Đại cương về Luận Câu
Xá
Hòa thượng Thích
Thiện Siêu
Học viện Phật giáo Việt
Nam tại Huế,
PL. 2543 - TL. 1999
[Phẩm 5.b]
* TIẾT 3: CÁC PHIỀN NÃO (Tạp minh chư
phiền não)
Tất cả phiền não đều gom lại
trong hai loại là căn bản và chi mạt. Thể tánh của nó, như đã
nói, nhưng trong các kinh luận lại thường nêu ra ba lậu, bốn bộc
lưu, bốn ách, bốn thủ, năm thuận hạ phần kiết sử, năm thuận
thượng phần kiết sử, chín kiết, mười triền, sáu cấu, năm cái. Những
thứ này chẳng phải nằm ngoài hai loại căn bản và chi mạt phiền
não?
Đây, trước biện minh tự thể của
chúng, sau đó mới nói rõ chúng thuộc vào căn bản và chi mạt như
thế nào?
1. Ba lậu: Dục lậu, hữu lậu, vô
minh lậu. Ba loại lậu này làm cho loài hữu tình lưu chuyển trong vòng
sanh tử, lại thường tiết lậu các xấu xa ô nhiễm ra ở sáu căn
không biết khi nào dứt.
a. Dục lậu: Chỉ cho hoặc lậu ở
cõi dục. Lấy 41 hoặc thuộc cõi Dục làm tự tánh. 41 hoặc ấy lấy
36 căn bản hoặc thuộc cõi Dục (Xem Biểu đồ 98 sử, phần cõi Dục
ở đoạn trước), trừ 5 phiền não si trong 5 bộ pháp (5 bộ pháp là
các lậu hoặc đoạn trừ do kiến đạo về Khổ đế, Tập đế, Diệt
đế, Đạo đế là 4, cộng với các lậu hoặc đoạn trừ do tu đạo
Là 5). Còn lại 31. Cộng thêm 10 triền cái thuộc chi mạt hoặc là vô
tàm, vô quý, thụy miên, trạo cử, hôn trầm, xan, tật, phẫn, phú,
hối thành 4 1ậu hoặc.
b. Hữu lậu: Chỉ các lậu hoặc
ở cõi Sắc và Vô sắc. Lấy 52 hoặc của cõi này làm tự tánh. 52
hoặc là lấy 31 hoặc của cõi Sắc (xem đồ biểu 98 sử ở trên,
phần cõi Sắc) trừ 5 phiền não si của trong bộ pháp, còn lại 26,
như vậy 26 + 26 = 52. Những phiền não của cõi trên gọi là hữu lậu
vì có ba tánh cách:
(a) Tánh hữu phú vô ký.
(b) Đồng chuyển hiện bên trong, vì đây đa phần duyên định và nội
thân mà phát hiện, chứ ít duyên ngoại sắc như cảnh Dục.
(c) Đồng nương định địa phát khởi (xem đồ biểu 9 - phần Cõi Sắc
và Vô sắc trên).
c. Vô minh lậu: Lấy 51 phiền não
si khởi lên ở xả ba cõi làm tự tánh. Trong tất cả điều ác,
tách riêng si thành một lậu, vì si là cội gốc sanh tử trong ba cõi.
2. Bốn bộc lưu: Bốn dòng nước
cuốn, là dục lưu, hữu lưu, kiến lưu và vô minh lưu. Tánh nó hay
nhận chìm chúng sanh, nhận chìm pháp lành, nên gọi là bộc lưu.
- Dục bộc lưu: Chỉ phiền não
thuộc cõi Dục, thể nó có 29, tức lấy 41 hoặc thuộc lậu, trừ đi
5 kiến Khổ đế, 2 kiến thuộc Tập đế, 3 kiến thuộc Diệt đế, 3
kiến thuộc Đạo đế, ở cõi Dục (cộng thành 12 kiến). Vậy, 41 - 12 =
29 hoặc, gọi đó là dục bộc lưu.
- Hữu bộc lưu: Chỉ những phiền
não ở hai cõi Sắc và Vô sắc, tự thể nó có 28, tức lấy 52
hoặc thuộc hữu lậu trên kia, trừ đi 24 kiến của cõi Sắc và Vô
sắc, còn lại 28 hoặc, gọi đó là hữu bộc lưu.
- Kiến bộc lưu: Chỉ tất cả các
tâm khởi lên bởi mê 5 bộ pháp (kiến đạo Khổ đế, Tập đế,
Diệt đế, Đạo đế là 4, thêm tu đạo là 5) cả trong ba cõi.
Thể của nó có 36 kiến, và nó rất
nhạy bén, nên từ trong các hoặc lậu tách riêng nó ra thành một
bộc lưu.
- Vô minh bộc lưu: Tức 15 phiền
não si khởi lên bởi mê 5 bộ pháp trong ba cõi, tương đồng với
vô minh.
3.Bốn ách: Là dục ách, hữu
ách, kiến ách, vô minh ách. Hay buộc loài hữu tình vào dưới ách
các sự khổ. Tự thể của nó cũng giống như bốn bộc lưu nói
trên.
4.Bốn thủ: Dục thủ, ngã ngữ
thủ, giới cấm thủ, kiến thủ.
a. Dục thủ: Tham dục thủ trước
đối với 5 trần sắc, thanh, hương, vị, xúc và nó là phiền não
thuộc cõi Dục.Tự thể nó có 34 thứ, tức là 24 căn bản phiền
não thuộc cõi Dục, cộng thêm mười triền là vô tàm, vô quý...,
thành ra 34. 24 căn bản phiền não đây là trong 5 bộ pháp đều có
tham, sân, si, mạn nhân thành 20, cộng thêm 4 phiền não nghi vì mê
bốn đế, thành 34.
b. Ngã ngữ thủ: Chỉ cho căn bản
hoặc của hai cõi trên. Tự thể nó có 38, tức là tham, si, mạn trong
5 bộ pháp của hai cõi trên, nhân thành 30. Cộng thêm 8 phiền não
nghi bởi mê bốn đế ở hai cõi trên thành 38. Ngã ngữ chỉ nội
thân. Các phiền não của hai cõi trên phát sinh không phải duyên theo
ngoại cảnh mà là duyên theo nội thân, nhưng nội thân vốn không có
thật ngã, chỉ có ngã trên danh ngôn. Chấp thủ cái ngã danh ngôn
đó gọi là ngã ngữ thủ.
c. Giới cấm thủ: Là thứ phiền
não có ở cả ba cõi. Tự thể nó có 6, tức giới cấm thủ trong
Khổ đế và Đạo đế ở cả ba cõi. Nhưng vì sao lại lập riêng
thứ này? Vì giới cấm thủ có nghĩa là phi đạo mà chấp là đạo,
rất trở ngại cho thánh đạo, lại làm cho kẽ tại gia và xuất gia
đều bị lầm gạt.
d. Kiến thủ: Tự thể nó là 30
kiến, tức lấy 36 kiến của ba cõi trừ đi 6 giới cấm thủ nơi Khổ
đế và Đạo đế của ba cõi.
5. Năm thuận hạ phần kết:Là
tham, sân, thân kiến, giới cấm thủ, nghi.
- Tham: Chỉ tâm tham ái ở cõi
Dục. Tự thể nó có 5, tức phiền não tham trong 5 bộ pháp của cõi
Dục.
- Sân: Tự thể nó có 5 tức 5 phiền não sân trong 5 bộ pháp thuộc
cõi Dục.
- Thân kiến: Tự thể nó có 3, tức thân kiến được đoạn trừ
khi thấy Khổ đế của ba cõi.
- Giới cấm thủ: Tự thể nó là 6 giới ở ba cõi được đoạn
trừ khi thấy Khổ đế và Đạo đế của ba cõi.
- Nghi: Tự thể nó có 11, chỉ cho 11 nghi ở ba cõi, được đoạn trừ
khi thấy lý Tứ đế.
- Kiết: Là phiền não, 5 thứ này gọi là thuận hạ phần vì hai lẽ:
a. Hạ là chỉ cõi Dục vì ở dưới hai
cõi Sắc, Vô sắc, mà dục là một phần trong ba cõi, nên gọi là
hạ phần. 5 thứ này có tánh thuận hợp lôi kéo chúng sanh vào
trong cõi Dục, nếu có dứt trừ tham sân và được sanh cõi Sắc,
thì ba thứ thân kiến, giới cấm thủ, nghi vẫn lôi kéo phải sanh
lại cõi Dục. Ví như kẻ bị nhốt ngục, trốn thoát khỏi hai người
giữ ngục vòng trong, lại bị ba kẻ tuần phòng vòng ngoài bắt đem
giam lại.
b. 5 thứ này khởi lên và được
đoạn trừ do hàng hạ nhân là kẻ phàm phu dị sanh và Dự lưu, Nhất
lai.
6. Năm thuận thượng phần kết: Là
sắc tham, vô sắc tham, trạo cử, mạn, vô minh.
a. Sắc tham: Là tham ái về cõi
Sắc, tự thể nó chỉ có một, đó là lòng tham ái cõi Sắc,
được đoạn trừ khi tu Tứ đế.
b. Vô sắc tham:Là lòng tham ái
về cõi Vô sắc, tự thể nó cũng chỉ có một như trên.
c. Trạo cử:Chỉ cho chi mạt phiền
não thuộc cõi Sắc và Vô sắc, tự thể nó có hai, tức hai trạo
cử của hai cõi trên, được đoạn trừ khi tu Tứ đế.
d. Mạn: Chỉ cho phiền não của hai
cõi trên, tức hai mạn của hai cõi trên, chỉ nhờ tu đạo mới dứt
trừ.
đ. Vô minh: Chỉ phiền não si của
hai cõi trên.
Thuận thượng phần kết cũng vì do hai
lẽ:
a. Hai cõi Sắc, Vô sắc ở trên và
một phần trong ba cõi nên gọi là thượng phần. 5 thứ phiền não
nầy theo cõi trên, buộc chúng sanh sanh vào hai cõi trên, chứ không
làm chúng sanh sanh xuống cõi Dục, cũng không làm cho được giải
thoát khỏi ba cõi.
b. Năm thứ này được khởi lên và
đoạn trừ do hàng thượng nhân, tức hàng Thánh giả Bất hoàn,
chứ không phải hàng phàm phu, Dự lưu, Nhất lai, vì hai bậc này còn
phải sanh lại xuống cõi Dục. Vì hai lẽ đó mà gọi là thượng
thuận phần kết.
7. Chín kết: Đó là ái, nhuế,
mạn, vô minh, kiến, thủ, nghi, tật, xan. Vì nó hay ràng buộc chúng sanh
dính liền với sự khổ ở cõi Dục, khó lìa ra được, nên gọi
là kiết. Trong đây, kiến kiết chỉ cho thân kiến, biên kiến,
tà kiến; thủ kiết chỉ cho kiến thủ, giới cấm thủ. Hai thủ
này là năng chấp thủ, còn ba kiến kia là bị chấp thủ. Do đó, 5
ác kiến lại chia làm hai kiến kiết và thủ kiết.
Hỏi: Trong các tùy phiền não,
tại sao chỉ lập xan và tật làm kiết?
Đáp: Vì xan và tật có tánh
cách quá xấu sau đây:
1. Thường hiện hành.
2. Làm nguyên nhân cho nghèo hèn (Xan làm nguyên nhân cho nghèo, tật
làm nguyên nhân cho hèn).
3. Khắp làm tỏ rõ tùy hoặc, tức chính tật tương ưng với ưu làm
cho tùy hoặc "lo lắng" (thích) tỏ rõ cùng khắp; xan tương ưng
với hỷ làm cho tùy hoặc "hân hoan" tỏ rõ cùng khắp.
4. Làm não loạn hai chúng tại gia và xuất gia.Tại gia bị xan tật tài
sản làm não loạn; xuất gia bị xan tật giáo pháp làm não loạn.
5. Làm não loạn đức thù thắng của hàng nhân, thiên.
6.Làm não loạn chúng bạn mình và chúng bạn người; xan làm não
loạn chúng bạn mình; tật làm não lạon chúng bạn người.
8. Mười triền: Là mười thứ
trói buộc chúng sanh vào ngục sanh tử, và làm nhân khởi lên các
hành động ác, do đó khiến chúng sanh bị trói buộc vào đường
ác, nên gọi là triền. Nhưng nói rộng thì tất cả phiền não, dù
là căn bản hay chi mạt, đều gọi là triền được cả. Nên cũng
có chỗ gọi tham, sân, si là 3 triền.
10 triền là vô tàm, vô quý, tật, xan,
hối, miên, trạo cử, hôn trầm, phẫn, phú. Nó là chi mạt hoặc từ
căn bản hoặc phát sanh; như vô tàm, xan, trạo cử là từ tham sanh;
vô quý, tùy miên, hôn trầm là từ vô minh sanh, tật và phẫn từ
sân sanh; hối là ố tác từ nghi sanh; phú từ si hoăc từ cả tham
và nghi sanh.
9. Sáu cấu: Cấu là nhơ bẩn cũng
là tên khác của phiền não. Sáu cấu là não, hại, hận, siểm,
cuống, kiêu. Cuống và kiêu từ tham sanh, hại và hận từ sân sanh.
Não từ kiến thủ sanh. Siểm từ các kiến sanh.
10. Năm cái: Với các phiền não
và tùy phiền não nói trên, có một lúc Phật gọi theo cách khác
là cái. Gồm có 5 thứ: tham dục, sân nhuế, hôn miên, trạo
hối, nghi. Năm thứ này thường che lấp tâm tánh, ngăn che Thánh
đạo, chướng ngại định huệ, không phát sanh được các thiện
pháp, không khai mở được thiện tâm thanh tịnh, nên gọi là cái.
Nó chỉ có ở cõi Dục, không có ở hai cõi trên vì nó thuần là
phiền não bất thiện, mà hai cõi trên thì không có bất thiện. Mặc
dù có chỗ nói tự thể của ba thứ hôn trầm, trạo cử, nghi thông
cả ba cõi, song ở đây nói nó chỉ có ở cõi Dục, vì nó có hai
thứ tùy miên đi kèm với hôn trầm, hối đi kèm với trạo cử,
nên nó trở nên mạnh đủ khả năng che lấp (cái) và chỉ có ở
cõi Dục. Bởi với tham dục thì tu bất tịnh quán đối trị, với sân
nhuế thì tu từ bi quán đối trị, với nghi thì tu nhân duyên quán
đối trị, hôn trầm vì có tánh cách hôn ám uể oải nên tu quang minh
tưởng để đối trị, trạo hối vì có tánh không tịch tịnh nên tu
xa-ma-tha (chỉ) để đối trị.
Tóm lại, 4 lậu, 4 bộc lưu, 4 ách
v.v...tuy có nhiều thứ nhưng cũng đều từ căn bản hoặc hoặc chi
mạt hoặc tùy nghi chia ra hay hợp lại với những tên gọi sai khác
theo tánh chất của chúng, chứ không phải chúng tách ngoài căn bản
hoặc và chi mạt hoặc mà có được.
Những phiền não trên thường trói
buộc chúng sanh trong ba cõi suốt qua ba đời quá khứ, hiện tại, vị
lai.
Hỏi: Nói phiền não trói buộc
chúng sanh trong ba đời như vậy thì quá khứ và vị lai thật có như
hiện tại hay không thật có mà có thể có sự trói buộc đó? Nếu
pháp quá khứ vị lai là thật có, tất nó có mãi mãi, vậy nên
nói nó là thường? Nếu thật là không thì đâu có thể có việc
trói buộc và bị trói buộc cùng sự thoát ly trói buộc? Nói cách
khác nếu pháp không thật có thì không có luân hồi và sự giải
thoát luân hồi?.
Đáp: Các pháp trong ba đời thật
có hay thật không đã trở thành vấn đề tranh luận gay gắt giữa
các bộ phái. Nổi bậc nhất là Hữu bộ và Kinh bộ. Hữu bộ chủ
trương "ba đời thật có", "pháp thể hằng có" và
trưng dẫn kinh giáo và chánh lý để làm chứng. Ngược lại Kinh bộ
chủ trương "Quá, vị không thật thể, hiện tại thật có"
cũng trưng dẫn kinh giáo và chánh lý để làm chứng. Hữu bộ đã
có những dẫn chứng sau đây:
Dẫn chứng 1: Kinh Tạp A-hàm
cuốn 3 nói: "Bấy giờ Thế Tôn cáo chư Tỷ-kheo: Sắc quá khứ,
vị lai còn vô thường, huống là sắc hiện tại? Thánh đệ tử đa
văn, quán sát như vậy xong, không tiếc nuối sắc quá khứ, không
mong cầu sắc vị lai, đối với sắc hiện tại thì nhàm chán xa lìa,
muốn dứt trừ để tịch tịnh. Thọ, tưởng, hành, thức cũng lại
như vậy". Và luận Chánh lý đã giải rõ câu này như sau:
"Đức Thế Tôn bảo sắc quá khứ, vị lai còn vô thường như
vậy, huống gì sức hiện tại, nếu quán sát rõ được vô thường
như vậy, thời Thánh đệ tử đa văn đối sắc quá khứ mới siêng
tu nhàm chán dứt trừ tâm tiếc nuối, đối với sắc vị lai mới
siêng tu để dứt trừ tâm mong cầu, và đối với sắc hiện tại
thì siêng tu để nhàm chán xa lìa. Nếu sắc quá khứ không thật có
thì Thánh đệ tử đa văn không nên đối với sắc quá khứ siêng
tu yếm xả, nhưng vì sắc quá khứ là thật có, Thánh đệ tử đa
văn mới nên siêng tu yếm xả, nếu sắc vị lai không thật có, thì
Thánh đệ tử đa văn không nên siêng tu để dứt tâm mong cầu
đối với sắc vị lai; nhưng vì sắc vị lai là thật có, Thánh đệ
tử đa văn mới nên siêng tu để dứt tâm mong cầu đối với sắc
vị lai". Do đó biết sắc quá khứ vị lai là không thật có.
Dẫn chứng 2: "Vì hai
duyên sanh". Khi tâm thức sanh khởi phải dựa vào hai duyên mới
sanh khởi được như kinh Tạp A-hàm cuốn 8 nói: "Thế Tôn cáo
Tỷ-kheo: Có hai nhân duyên sanh thức, những gì là hai? Đó là mắt
và sắc, tai và tiếng, mũi và hương, lưỡi và vị, thân và xúc,
ý và pháp". Nếu giả sử quá khứ vị lai không thật có thì ý
thức duyên quá khứ vị lai thiếu mất hai trợ duyên, có nghĩa là
ý căn làm chỗ dựa cho ý thức vốn ở quá khứ, nếu quá khứ
không có, tự nhiên thiếu mất cái trợ duyên của ý căn; còn
pháp trần là đối tượng của ý thức nó vốn thông cả quá
khứ, vị lai,nếu quá khứ vị lai không có, tự nhiên ý thức thiếu
mất cái trợ duyên của pháp trần. Hai duyên đều thiếu, thời ý
thức nương ý căn duyên pháp trần không sanh khởi được. Nhưng
sự thật không như vậy, cho nên biết quá khứ vị lai không thật
có.
Dẫn chứng 3: "Vì thức
có cảnh". Khi sự nhận thức sanh khởi, nhất định phải có cảnh
làm đối tượng. Trước thấy có cảnh sau thức mới sanh, như đức
Thế Tôn nói: "Mỗi thức nhận biết mỗi cảnh tượng, gọi là
thức thủ uẩn". Cảnh tượng được biết đó là gì? Đó là
sắc cho đến pháp. Chứ đức Thế Tôn không nói chỉ có thức mà
không có cảnh.Cho nên, nên biết nhất định có cảnh mới có thức
duyên cảnh quá khứ, vị lai, nếu cảnh quá khứ, vị lai thật không
có, thời thức không có đối tượng để duyên. Đối tượng
được duyên đã không có thì thức cũng không có. Còn như đã
thừa nhận thức là có thật thì đương nhiên phải thừa nhận thật
có cảnh quá khứ, vị lai, chứ không thể mặt này thì phủ nhận
sự thật có cảnh quá khứ, vị lai, mặt khác lại khẳng định có
thức duyên cảnh quá khứ, vị lai.
Dẫn chứng 4: "Vì nghiệp
có quả báo". Ta tạo nghiệp lành dữ, nghiệp đó đã lặng về
quá khứ, chờ gặp duyên thì chiêu cảm quả báo vui khổ. Do nghiệp
có ở quá khứ đó làm chứng để biết quá khứ thật có và do
có quả báo ở vị lai làm chứng để biết vị lai thật có. Giả sử
hai đời không có, nên nói không có quá khứ, vị lai, thời thật
thể hai nghiệp thiện ác cũng không, quả báo vui khổ cũng chẳng có.
Nhưng thật tế nghiệp quá khứ đã có quả báo vị lai, thế thời
quá khứ, vị lai nhất định là thật có.
Bốn dẫn chứng trên để chứng minh cho
chủ trương ba đời thật có. Hai cái đầu là giáo chứng, hai cái
sau là lý chứng. Do giáo chứng lý chứng chứng minh tôn chỉ:
"Tất cả thật có".
Hỏi: Bản thể các pháp đã thật
có thì trước sau đồng nhất, trước sau đồng nhất thì làm sao có
pháp gọi là quá khứ, pháp gọi là hiện tại, pháp gọi là tương
lai?
Đáp: Các học giả Hữu bộ có
bốn cách giải thích vấn đề này, đó là do loại sai khác,do tướng
sai khác, do vị sai khác, do chờ duyên sai khác.
1.Tôn giả Pháp Cứu chủ trương "do
loại sai khác" nên có ba đời: Theo ông tự bản thể các pháp
có ba loại sai khác nên có ba đời khác nhau. Như khi từ vị lai đi
đến hiện tại là bỏ loại vị lai để đắc loại hiện tại, như khi
từ hiện tại trôi về quá khứ là bỏ loại hiện tại để đắc
loại quá khứ. Các pháp họat động trong thời gian ba đời là do
loại chứ không phải do thể nó có sai khác, ví dụ như phá loại kim
khí này để làm loại kim khí khác. Về hình thái tuy thay đổi khác
nhau, nhưng thể chất vàng trước sau vẫn là vàng, không hề thay
đổi. Luận chủ Thế Thân không nhận quan điểm này, vì theo quan điểm
này "Thể tánh là thường, nhưng dụng thì chuyển biến" như
vậy không khác với Số luận chủ trương ba đức là tát-đỏa,
lạt-xà, đáp-ma, thường nhưng chuyển biến thành 25 đế.
2. Tôn giả Diệu Âm chủ trương "do
tướng sai khác" nên có ba đời khác nhau. Tướng là tướng
trạng. Như các pháp ở quá khứ, tuy không rời tướng hiện tại,
vị lai, song vì tướng quá khứ rõ rệt hơn nên chỉ gọi là pháp
quá khứ. Các pháp khi ở hiện tại là hiệp cùng với tướng
hiện tại, các pháp khi ở vị lai là hiệp cùng với tướng vị lai,
khi ở quá khứ cũng giống như thế, nên chỉ có thể nói các pháp
có ba đời là do tướng nó không đồng nhau, chứ không phải do
thể nó có sai khác.
Luận chủ Thế Thân cũng không nhận
quan điểm này vì ngay nơi một tướng này vẫn có đủ hai tướng kia.
Nơi tướng quá khứ vẫn có tướng hiện tại, vị lai. Nơi tướng
hiện tại hay vị lai vẫn có đủ hai tướng kia, như vậy tướng ba
đời rất lộn xộn.
3. Tôn giả Thế Hữu chủ trương:
"do vị sai khác" nên có ba đời khác nhau. Y Ù rằng sở dĩ
pháp thể thật có thường hằng nhưng có ba đời là do vị trí khởi
tác dụng của nó. Khi ở vị trí chưa khởi tác dụng thì đó là vị
lai; khi ở vị trí đang khởi tác dụng thì đó là hiện tại; và khi
ở vị trí tác dụng qua rồi, thì đó là quá khứ. Ví dụ đồng bạc
khi đặt nó vào vị trí một, nó thành một; khi đặt nó vào vị trí
trăm, nó thành trăm; đặt vào vị trí ngàn nó thành ngàn. Một,
trăm, ngàn khác nhau, nhưng đồng bạc trước sau chỉ là đồng bạc.
Luận chủ Thế Thân tán đồng quan điểm này.
4. Tôn giả Giác Thiên chủ trương
"do đối đãi sai khác" nên có ba đời khác nhau. Như từ
trước nhìn tới sau, thì trước là quá khứ, như sau nhìn lại
trước thì sau là vị lai; như đứng ở giữa nhìn tới sau, nhìn lại
trước, ở giữa gọi là hiện tại. Ví dụ một người đàn bà
đối trước cha mẹ thì trở thành con gái, đối sau con cái thì trở
thành bà mẹ; mình đối với mình thì là đàn bà. Chủ trương này
cũng bị lỗi lộn xộn về ba đời, luận chủ Thế Thân không chấp
nhận.
Tóm lại, đối với bốn chủ trương
nói trên, luận chủ tạm thời đứng trên lập trường của Hữu
bộ mà chấp nhận chủ trương thứ ba của Tôn giả Thế Hữu là
đúng hơn ba chủ trương kia, nhưng thật tế luận chủ đồng tình với
Kinh bộ chủ trương"quá khứ vị lai không thật thể" nên đã
dẫn lý lẽ của Kinh bộ để bác lại quan điểm" do vị trí tác
dụng" của Thế Hữu như sau: Nói rằng do vị trí tác dụng mà
thành có ba đời, vậy do cái gì làm cho tác dụng đó thành ba
đời? Nếu do cái khác làm cho tác dụng đó thành ba đời, lại do
cái khác nữa làm cho cái khác đó thành ba đời, thì sẽ mãi vô
cùng. Đó là điều sai lầm. Và nếu như Hữu bộ cho quá khứ, vị
lai đều thật có như hiện tại, như vậy chỉ đều gọi là hiện tại,
chứ cần chi gọi quá khứ, vị lai. Rốt cùng luận chủ Thế Thân
không đồng tình với chủ trương "Pháp thể hằng có, nhưng tánh
nó vô thường" của Hữu bộ mà đồng tình với chủ trương
"quá,vị vô thể", của Kinh bộ.
Hỏi: Kinh bộ chủ trương"quá,
vị vô thể" thì làm sao cắt nghĩa việc phiền não trói buộc,
cảnh trần bị trói buộc và sự thoát ly trói buộc, chứng giải
thoát Niết-bàn?
Đáp: Theo tông nghĩa của Kinh bộ,
dẫu quá, vị vô thể vẫn thành việc trói buộc, bị trói buộc và
thoát ly trói buộc. Khi phiền não được sanh trong quá khứ, nó còn
tồn tại ở hiện tại, thì nói là có phiền não trói buộc của
quá khứ. Phiền não ở vị lai được sanh ra từ phiền não hiện
tại, thì nói là có phiền não trói buộc của vị lai. Cảnh trần mà
phiền não duyên theo trong quá khứ và vị lai còn tồn tại ở hiện
tại, thì nói là có cảnh trần bị trói buộc cuả quá khứ và vị
lai. Lại giả sử dứt trừ được chủng tử phiền não của hiện
tại, là cảnh trần quá khứ, vị lai được thoát ly khỏi trói buộc.
Phiền não hiện tại có quả và nhân. Nếu dứt được quả phiền
não hiện tại, tức là dứt được nhân phiền não của quá khứ,
nếu dứt được nhân phiền não của hiện tại, tức là dứt
được quả phiền não của vị lai. Như vậy dẫu quả vị thật không
có, nhưng vì nó đã từng có và sẽ có cho nên có việc trói
buộc, bị trói buộc và thoát ly trói buộc.
Đoạn II. SỰ DỨT TRƯ Ø HOẶC
* TIẾT 1. NGUYÊN NHÂN DỨT TRƯ Ø
HOẶC
Căn bản hoặc và chi mạt hoặc
chung cục đều nằm trong hai loại: kiến hoặc và tư hoặc. Có bốn
nguyên nhân đoạn trừ hai hoặc này. Đoạn trừ kiến hoặc do ba
nguyên nhân, đọan trừ tư hoặc do một nguyên nhân. Ba nguyên nhân
đoạn trừ kiến hoặc đó là:
a. Khắp biết cảnh sở duyên mà đoạn.
b. Do năng duyên đoạn mà đoạn.
c. Do sở duyên đoạn mà đoạn.
Sở dĩ do ba duyên sai khác như vậy vì,
những hoặc do thấy lý Tứ đế mà được đọan trừ, đều có hai
loại:
1. Nhân thấy lý Khổ đế và Tập đế
mà đoạn trừ, có hai loại:
- Loại duyên tự giới (là duyên Khổ,
Tập đế của cõi Dục mà phát sanh).
- Loại duyên tha giới (là chỉ duyên hai cõi trên).
2. Nhân thấy Diệt đế, Đạo đế mà
đoạn trừ. có hai lo?i:
- Loại duyên vô lậu (tức duyên Diệt,
Đạo đế vô lậu)
- Loại duyên hữu lậu (tức duyên Khổ, Tập đế).
Hỏi: Loại kiến hoặc do khắp biết
các sở duyên mà đoạn là thế nào?
Đáp: Ví như nhân thấy lý Khổ
đế, Tập đế, đoạn trừ loại hoặc duyên tự giới. Không luận
loại hoặc này ở cõi Dục, cõi Sắc, Vô sắc, đều thuộc vào loại
hoặc do khắp biết cảnh sở duyên mà đoạn trừ như:
Tụng sớ nói: "Do thấy Khổ, Tập
đế ở cõi Dục, khi trí nhẫn về Khổ, Tập phát sinh, đã biết rõ
Khổ, Tập nên biết rõ loại hoặc duyên Khổ, Tập tự giới được
đoạn trừ. Đó là do khắp biết cảnh sở duyên nên đoạn. Cảnh
sở duyên đây là chỉ cho cảnh Khổ, Tập đế vậy". Và không
những loại hoặc duyên tự giới do khắp biết cảnh sở duyên khổ
tập mà được đoạn trừ. Tụng sớ còn nói: "Do thấy Diệt,
Đạo đế đoạn lậu hoặc vô lậu duyên. Đây là vì tà kiến, nghi,
vô minh, duyên một cách sai lầm về diệt đạo đế vô lậu mà phát
sinh. Khi trí nhẫn về Diệt, Đạo đế phát sinh, biết rõ Diệt, Đạo
đế thì tà kiến, nghi, vô minh kia đoạn từ. Do đó gọi là đoạn
trừ kiến hoặc do khắp biết cảnh sở duyên. Sở duyên đây chỉ cho
diệt đạo đế vậy. Nói tóm lại, loại hoặc do duyên một cách sai
lầm về Khổ, Tập đế ở tự giới mà phát sinh thì do khắp biết
rõ chân lý Khổ, Tập đế mà đoạn trừ, loại hoặc do duyên một
cách sai lầm về Diệt, Đạo đế thuộc cõi dưới mà phát sinh, thì
do khắp biết rõ chân lý Diệt Đạo đế mà đoạn trừ. Đó gọi
là do khắp biết cảnh sở duyên mà đoạn kiến hoặc.
Hỏi: Loại kiến hoặc do năng
duyên đoạn mà đoạn thế nào?
Đáp: Như lấy phiền não duyên
tự giới mà duyên đến phiền não duyên tha giới, thì phiền não
duyên tha giới là cảnh sở duyên, phiền não duyên tự giới là
tâm thức năng duyên. Sở duyên được tồn tại nhờ năng duyên.
Giả sử phiền não năng duyên được đoạn trừ, thì những phiền
não duyên tha giới cũng được đoạn trừ theo. Ví như người nhờ
cột trụ mà đứng được, nếu cột trụ ngã thì người cũng ngã.
Hỏi: Loại kiến hoặc do sở duyên
đoạn mà đoạn là thế nào?
Đáp: Như muốn đoạn trừ loại
kiến hoặc hữu duyên lậu, thì chỉ cần đoạn trừ sở duyên của
nó, tự nhiên nó (năng duyên) cũng bị đoạn trừ theo. Sở duyên
ở đây chỉ cho phiền não duyên Diệt, Đạo đế vô lậu, năng duyên
ở đây chỉ cho phiền não duyên Khổ, Tập đế hữu lậu. Giả sử
cảnh sở duyên là những hoặc duyên Diệt, Đạo vô lậu bị đoạn
trừ, thì năng duyên là những hoặc duyên Khổ, Tập đế hữu lậu
cũng bị đoạn trừ theo. Ví như người nhờ chống gậy mà đi
được, nếu bỏ gậy thì người cũng ngã theo.
Tư hoặc chỉ có một nguyên nhân mà
đoạn trừ như thế nào? Đó là nhân đối trị đoạn. Trong 9
địa, mỗi địa có 9 phẩm tư hoặc, từ thượng phẩm cho đến hạ hạ
phẩm. Muốn đối trị (đoạn trừ) phiền não thượng thượng phẩm
(thô) thì dùng lối tu đạo hạ hạ phẩm (non yếu), cho đến muốn đối
trị phiền não hạ hạ phẩm (tế) thì dùng lối tu đạo thượng
thượng phẩm (sáng, mạnh). Hoặc do thô và tế chia ra thượng, trung,
hạ thành 9 phẩm. Tuy nhiên, nguyên nhân đối trị đoạn này
không chỉ giới hạn đối với tư hoặc mà cả với kiến hoặc. Nhưng
kiến hoặc đã có ba nguyên nhân dủ để đoạn trừ, Không phải
cần đến nguyên nhân đối trị đoạn này làm chi.
ĐỔ BIỂU ĐOẠN HOẶC
ĐOẠN
HOẶC KIẾN TƯ |
ĐOẠN
KIẾN HOẶC |
Do thấy
Khổ để đoạn trừ |
Duyên tự giới |
Biến trí đoạn |
Duyên tha giới |
Năng duyên đoạn |
Do thấy
Tập để đoạn trừ |
Duyên tự giới |
Biến trí đoạn |
Duyên tha giới |
Năng duyên đoạn |
Do thấy
Diệt để đoạn trừ |
Duyên vô lậu |
Biến trí đoạn |
Duyên hữu lậu |
Sở duyên đoạn |
Do thấy
Đạo để đoạn trừ |
Duyên vô lậu |
Biến trí đoạn |
Duyên hữu lậu |
Sở duyên đoạn |
ĐOẠN TƯ HOẶC:
Hoặc do Tu đạo Đoạn |
|
Đối
trị đoạn |
* TIẾT 2: BỐN THỨ ĐỐI TRỊ
Trên nói do đối trị đoạn đoạn
trừ tư hoặc. Vậy có mấy thứ đối trị? Có 4 thứ:
1.Yểm hoạn đối trị: Tức là sanh
tâm nhàm chán muốn xa rời hoặc, nghiệp, khổ nên khởi sự tu tập
để xa lìa.
2. Đoạn đối trị: Tức dùng vô
gián đạo chánh thức đoạn trừ phiền não.
3. Trì đối trị: Tức sau khi đã
chính thức đã đoạn trừ hết phiền não, chứng đắc trạch diệt,
giữ vững trạch diệt đã chứng đắc đó. Đây chính là đã giải
thoát đạo.
4.Viễn phần đối trị: Là sau khi
được giải thoát đạo, còn làm cho rời xa hơn nữa đối với các
phiền não do vô gián đạo đã đoạn trừ trước đó.
Tóm lại, do bốn đạo đối trị hết
các tư hoặc và chứng đắc trạch diệt. Bốn đạo đó là gia hạnh
đạo (yểm hoạn đối trị), vô gián đạo (đoạn đối trị), giải
thoát đạo (trì đối trị) và thắng tấn đạo (viễn phần).
* TIẾT 3: ĐOẠN HOẶC CHỨNG
TRẠCH DIỆT
Trong lúc tu vô gián đạo, phát
khởi đoạn đối trị để chính thức đoạn trừ phiền não, được
gọi "các hoặc không còn tái đoạn nữa", kết quả là
chứng được trạch diệt, tức là ly hệ quả (lìa hết mọi
buộc ràng) mà bản thể là thường trụ vô vi, không có cao thấp,
hơn kém. Tuy nhiên, người tu khi vào thắng tấn đạo vẫn có khả
năng đoạn trừ các hoặc đã đoạn trừ trước, và vẫn tiếp tục
chứng đắc quả ly hệ, cho nên được chia ra bậc ly hệ qua sáu
thời.
1. Khi khởi lên giải thoát.
2. Khi được quả Dự lưu.
3. Khi được quả Nhất lai.
4. Khi được quả Bất lai
5. Khi được quả A-la-hán
6. Khi luyện căn (tức từ độn căn A-la-hán luyện tập để chuyển
thành lợi căn A-la-hán).
Trong thời này, quả ly hệ do đoạn
trừ các hoặc, tùy theo chỗ tu đạo Thắng tấn mà lại tiếp
khởi sự chứng đắc cao hơn. Nhưng các quả ly hệ, có thứ trải
đủ sáu thời, có thứ không đủ sáu thời. Như quả ly hệ do
đoạn trừ kiến hoặc của Dục giới phải đủ sáu thời mới
được chứng được; quả ly hệ do đoạn trừ phẩm thứ chín tư
hoặc của Dục giới, chỉ do ba thời chứng đắc, đó là khi đắc
quả Bất hoàn, khi đắc quả A-la-hán thành lợi căn A-la-hán. Ngoài
ra chiếu theo đây mà rõ.
Hỏi: Thường thì phải đoạn trừ
hết kiến hoặc, hay dứt hết sáu phiền não là nghi và năm kiến,
thì mới chứng quả Dự lưu. Sao có nhiều nơi, như kinh Tạp A-hàm
29 nói, dứt ba kiết sử thân kiến, giới cấm thủ và nghi,
chứng quả Dự lưu?
Đáp: Nên biết nghi và năm kiến
đều thuộc căn bản phiền não, trong đó biên kiến từ thân kiến
mà có; kiến thủ từ thân, biên, giới cấm thủ mà có; tà kiến
từ nghi mà có. Vậy, đoạn trừ thân, giới, nghi là đoạn trừ
nguồn gốc của ba thứ kia, nên cũng tức là đoạn trừ tất cả.
* TIẾT 4: CHÍN ĐOẠN BIẾN TRI
Biến tri nghĩa là biết cùng
khắp. Có hai thứ là Trí biến tri và Đoạn biến tri . Trí
vô lậu cùng khắp lý Tứ đế gọi là Trí biến tri, kết quả đoạn
trừ hết các phiền não bởi kiến đạo và tu đạo gọi là Đoạn
biến tri. Nhưng đây từ Đoạn biến tri lập ra chín thứ gọi là
Chín biến tri. Biến tri là trí, nhưng đây không gọi trí, là biến tri
mà chủ yếu gọi đoạn là biến tri, vì đoạn là quả (trạch diệt, ly
hệ) mà trí là nhân. Nhân trí biết cùng khắp lý Tứ đế mà
phiền não được đoạn trừ, được thành ly hệ quả, nơi quả đã
hàm có nhân, nên gọi là đoạn biến tri. Chín biến tri là kết quả
đoạn trừ những phiền não do kiến đạo sở đoạn trong ba cõi, lập
sáu biến tri; kết quả đoạn trừ những phiền não do tu đạo sở
đoạn trong ba cõi, lập ba kiến tri. Cọng cả hai kết qủa trên thành
chín. Nói rõ hơn, đoạn kiến hoặc của ba cõi lập sáu biến tri là
đoạn kiến hoặc thuộc Khổ, Tập đế của Dục giới lập một biến
tri; đoạn kiến hoặc thuộc Diệt đế của Dục giới lập một biến
tri; đoạn kiến hoặc thuộc Đạo đế của cõi Dục lập một biến tri;
đoạn kiến hoặc thuộc Khổ, Tập đế của hai cõi Sắc và Vô sắc
lập một biến tri; đoạn kiến hoặc thuộc Diệt đế của hai cõi Sắc
và Vô sắc lập một biến tri; đoạn kiến hoặc thuộc Đạo đế của
hai cõi Sắc và Vô sắc lập một biến tri. Cọng tất cả kiến hoặc
trong ba cõi được đoạn trừ có sáu biến tri. Đoạn tư hoặc trong ba
cõi lập ra ba biến tri là: đoạn hết tư hoặc thuộc cõi Dục lập
một biến tri, đó là sự biến tri của sự dứt hết năm thuận
hạ phần kiết; đoạn hết tư hoặc thuộc cõi Sắc và Vô sắc lập
một biến tri, đó là biến tri của sự dứt hết kiết sử sắc
ái; đoạn hết tư hoặc thuộc cõi Vô sắc lập một biến tri, đó
là biến tri của sự đoạn hết vĩnh viễn mọi kiết sử.
Xem đồ biểu dưới đây:
BIỂU ĐỔ 9 ĐOẠN BIẾN TRI
9 BIẾN
TRI |
1. Do đoạn hết
KIẾN HOẶC thuộc Khổ, Tập đế
2. Do đoạn hết KIẾN HOẶC thuộc Diệt đế
3. Do đoạn hết KIẾN HOẶC thuộc Đạo đế |
Cõi Dục |
Kiến
đoạn |
Đoạn
các hoặc ở ba cõi |
4. Do đoạn hết
KIẾN HOẶC thuộc Khổ, Tập đế
5. Do đoạn hết KIẾN HOẶC thuộc Diệt đế
6. Do đoạn hết KIẾN HOẶC thuộc Đạo đế |
Cõi Sắc và
Vô Sắc |
7. Do đoạn hết
năm thuận hạ phần kiết của cõi Dục
8. Do trừ hết kiết sử sắc ái của cõi Sắc
9. Do sự trừ hết mọi kiết sử ở cõi Vô sắc |
|
Tu đoạn |
-ooOoo-
| Mục lục
câu Xaù| 01a | 01b | 02 | 03 |
| 04a | 04b | |
05a | 05b | 06a | 06b | 07 | 08 |
-- o0o --
| Hòa Thượng Thích Thiện
Siêu| | Mục lục tác giaû|
Cập nhật ngày: 05-10-2001
