Đại cương về Luận Câu
Xá
Hòa thượng Thích
Thiện Siêu
Học viện Phật giáo Việt
Nam tại Huế,
PL. 2543 - TL. 1999
V. PHẨM PHÂN BIỆT TÙY
MIÊN
Nguyên nhân cảm sinh ra
thế giới mê vọng có gần và có xa. Nguyên nhân gần là nghiệp
như đã nói ở phẩm trên, còn nguyên nhân xa chính là tùy miên
được nói trong phẩm tùy miên này.
Phẩm tùy miên gồm có 69 bài tụng. Tùy
miên là tên khác của phiền não hay hoặc. Luận
Câu-xá 20 nói: Tùy miên có bốn nghĩa: vi tế, tùy tăng, tùy tục,
tùy phược.
Khi căn bổn phiền não hiện tiền vẫn
khó biết rõ hành tướng của nó nên gọi là vi tế. Nó làm
tăng thêm sự hôn ám trầm trệ đối với cảnh nó duyên và
những tâm tương ưng với nó nên gọi là tùy tăng. Nó
thường theo dõi hữu tình gây ra các tội lỗi nên gọi là tùy
tục. Nó thường hiện khởi trói buộc, không muốn, nó vẫn sanh,
cố ngăn, nó vẫn khởi nên gọi là tùy phược.
Phẩm này nói rộng về mười thứ
tùy miên là tham, sân, si..., cũng nói đến mười thứ triền
phược, sáu thứ cấu nhiễm..., Nhưng mười thứ tùy miên có sức
mạnh hơn, thường theo dõi loài hữu tình làm tăng thêm sự hôn
ám, trầm trệ, nên nêu nó làm tên phẩm.
Toàn phẩm chia ra làm hai phần chính:
1. Thể tánh tùy miên (Hoặc).
2. Đoạn trừ tùy miên.
Xem đồ biểu dưới đây về bố cục
phẩm tùy miên.
ĐỔ BIỂU VỀ BỐ CỤC PHẨM TÙY
MIÊN
TÙY
MIÊN |
HOẶC
THỂ |
CĂN BẢN HOẶC |
|
|
CHI
MẠT HOẶC |
Căn bản Hoặc |
|
Các môn Phân
biệt |
Ước số tăng
thêm
Nói về kiến tư đoạn
Nói riêng 5 kiến
Nói về 4 đảo chấp
Nói về 7, 9 mạn
Biến hành phi biến hành.
Lậu vô lậu duyên
2 thứ tùy tăng
2 tánh phân biệt
Căn phi căn
Hoặc hay trói và lìa trói
Hoặc lìa tăng
Thứ lớp khởi hoặc |
3 lậu, 4 lưu, 4
ách, 4 thủ |
Nêu thể
Giải thích tên |
Các kiết
Triền cấu
5 triền cái |
Nói về các
kiết sử
Phân biệt triềi cấu |
CÁC PHIỀN NÃO
KHÁC |
|
|
DỨT HOẶC |
4 NGUYÊN
NHÂN ĐỌAN
HOẶC 4 THỨ ĐỐI TRỊ,
ĐOẠN HOẶC CHỨNG TỊCH DIỆT
9 ĐỌAN BIẾN TRI |
Đoạn 1. TỰ THỂ CỦA HOẶC
* TIẾT 1. CĂN BẢN HOẶC
Những phiền não chiêu cảm quả
báo mê vọng đau khổ là phiền não căn bản, hoặc gọi là bản
hoặc: những phiền não tùy tùng phiền não căn bản khởi lên
gọi là phiền não chi mạt, hoặc gọi là tùy hoặc. Bản hoặc
hay tùy hoặc đều thuộc loại phiền não căn bản, vì nó là gốc sanh
ra các loại phiền não khác.
Bản hoặc có sáu thứ là tham, sân,
si,mạn, nghi, ác kiến. Nếu chia ác kiến ra làm năm thứ là thân
kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ, giới cấm thủ, thì sẽ có
mười căn bản hoặc. Trong đó, nghi là tánh do dự lưng chừng,
không nhận định rõ sự lý nhân quả về mặt mê cũng cũng như
mặt ngộ. Thân kiến tiếng Phạn gọi là tác-ca-da-kiến, gồm
ngã kiến và ngã sở kiến. Đối với thân thể do năm uẩn hòa
hiệp tạo thành, không nhận thức rõ như vậy, lại lầm chấp trong
đó có một thực thể trường tồn duy nhất chủ tể, đó gọi là ngã
kiến. Đối với những sự vật sở hữu của thân, chúng cũng
toàn là giả hữu như huyễn, chẳng có tự tha gì cả, thế mà nhận
lầm chúng có thật và thuộc về ta, đó gọi là ngã sở kiến.
Biên kiến, đã chấp có thật ngã,
tất sẽ chấp sau khi chết, ngã sẽ tồn tại hoặc tiêu ma, chấp lệch
lạc một bên như vậy gọi là biên kiến.
Tà kiến, tất cả sự thấy biết
sai lệch điên đảo, đều là tà kiến, song lối phủ nhận nhân quả
chính đáng và chấp nhận nhân quả tà vạy là nặng hơn hết, tà
kiến ở đây chỉ co sự phủ nhận nhân qủa ấy.
Kiến thủ kiến, tức chấp chặt ba
thứ thân kiến, biên kiến, tà kiến trên kia cho là đúng, kiến thủ
kiến là đầu mối của sự tranh chấp, tranh đấu.
Giới cấm thủ có hai loại:
a. Không phải nhân chấp là nhân, tức
chấp trì những cấm giới tà vạy, như giới trâu, giới chó, cho
khổ hạnh là nhân để sanh lên cõi trời...
b.Không phải đạo chấp là đạo, tức
tin những đạo lý không đưa đến sự giải thoát, như tin tắm
nước sông Hằng sẽ rửa sạch phiền lụy; như Phật dạy, giới là
viễn nhân đưa đến Niết-bàn, định, huệ mới là cận nhân của
Niết- bàn, không tin định, huê.
Kiến có nghĩa là suy tìm, so tính,
lấy tâm sở huệ làm thể. Khi tâm sở huệ suy tìm đúng đắn thì
gọi là chánh kiến, khi nó suy tìm sai lầm thì gọi là tà kiến.
Trong năm ác kiến này, có ba thứ làm
tự thể cho bốn món điên đảo kiến, đó là thân kiến làm tự
thể cho điên đảo vô ngã chấp là ngã. Biên kiến làm tự thể cho
điên đảo vô thường chấp là thường. Kiến thủ kiến làm tự
thể cho điên đảo khổ chấp là vui, bất tịnh chấp là tịnh.
Mạn trong sáu bản hoặc nếu chia ra
thì có bảy thứ:
1. Mạn, có tâm cao mạn so sánh,
đối với người thua mình, tự cho mình hơn; đối với người bằng
mình, tự cho mình bằng.
2. Quá mạn, có tâm cao mạn. Đối
với người bằng mình lại cho mình hơn; đối với người hơn mình
lại cho mình bằng.
3. Mạn quá mạn, có tâm cao mạn,
đối với người hơn mình lại cho mình hơn.
4. Ngã mạn, có tâm chấp ngã,
ngã sở rồi sanh ra cao mạn, dương dương tự đắc, dù không công
nhiên so sánh hơn thua với người.
5. Tăng thượng mạn, chưa học,
chưa tu, chưa chứng lại tự cho đã học, đã tu, đã chứng.
6. Tà mạn, có tâm cao mạn. Tự
thị về những kiến giải và cách tu tập tà vạy mà khinh khi lấn
lướt người khác.
7. Ty liệt mạn, có tâm cao mạn,
mình thua người nhiều, lại tự cho là chỉ thua chút ít, không chịu
phục tùng người hơn; hoặc tự mãn với chút ít học thức, đạo
đức mà không cầu tiến.
Trong mười bản hoặc, năm thứ tham,
sân, si, mạn, nghi gọi là năm độn sử, vì tánh nó trì độn, có
căn rễ sâu dày khó trừ. Còn năm thứ ác kiến gọi là năm
lợi sử, vì tánh nó mãnh lợi, không có căn rễ sâu dày, đễ
đoạn trừ. Hai thứ độn sử và lợi sử này chia lại thành mê
lý hoặc và mê sự hoặc. Mê lý là mê làm về đạo lý nhân
quả, vô thường,vô ngã, tức đạo lý Tứ Diệu đế; mê sự là
mê lầm tham đắm về sự tướng sắc thanh của vũ tr? vạn vật.
Mê lý hoặc cũng gọi là kiến
hoặc, có hai nghĩa:
1.Hoặc được đoạn trừ khi thấy rõ
chân lý Tứ đế.
2. Kiến là suy lường, hoặc này do suy lường mà có.
Mê sự hoặc cũng gọi là tư
hoặc, tu hoặc, có hai nghĩa:
1.Hoặc chỉ được đoạn trừ bởi tư
duy tu tập lý Tứ đế, chứ không phải chỉ thấy mà trừ được.
2. Hoặc do tư duy tham đắm thế gian mà có ra.
Xem biểu đồ:
BẢN
HOẶC |
5 ĐỘN
SỬ |
Tham
Sân
Si
Mạn |
Mê sự hoặc
Tu hoặc
Tư hoặc |
Nghi |
Mê
lý hoặc
Kiến hoặc |
5 LƠ ÏI SỬ |
Thân kiến
Biên kiến
Tà kiến
Kiến thủ
Giới cấm thủ |
Trên đây, mê lý hoặc
tức gọi là kiến hoặc, chia ra có 88 sử. Mê sự hoặc tức gọi
là tư hoặc, chia ra 81 bậc (phẩm) giải thích như sau:
1. Mê lý hoặc hay kiến hơặc có
88 sử, là căn cứ vào đa số phiền não ở cõi Dục, Sắc và Vô
sắc mà quy định. Khi mê lý Tứ đế ở cõi Dục thì sẽ khởi ra 32
sử; mê lý Tứ đế ở cõi Sắc thì khởi ra 28 sử; mê lý Tứ
đế ở cõi Vô sắc thì khởi ra 28 sử.
32 sử ở cõi Dục là mê lý Khổ
đế khởi lên 10 sử (5 độn sử và năm lợi sử) mê lý Tập
đế khởi 7 sử (trong 10 sử trừ thân kiến, biên kiến, giới cấm
thủ), mê lý Diệt đế khởi lên 7 sử (như Tập đế), mê lý Đạo
đế khởi lên 8 sử (tức trong 10 sử trừ Thân kiến, biên kiến).
28 sử ở cõi Sắc và Vô sắc là
trong số 32 sử của cõi Dục, ở cõi Sắc trừ thêm 4 phiền não
sân do mê lý Tứ đế nên còn lại 28 sử. Ở cõi Vô sắc cũng
vậy.
Cộng chung tất cả ba cõi có 88 sử do
mê lý Tứ đế mà phát sinh, được tóm tắt trong bài tụng:
Khổ hạ cụ nhất thiết (đủ mười
sử),
Tập diệt các trừ tam (thân,biên, giới),
Đạo đế trừ nhị kiến (thân, biên),
Thượng nhị bất hành sân (như cõi Dục trừ sân).
2. Mê sự hoặc: hay tu hoặc có 81
phẩm (bậc). Ở đây chia ba cõi ra làm chín địa, mỗi địa có chín
bậc tu hoặc. Như vậy, 9x 9= 81 phẩm.
Cõi Dục gồm chung cả năm loài:
trời,người, địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh ở xen lộn thành một
địa gọi là ngũ thú tạp cư địa. Cõi Sắc có bốn địa là Sơ
thiền, Nhị thiền, Tam thiền và Tứ thiền. Cõi Vô sắc cũng có bốn
địa: Không vô biên xứ địa, Thức vô biên xứ địa, Vô sở hữu
xứ địa và Phi tưởng phi phi tưởng xứ địa.
Xem biểu đồ sau:
81 TƯ
HOẶC |
DỤC
(Tham, sân, si, mạn) |
Ngũ thú tạp cư,
9 phẩm |
SẮC
(Tham, si, mạn) |
Ly sanh hỷ lạc,
9 phẩm
Định sanh hỷ lạc, 9 phẩm
Ly hỷ diệu lạc, 9 phẩm
Xả niệm thanh tịnh, 9 phẩm |
VÔ SẮC
(Tham, si, mạn) |
Không vô biên
xứ, 9 phẩm
Thức vô biên xứ, 9 phẩm
Vô sở hữu xứ, 9 phẩm
Phi tưởng phi phi tưởng xứ, 9 phẩm |
Như vậy, tự thể của tư
hoặc ở cõi Dục có bốn thứ là tham, sân, si, mạn; ở cõi sắc
có ba thứ là tham, si, mạn, ở cõi vô sắc cũng có ba thứ là
tham, si, mạn. Cộng cả ba cõi thành mười thứ tư hoặc, mười tư
hoặc này cộng với 88 sử thuộc kiến hoặc thành 98 sử, được
gọi là căn bản phiền não. Xem biểu đồ sau:
98 SỬ |
DỤC |
KHỒ ĐẾ, 10 sử,
từ tham đến giới thủ
TẬP ĐẾ, 7 sử (trừ thân, biên, giới)
DIỆT ĐẾ, 7 SỬ (...nt...)
ĐẠO ĐẾ, 8 SỬ (trừ 2 kiến thân, biên)
TU SỞ ĐOẠN, 4 sử: tham, sân, si, mạn |
Kiến đoạn, 32
Tu đoạn, 4 |
36 Sử |
SẮC |
KHỒ ĐẾ, 9 sử
(như Dục, trừ sân)
TẬP ĐẾ, 6 sử (trừ sân, biên, giới)
DIỆT ĐẾ, 6 sử (...nt...)
ĐẠO ĐẾ, 7 sử (trừ thân, biên, sân...)
TU SỞ ĐOẠN, 3 sử (trừ tham, si, mạn) |
Kiến đoạn, 28
Tu đoạn, 3 |
31 Sử |
VÔ SẮC |
KHỒ ĐẾ, 9 sử
(như dục, trừ sân)
TẬP ĐẾ, 6 sử (trừ thân, biên, giới)
DIỆT ĐẾ, 6 sử (...nt...)
ĐẠO ĐẾ, 7 sử (trừ thân, biên, sân...)
TU SỞ ĐOẠN, 3 sử: tham, si, mạn |
Kiến đoạn, 28
Tu đoạn, 3 |
31 Sử |
Hỏi: Trong 98 phiền não căn bản
đó, bao nhiêu thuộc tánh bất thiện, bao nhiêu thuộc tánh hữu phú
vô ký?
Đáp: Các phiền não căn bản
của hai cõi Sắc và Vô sắc, và thân kiến, biên kiến của cõi
Dục,cùng với si tương ưng với hai cõi này khởi lên, tất cả
đều thuộc tánh hữu phú vô ký. Còn lại tất cả căn bản phiền
não ở cõi Dục đều thuộc tánh bất thiện. Hai cõi trên ở trong
định, tuy vẫn còn phiền não, nhưng chúng bị ép dưới định, không
đủ khả năng chiêu cảm quả dị thục khổ báo, nên chúng chỉ thuộc
hữu phú vô ký.
Lại nữa, thân kiến, biên kiến của
cõi Dục cùng phiền não si tương ưng với nó khởi lên, chỉ chấp
lấy tự thân khởi vọng kiến ngã, ngã sở hay chấp đoạn, chấp
thường...Nó không làm tổn hại ai nên thuộc tánh vô ký, chứ
không phải bất thiện. Bởi lẽ khi chấp thân ta là thường, thì sợ
thân ta ngày sau chịu khổ, nên hiện tại cố gắng tu hành, trì giới,
bố thí...để được sanh trong hàng trời, người, hưởng lạc. Khi
chấp thân ta sẽ đoạn diệt thì tương lai chính thân ta cũng không
còn huống gì là của cải (ngã sở), nên cũng có thể vì thế gắng
tu để được giải thoát.
Hỏi: Các hoặc thuộc tánh bất
thiện, bao nhiêu thứ là bất thiện căn, bao nhiêu thứ không phải
là bất thiện căn?.
Đáp: Bất thiện căn có ba nghĩa
(Tỳ-bà-sa 11 nêu 5 nghĩa):
- Tánh chất chỉ là bất thiện.
- Phiền não căn bản.
- Làm gốc cho tất cả pháp bất thiện.
Nay trong 98 căn bản phiền não, cái
được gọi là bất thiện căn là chỉ cho tất cả tham, sân, của cõi
Dục cùng phiền não si thuộc tánh bất thiện (không phải si thuộc
hữu phú vô ký). Những phiền não khác không hội đủ ba yếu nghĩa
nói trên, nên không gọi là bất thiện căn.
Hỏi: Trong 98 bản hoặc, có bao
nhiêu thứ chỉ tương ưng với đệ lục ý thức và có bao nhiêu
thứ tương ưng chung với cả sáu thức để khởi lên.
Đáp: 88 sử thuộc kiến hoặc và
tất cả "mạn" thuộc tư hoặc chỉ nương nơi ý thức thứ sáu
để khởi lên, còn tất cả phiền não thuộc tu sở đoạn, tức ba
thứ tu hoặc tham, sân, si của cõi Dục, và tham, si của cõi Sắc và
cõi Vô sắc đều nương chung cả sáu thức mà khởi lên. Nếu phân
biệt về mười bản hoặc, thì 7 thứ là 5 ác kiến cùng "nghi,
mạn" chỉ nương ý thức thứ sáu mà khởi lên; còn ba thứ
tham, sân, si thì nương chung cả sáu thức mà khởi lên.
Hỏi: 10 bản hoặc tương ưng với 5
thọ khổ, lạc, ưu, hỷ, xả là thế nào?
Đáp: Cứ nói riêng 10 bản hoặc
của cõi Dục, tất cả đều tương ưng với xả thọ; còn đối với
khổ, lạc, ưu, hỷ thì sự tương ưng không đồìng. Nếu tham đối
với cảnh khả ý, thì nương cả sáu thức khởi, nên tương ưng
với lạc và hỉ thọ, vì nương năm thức khởi thì có lạc thọ
tương ưng, khi nương ý thức khởi thì có hỉ thọ tương ưng. Nếu
sân đối với cảnh bất khả ý, cũng nương cả sáu thức khởi,
nên tương ưng với khổ và ưu thọ, vì khi nương 5 thức trước thì
có khổ thọ tương ưng, khi nương ý thức khởi thì có ưu thọ tương
ưng. Nếu khi si đối với cảnh không khổ không vui, cũng nương cả 6
thức khởi, nên tương ưng với cả khổ, lạc, ưu, hỉ, thọ vì si khi
nương 5 thức trước khởi, thì tương ưng với khổ hoặc lạc thọ;
khi nương ý thức khởi, thì tương ưng với ưu hoặc hỷ thọ. Nếu si
chỉ nương ý thức khởi tâm sầu muộn, thì chỉ tương ưng với ưu
thọ. Bởi si hay do dự đối với tiền cảnh, nên sanh ưu sầu. Tà
kiến chỉ nương ý thức khởi, tùy khi vui hoặc buồn mà có, tương
ưng với hỉ hoặc ưu thọ. Như khi tạo ác nghiệp lại khởi lên tà
kiến, cho rằng chẳng có quả báo đau khổ nên không sợ, thì khi đó
có hỉ thọ tương ưng. Nếu khi tạo thiện nghiệp lại khởi lên tà
kiến, cho rằng không có qủa báo phước đức gì, làm lành cũng
uổng thôi, thì khi đó có ưu thọ tương ưng. Ngoài ra, 5 phiền não
là mạn, thân kiến, biên kiến, kiến thủ, giới cấm thủ, chỉ tương
ưng với hỉ thọ, vì nó nương ý thức thứ 6 khởi, chỉ vận chuyển
theo tâm trạng hoan hỷ vậy.
Tóm lại, căn bản hoặc là nguyên
nhân gồm cả kiến hoặc và tư hoặc. Kiến hoặc có 88 sử, tư hoặc
có 81 phẩm, nhưng thật thể chung cục của tư hoặc chỉ có 10 tùy
miên, đó là 5 độn sử và 5 lợi sử. Trong đó, 5 lợi sử lấy
huệ tâm sở làm thật thể, nên gom lại không quá sáu thứ. Sáu
thứ tùy miên này thuộc vào những tâm sở nào trong 46 tâm sở.
Xem đồ biểu sẽ rõ:
6 TÙY
MIÊN CĂN BẢN |
Tham |
Bất định pháp |
Sân |
Đại phiền não
địa pháp |
Si |
Đại phiền não
địa pháp |
Mạn |
Bất định pháp |
Nghi |
Bất định pháp |
Ác kiến |
Đại địa pháp |
* TIẾT 2: CHI MẠT HOẶC
(Tùy phiền não)
Hỏi: Phiền não chi mạt như thế
nào?
Đáp: Khi tạo nghiệp ác nơi thân,
miệng, ý, bên trong nội thân không những khởi lên 10 căn bản
hoặc như tham, sân, si,v.v... mà còn có 19 thứ chi mạt hoặc tùy tùng
theo nó nổi lên, đó là:
1. Phóng dật: Tánh phóng túng,
lêu lỏng, không để ý ngăn ngừa điều dữ, không để ý làm
điều thiện.
2. Giải đãi: Tánh lười nhác không cố gắng trong việc bỏ ác
làm lành.
3. Bất tín: Tánh uế trược không tin tưởng đạo lý nhân quả
chân chánh.
4. Hôn trầm: Tánh hôn ám, trầm trệ, bất kham các việc lành.
5. Trạo cử:Tánh dao động, không điềm tĩnh đối với cảnh
vật đang tiếp xúc.
6.Vô tàm: Tánh không biết tự hổ đối với những tội lỗi
mình đã gây, lại không biết tùy thuận, sùng kính đối với những
pháp công đức, như giới, định, tuệ và các bậc sư trưởng.
7. Vô quý: Tánh không biết thẹn với người khi mình gây tội
lỗi, và không biết e dè, sợ hãi các điều tội lỗi, mà các bậc
cao đức thường chê bai răn dạy.
8. Phẫn: Tánh nổi giận trước những sự bất bình, tổn hại,
do loài vật và hoàn cảnh gây ra.
9. Phú:Tánh ưa che dấu những tội lỗưi mình làm vì sợ mất
danh dự.
10. Xan: Tánh keo kiệt, đắm say các tài vật và sở học có
được không san xẻ cho người.
11. Tật: Tánh ghen ghét, chỉ muốn tài lợi, danh dự về cả cho
mình, không muốn thấy người khác có.
12.Thụy miên: Tánh hôn muội uể oải.
13. Hối: Tánh hối hận những điều mình đã làm. (từ số 4
đến 13 là triền).
14. Não:Tánh nóng nảy bực bội không chịu nghe theo lời can dạy
về các điều quấy của mình.
15. Hại: Tánh hung dữ, làm những điều bức hại, đánh mắng
kẻ khác.
16. Hận: Tánh ngậm hờn kết oán đối với những việc đã
làm cho mình nổi giận.
17. Siểm: Tánh dua nịnh bợ đỡ, làm bộ tịch cúi lòn, chiều
theo ý người không kể gì phẩm giá mình.
18. Cuống: Tánh ưa làm mê hoặc dối trá người, mưu tính, bịa
đặt, cách thức để lừa gạt sự hiểu biết của người khác.
19. Kiêu: Tánh kiêu ngạo chấp nê những gì mình có cho là hơn
cả.
(Từ số 14 -19 là cấu uế).
Trong 19 thứ chi mạt hoặc này, 5 thứ
phóng dật, bất tín, hôn trầm, trạo cử, giải đãi thuộc về đại
phiền não địa pháp. Bất cứ lúc nào, hễ tâm nhiễm ô khởi lên,
thì cũng có nó tương ưng khởi theo. Hai thứ vô tàm, vô quý thuộc
loại đại bất thiện địa pháp, hễ tất cả tâm bất thiện khởi
lên, thì đều có nó tương ưng khởi theo. 10 thứ từ phẩn (số 8)
đến kiêu (số 19); trừ hối và thụy miên (số 12, 13) thuộc tiểu
phiền não địa pháp. Hai thứ hối, miên thuộc bất định địa pháp.
19 chi mạt hoặc này cũng gọi là tùy
phiền não. Vì sao? Vì nó tùy tùng căn bản phiền não gây não loạn
thân tâm chúng sanh nên gọi là tùy phiền não.
Hỏi: 10 tùy phiền não đều có
mặt ở ba cõi ư?
Đáp: Hai thứ cuống và siểm chỉ
giới hạn ở cõi Dục và Sơ thiền cõi Sắc; 6 thứ phóng dật,
giải đãi, bất tín, hôn trầm, trạo cử, kiêu ở cả ba cõi đều
có. Riêng cõi Dục thì có đủ cả 19 thứ.
Hỏi: Phân biệt 19 thứ tùy phiền
não trong ba cõi về ba tánh thiện, ác và vô ký như thế nào?
Đáp: Tại cõi Dục, 6 thứ phóng
dật, giải đãi, bất tín, hôn trầm, trạo cử và kiêu thông cả hai
tánh bất thiện và hữu phú vô ký. Các thứ còn lại đều thuộc
tánh bất thiện. Tại cõi Sắc 8 thứ là phóng dật, giải đãi, bất
tín, hôn trầm, trạo cử, kiêu, cuống, siểm và tại cõi Vô sắc có
6 thứ là phóng dật, giải đãi, bất tín, hôn trầm, trạo cử, kiêu
chỉ thuộc tánh hữu phú vô ký.
Hỏi: Các căn bản phiền não
được đoạn trừ do kiến đạo và tu đạo, còn tùy phiền não này
được đoạn trừ như thế nào?
Đáp: 8 thứ phóng dật, bất tín,
hôn trầm, giải đãi, trạo cử, vô tàm, vô quý, thùy miên được
đoạn trừ do cả kiến đạo và tu đạo. Nghĩa là thứ nào tương ưng
với căn bản kiến hoặc thì được đoạn trừ bởi kiến đạo;
thứ nào tương ưng với căn bản tu hoặc thì do tu đạo đoạn trừ.
Còn lại 11 thứ kia là những thứ tự do phát khởi, không tùy
thuộc vào phiền não khác, chỉ tương ưng với vô minh thôi, nên
những thứ này chỉ do tu đạo mới đoạn được.
Hỏi: Tâm vương có 6, từ nhãn
thức đến ý thức, 19 tùy phiền não này, bao nhiêu thứ khởi theo
ý thức, bao nhiêu thứ khởi theo cả 6 thức?
Đáp: Có 7 thứ là phóng dật,
bất tín, giải đãi, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, vô quý cùng
khởi theo cả sáu thức. 12 thứ còn lại chỉ khởi theo ý thức.
Tại sao vậy? Bởi 5 thứ phóng dật,bất tín, hôn trầm, giải đãi,
trạo cử, thuộc đại phiền não địa pháp, nó thông khắp tất cả
nhiễm tâm, nên bất cứ một thức nào trong 6 thức khi khởi tâm ô
nhiễm, thì nhất định có nó khởi theo. Còn vô tàm vô quý thuộc
đại bất thiện địa pháp, nó thông khắp tất cả tâm bất thiện,
nên bất cứ khi nào tâm bất thiện khởi lên, nhất định đều có
nó khởi theo. Riêng 10 thứ từ phần (số 8) đến (số 19) trừ hối,
miên (số 12, 13) thuộc tiểu phiền não địa pháp, nó có đủ bốn
tính cách:
Chỉ do tu mới đoạn được.
Chỉ khởi theo ý thức.
Chỉ tương ưng với vô minh.
Riêng biệt nhau hiện khởi.
Như vậy, 10 thứ này chỉ khởi lên theo
ý thức. Hối và miên thuộc bất định địa pháp, hối thì dùng tâm
phân biệt những điều đã làm, miên là tâm hôn muội giản
lược, nên hai thứ này cũng chỉ khởi lên theo ý thức, chứ
không khởi lên theo 5 thức trước.
Hỏi: 19 tùy phiền não này tương
ưng với 5 thọ như thế nào?
Đáp: Cả 19 thứ đều tương ưng
với xả thọ. Nhưng đối với khổ thọ, lạc thọ, ưu thọ, hỷ thọ
thì khác. 6 thứ phóng dật, bất tín, hôn trầm, giải đãi, vô tàm,
vô quý, vì khởi theo với cả 5 thức, nên tương ưng với cả bốn
thọ, khổ, lạc, ưu, hỷ. Cò 6 thứ phẫn, hận, hại, não, tật, hối
vì chỉ khởi theo ý thức, nên chỉ tương ưng với ưu thọ, hỷ thọ.
Vì nếu không cùng với tâm hoan hỷ mà siểm, cuống, phú miên thì
tương ưng với hỷ thọ, còn khi với tâm u buồn mà siểm, cuống,
phú miên thì tương ưng với ưu thọ. Riêng một thứ xan chỉ khởi
theo ý thức tâm vui thích, nên chỉ tương ưng với hỷ thọ. Đây là
kể từ Nhị thiền trở xuống. Nếu ở Tam thiền chỉ tương ưng với
lạc thọ, vì tại Tam thiền cả giới lẫn địa đều cao hơn, có sự
hoan hỷ tột bực, nên chỉ có lạc thọ mà thôi.
PHIỀN NÃO PHÁT SANH
Hỏi: Các phiền não vừa nêu
làm thế nào khởi lên được?
Đáp: Do ba nhân duyên các phiền
não phát khởi, đó là sức nhân, sức cảnh giới, và sức
Gia hạnh.
1. Do sức nhân: Như trong khi khởi
lên lòng tham là do hạt giống tham sẵn có trong tâm chưa bị dứt,
chưa biết khắp đủ (vị đoạn, vị biến tri). Nếu đã dứt và đã
biết đủ thì gọi là dĩ đoạn, dĩ biến tri.
2. Do cảnh giới: Tức là sự
vật đối với thích hợp lòng tham hiện ra trước mắt.
3. Do gia hạnh: Tức là sự phân
biệt sai lệch đối tượng sự vật (phi lý tác ý, nếu tác ý lạc
thanh tịnh thì gọi là như lý tác ý).
Sức nhân là hạt giống nhân, cảnh
vật đối tượng và phi lý tác ý là duyên, tức đủ nhân duyên
thì các phiền não phát sinh.
| Mục lục
câu Xaù| 01a | 01b | 02 | 03 |
| 04a | 04b | |
05a | 05b | 06a | 06b | 07 | 08 |
-- o0o --
| Hòa Thượng Thích Thiện
Siêu| | Mục lục tác giaû|
Cập nhật ngày: 05-10-2001
