tưởng-tri thức-tri được, không phải là thế giới
tồn tại khách quan ngoài tâm thức, mà chính do tâm thức biến hiện ra. Duy
thức sở biến duy tâm sở hiện, vì thế tất thảy đều là mộng ảo. Như khi nằm
mộng, ta thấy rõ ràng có người có cảnh, tâm ta cũng biến thiên theo cảnh
theo người; đến lúc tỉnh giấc, những gì xảy ra trong chiêm bao có phải là
thật đâu? Ðó là tiểu mộng, còn bao nhiêu năm cuộc đời ta, là một trường
đại mộng, cũng qua đi như một giấc chiêm bao. Thuần Vu Phần nằm ngủ dưới
gốc cây hòe, mơ thấy mình thi đỗ làm quan, được vua gả công chúa; sau đó
nhận lệnh vua đánh giặc, thất trận, công chúa chết, vua bắt tội xử đi đày.
Giật mình tỉnh giấc mới biết chỉ là giấc mộng, trên cành cây ở hướng Nam
chỉ có một ổ kiến. Thật là:
Giấc Nam-kha khéo bất bình
Bừng con mắt dậy thấy mình tay không.
Biết cuộc đời là mộng huyễn, không phải
để chúng ta cam phận, chấp nhận khổ đau; càng không phải để chúng ta chán
nản buông trôi, mặc dòng đời xô đẩy. Chúng ta ý thức mình đang hiện hữu
nơi cảnh giới này cùng mọi người, là do nghiệp thức cộng trụ kết hợp với
biệt nghiệp của từng người. Biệt nghiệp thì không ai giống ai, nên số phận
mỗi người mỗi khác; nhưng cộng nghiệp người không khác nên sống chung một
môi trường, chịu chung một hoàn cảnh thiên tai dịch họa... Và rồi, dù
chánh báo hay y báo, dù biệt nghiệp hay cộng nghiệp, tất cả đều là huyễn,
vậy thôi!
Dù sao đi nữa, ở cõi người có khổ có vui
mới dễ làm ta thức tỉnh, tinh tấn tu hành dễ được thoát khổ. Nếu thuần khổ
như Ðịa ngục, đói khát như Ngạ quỷ hoặc si mê như Súc sanh, làm sao có cơ
hội tỉnh giác? Ngược lại, cõi trời quá vui quá sướng, chúng sanh đắm chìm
trong đó còn ước ao gì hơn nữa; đến khi hết phước hiện tướng đọa đày, thức
tỉnh thì đã muộn. Chư Phật Bồ-tát thương xót chúng sanh vô minh tăm tối,
nên bằng mọi phương tiện cứu độ muôn loài thoát khỏi ngục tù tam giới.
Thiền sư Thanh-Ðàm Minh-Chánh nói:
Công danh cái thế màn sương sớm
Phú quý kinh nhân giấc mộng dài.
Chẳng hiểu bản lai vô nhất vật
Công phu luống uổng một đời ai.
Dù công danh cao tột thế gian hay phú
quý đến độ người người đều khiếp sợ, cũng chỉ như màn sương buổi sớm hay
giấc mộng đêm qua, có gì là thật. Vậy thì, con người phải định vị mình ở
nơi đâu? Ðây là câu hỏi thiết yếu mà mỗi chúng ta cần tự đặt ra và tự giải
đáp.
Ðối với người thế gian, “công phu” là
kiến thức kinh nghiệm học hỏi thu thập được trong quá trình sống và làm
việc, là sự nghiệp công danh, là thành công trong xã hội và hạnh phúc
trong gia đình. Mọi người hầu như đem hết tâm lực cốt đạt được những điều
mong ước đó. Ðối với hàng xuất gia, “công phu” là tích lũy một số kiến
thức Phật học và thế học, có trú xứ ổn định, có tăng thân thanh tịnh hòa
hợp cùng giúp đỡ nhau tu hành, ngày càng giảm thiểu phiền não khổ đau ở
thân và tâm. Tuy nhiên, cả hai khía cạnh vật chất và tinh thần nêu trên
chưa phải là hạnh phúc tột cùng, miên viễn và đích thực. Ðời tu chỉ thật
sự có ý nghĩa khi hiểu được và đạt được mục đích: Trở về với con người
thật của chính mình và sống bằng con người thật ấy. Muốn không để “luống
uổng một đời”, người tu phải quán triệt tư tưởng “vô nhất vật”, danh từ
của Lục Tổ Huệ-Năng.
Chúng ta nhớ lại câu chuyện ngộ đạo của
Lục Tổ: Khi Ngũ Tổ Hoằng-Nhẫn gọi Ngài vào phương trượng giảng kinh Kim
Cang, Ngài vẫn còn là cư sĩ làm việc dưới nhà trù. Trong kinh có đoạn Ðức
Phật trả lời câu hỏi của Ngài Tu Bồ Ðề: “Làm sao an trụ tâm? ”. Phật dạy
rằng: “Không nên trụ vào sắc mà sanh tâm; không nên trụ vào thanh, hương,
vị, xúc, pháp sanh tâm. Phải ngay nơi chỗ không trụ mà sanh tâm ấy”. “Tâm
ấy” tức tâm Vô thượng Bồ-đề. Lời dạy của Ðức Phật, mới nghe chúng ta chỉ
hiểu là phải đặt trọng tâm ở chỗ không dính mắc với sáu trần. Vì sao không
nên dính mắc vào trần cảnh? - Vì trần cảnh là duyên sinh giả hợp, tự tánh
của chúng là không. Nhưng nếu khéo nhìn sâu hơn, hành giả phải tự nghi
vấn: “Nếu tất cả các pháp đều Không, thân tâm cũng Không, vậy cái gì giải
thoát? Cái gì rõ biết Tánh Không? “Cư sĩ Huệ-Năng là một bậc pháp khí
thượng thừa, nên từ lời dạy ấy, Ngài nhận ngay ra tâm thể thường hằng của
chính mình. Tâm này lặng lẽ, không có hình tướng nên không thuộc về có;
nhưng nó hằng tri hằng giác, biết một cách thấu thể mọi sự vật hiện tượng
trong tận cùng pháp giới, nên không thuộc về Không. Vì vậy, nó được gọi là
Chân - Không, cũng là Phật tánh, là Pháp thân, là Bản lai diện mục, là tâm
Thiền...
Bằng tâm Thiền, các Ngài nhìn toàn thể
sự vật bằng cái thấy như thị, không xâm phạm đến bản vị của các pháp mà
vẫn hiểu một cách tột cùng bản chất của chúng. Ðức Phật gọi đó là Phật tri
kiến - Cái thấy biết Phật. Có cái thấy biết này, các Ngài khởi phát diệu
dụng không thể nghĩ bàn. Chính là Chân Không sinh Diệu Hữu. Chân Không là
tâm thể, Diệu Hữu là tâm dụng. Nhờ Diệu Hữu, các Ngài có vô số phương tiện
quyền xảo để giáo hóa chúng sanh. Các Ngài dọc ngang tung hoành, làm ngược
làm xuôi, đôi lúc có những hành động ngôn ngữ vượt thường mà người đời
không đoán định nổi. Bàng Long Uẩn khi liễu đạt lý Thiền, đem hết của cải
đổ xuống sông. Thiền sư Ðơn Hà đốt tượng Phật ở chùa Huệ Lâm, làm Viện chủ
Hướng “rụng cả lông mày”. Thiền sư Nam Tuyền giơ con mèo lên, cả đại chúng
không ai nói được, Ngài đành chém con mèo. Gia tài sự sản bị vất hết,
tượng Phật bị đốt, con mèo bị chém..., tất cả vì ai? Tất cả chuyện này có
ý nghĩa gì? Cũng như Ðức Phật, đã thành Bậc Chánh Giác nhưng mỗi ngày Ngài
đều tọa thiền. “Na-Già thường tại định”, Ngài đạt định trong mọi thời
khắc, mọi nơi chốn, cần chi phải tọa thiền? Ðây là những điều chúng ta cần
suy gẫm.
III. Ý NGHĨA TRONG SỰ TU HÀNH.
* Một Thiền sinh sau giờ tọa thiền, bạch
cùng sư phụ: “Hôm nay con thấy rỗng rang tự tại”. Vị Thiền sư trả lời:
“Rồi nó sẽ qua đi!”. Ngày kế, trò lại trình Thầy: “Hôm nay con lại thấy
nặng nề mệt mỏi”. Thầy bảo: “Rồi nó sẽ qua đi!”. Thiền sư đang khai thị
chân lý cho trò: Tất cả các pháp, dù pháp thế gian hay xuất thế gian, cũng
đều qua đi, như dòng sông luôn luôn trôi chảy không dừng. Thấy rõ các pháp
là huyễn, không có gì vĩnh viễn thường trụ, chúng ta không ước ao thân
mình luôn mạnh khỏe, hoàn cảnh luôn thuận lợi đối với mình. Bằng tinh thần
lực chế ngự mọi đau khổ bất an, ta sẽ tích cực sống và làm việc vì mình,
vì người.
* Tánh Không là nền tảng mọi hoạt động
của các pháp; nhờ Không, các pháp trở nên linh động. Từ Không biểu hiện
Sắc, lúc tan hoại thì Sắc trở về Không. Sắc là do duyên mà có nên lệ thuộc
vào duyên, Không là tự tánh nên hoàn toàn độc lập. Sắc là hiện tượng có
sanh diệt, Không là bản chất thường hằng. Hiện tượng là biểu tướng không
thật nên Sắc tức Không, còn Không là thể tánh chân thật nên Không tức Sắc.
Ðây là ý nghĩa của Tánh-tướng bất nhị, Lý-sự vô ngại.
Quán triệt được điều này, chúng ta mới
thấu rõ tinh thần Ðương thể tức không - ngay có mà nhận ra không, từ không
mà biểu hiện có. Không là nguồn cội của vũ trụ, vũ trụ tuy Huyễn nhưng
nguồn cội Không ấy là Như, nên gọi là Như-Huyễn. Kinh Pháp-Hoa dùng một
hình ảnh thật đẹp biểu trưng người đã thấu triệt “nhất thiết pháp không”:
hình ảnh ngồi tòa Như-Lai. Do bản thể các pháp vốn không, nên chúng dung
thông vô ngại. Phàm phu do tâm chấp trước các pháp là thật có, nên thấy
chúng ngăn ngại lẫn nhau, đặc biệt đối với các vật thể rắn: thân người
không thể đi xuyên qua vách đá, hòn gạch ném vào tường liền bị dội lại...
Ðức Phật dạy, do tâm chấp trước kiên cố nên các pháp biểu hiện thành chất
rắn, do tâm sân hận nên sanh có lửa, do tâm tham ái nên có nước, do tâm
dao động nên sanh ra gió. Tâm bên trong như thế nào thì biểu hiện các pháp
bên ngoài thế ấy. Ðối với các bậc ngộ đạo, lậu hoặc đã dứt, đã đạt lý tánh
tuyệt đối, các vị có thể tùy ý thi triển thần thông, vì các pháp không còn
ngăn ngại lẫn nhau. Ðây là tư tưởng vút cao trong kinh Hoa-Nghiêm: Sự-sự
vô ngại hay Pháp giới dung thông. Tư tưởng này làm sáng tỏ thêm lý
Như-Huyễn, vì các pháp như huyễn nên thật sự không có ranh giới chướng
ngại.
* Một linh hồn gõ cửa Thượng-Ðế xin vào
ở chung. Thượng-Ðế từ trong hỏi vọng ra:
- Ai đó?
Linh hồn trả lời:
- Tôi.
- Tôi là ai?
- Tôi là tôi.
Vì “tôi là tôi” nên không có đủ chỗ cho
linh hồn. Trở về tu luyện một thời gian thật lâu, lần này khi nghe hỏi:
“Tôi là ai? ”, linh hồn trả lời:
- Tôi là Thượng-Ðế.
Do linh hồn trở thành một với Thượng-Ðế,
nên trên thiên đàng có thể dung được anh ta. Tương tự như thế, khi nào ta
niệm Phật mà thấy mình và Ngài là một, thì tâm ta mới tương ứng với tâm
của các Ngài. Ðiều đó có nghĩa là, khi thấu rõ tự tánh các pháp đều không,
tất cả đều như huyễn, cái ngã tiêu dung, thì tự nhiên ta thể nhập vào quỹ
đạo của chư Phật Bồ-tát . Lúc ấy:
Năng lễ sở lễ tánh không tịch
Cảm ứng đạo giao nan tư nghì.
Cả người lễ (năng) và chư Phật (sở) tánh
đều không, khi ấy sự tương cảm tương ứng thật không thể nghĩ bàn!
Trên thực tế, ý thức chấp ngã vừa mãnh
liệt vừa thâm sâu. Phân biệt ngã chấp là dạng thô phù dễ thấy, tuy mạnh mẽ
nhưng có thể nhận diện và giải trừ; còn Câu sanh ngã chấp là dạng vi tế ẩn
