Đại cương về Luận Câu
Xá
Hòa thượng Thích
Thiện Siêu
Học viện Phật giáo Việt
Nam tại Huế,
PL. 2543 - TL. 1999
[Phẩm 1.b]
* TIẾT 2: DỊ DANH CỦA HỮU LẬU
Từ hữu lậu đã giải thích
trước kia, còn dị danh của là nó là gì? Tụng đáp:
* Nguyên văn:
Hữu lậu danh thủ uẩn
Diệc thuyết vi hữu tránh.
Cập khổ tập thế gian,
Kiến xứ, tam hữu đẳng. (VII)
* Dịch nghĩa:
Hữu lậu còn có tên khác là
thủ uẩn, cũng gọi là hữu tránh, và khổ tập thế gian, kiến xứ,
tam hữu,v.v...
* Giải thích:
Thủ uẩn (Upàdàna-skandha): Thủ
(Upàdàna), tức phiền não, vì phiền não là công năng mê vọng
chấp thủ trong ba cõi sanh tử. Thủ uẩn, theo văn trường hàng
có ba cách giải thích: Vì uẩn do chấp thủ mà sanh, vì hệ thuộc nơi
thủ, và vì có công năng sanh ra thủ, nên được gọi là thủ uẩn.
Hữu tránh (Saragà): Tránh tức
phiền não. Phiền não quấy động thiện căn, gây tổn hại cho mình
và người. Phiền não cùng các pháp hữu lậu khác tác động hổ
tương để tăng trưởng nên gọi là hữu tránh.
Khổ tập thế gian
(Dhukkam-samudaya-loka): Khổ là quả của mê vọng. Tập là nhân của mê
vọng. Cả hai đều là pháp hữu lậu. Đã là pháp hữu lậu thì
không thoát khỏi lậu thiên lưu dời đổi qua bốn tướng trạng: Sinh,
trụ, dị, diệt. Các pháp này là đối tượng đối trị của Thánh
đạo vô lậu nên gọi là thế gian.
Kiến xứ (Drstisthana): là môi
trường cho sự thủ trước của tri kiến. Kiến có nghĩa là suy cầu
theo sự thúc đẩy của ác tuệ tà kiến, gồm có thân kiến, biên
kiến, tà kiến, kiến thủ và giới cấm thủ.
Thân thể của chúng sanh vốn do hai yếu
tố tâm và vật tụ hợp mà thành, và gọi đó là "năm uẩn
hòa hợp". Đối với thân do ngũ uẩn cấu thành ấy, mê chấp
cho rằng có cái ngã thường hằng, chủ tể. Đó gọi là thân
kiến. Từ thân kiến sinh ra thiên chấp cho rằng con người sau khi
chết hoặc mất hẳn, hoặc còn mãi, như vậy gọi là biên kiến.
Do nhận thức sai lầm mà phủ định luật nhân quả, đó gọi là tà
kiến. Cũng do nhận thức sai lầm mà chấp rằng ba loại kiến trên
là đúng, là thật, là hơn hết, như vậy gọi là kiến thủ kiến.
Do nhận thức sai lầm mà đối với cái không phải nhân cho là
nhân, không phải đạo cho là đạo, tà giới của ngoại đạo mà cho
là chánh giới, đó là giới thủ kiến.
Tam hữu (Bhava): dục hữu, sắc hữu
và vô sắc hữu. Pháp hữu lậu là nhân của ba cõi, là điểm
tựa của chúng, và không vượt được ra ngoài chúng.
Đẳng: Vân vân, chỉ cho các dị
danh khác nữa của hữu lậu, như hữu nhiễm,v.v...
* TIẾT 3: ĐOẠN 1: GIẢI THÍCH SẮC
UẨN
Năm uẩn (sắc, thọ...) đã là
pháp hữu vi. Như vậy, sắc uẩn gồm những gì? Tụng đáp:
* Nguyên văn:
Sắc giả duy ngũ căn
Ngũ cảnh cập vô biểu. (VIII)
* Dịch nghĩa:
Sắc gồm năm căn, năm cảnh, và
vô biểu. Về vô biểu sắc tướng trạng của nó như thế nào?
Tụng đáp:
* Nguyên văn:
Loạn tâm vô tâm đẳng
Tùy lưu, tịnh bất tịnh.
Đại chúng sở tạo tánh
Do thử thuyết vô biểu. (IX)
* Dịch nghĩa:
Loạn tâm, vô tâm,v.v...tùy lưu,
tịnh và bất tịnh, có tánh chất là do đại chủng tạo thành nên
gọi là vô biểu.
Trong bài tụng này, câu đầu chỉ vị
trí của vô biểu. Tùy lưu (anubandha) chỉ tướng trạng của vô
biểu. Tịnh và bất tịnh chỉ tánh chất của vô biểu. Câu thứ
ba nói cái nguyên nhân của vô biểu để tránh sự lầm lẫn. Câu
thứ tư là câu kết, gọi vô biểu sắc là một loại trong sắc pháp,
nhưng không phải là vật cụ thể như năm căn hay năm cảnh. Tuy xưa
nay, Đại thừa và Tiểu thừa đều sử dụng, nhưng có nhiều giải
thích dị biệt. Đây nói khái quát về vô biểu trước, rồi sẽ
giải thích tụng văn sau:
Vô biểu sắc: (Avijnatirupa) là sắc
pháp không biểu thị cho người khác thấy, trái với loại sắc pháp
có biểu thị thấy được. Lúc chúng ta cử động thân thể, nói
năng, làm việc thiện hay ác, thì đối với kẽ khác, có sự biểu
thị cụ thể, khiến họ biết đó là làm thiện hay ác. Sự biểu thị
cụ thể đó gọi là biểu sắc hay biểu nghiệp. Nhưng sự phát
hiện của biểu nghiệp thiện hay ác ấy hoàn toàn nằm trong định luật
nhân quả. Bởi lẽ thấy rõ nguyên nhân thế nào, tương lai chiêu
cảm kết quả sẽ như thế ấy. Do lẽ đó, có sự kích động trong
tâm của mình. Nguyên nhân kích động này không hình tướng, không
biểu thị cho người khác thấy được, gọi là vô biểu sắc. Thể
của vô biểu sắc không phải do tổng hợp các cực vi, mà chỉ do
động tác của thân thể và sự phát động của ngôn ngữ để kích
thích phát khởi. Vì tùy theo thân thể và ngôn ngữ, khả năng phát
động tạo thành ra nó là vật chất, nên nó được gọi là sắc.
Vả lại nếu căn cứ vào lẽ vô biểu sắc là sắc không chuyển
động lệ thuộc theo tâm, thì quả thật vô biểu sắc ấy nương vào
bốn đại chủng mà có. Vì nương vào bốn đại chủng nên gọi là
sắc.
Lại nữa, vô biểu sắc có nhiều
loại, như luật nghi vô biểu, bất luật nghi vô biểu, phi luật nghi phi
bất luật nghi vô biểu.
1. Luật nghi vô biểu: Tánh chất
của nó là thiện, gồm ba loại:
a. Biệt giải thoát luật nghi vô
biểu: Do xa lánh tội lỗi nơi thân, khẩu của riêng từng giới
mà đạt được thể vô biểu. Như đệ tử Phật nhờ thọ trì các
phẩm trật giới luật: 5 giới, 10 giới, 250 giới, 348 giới...mà
đạt được thể vô biểu.
b. Tịnh lự luật nghi vô biểu:
Tịnh lự là định, khi nhập định, tất nhiên xa lìa được tội lỗi
nơi thân, khẩu, cho nên đạt được thể vô biểu.
c. Vô lậu luật nghi vô biểu: Khi
phát khởi thiện tâm vô lậu, tự nhiên xa lìa được tội lỗi của
thân, khẩu nên đạt được thể vô biểu
Hai loại vô biểu sau tức loại b và c
còn gọi là vô biểu tùy tâm chuyển. Ngoài ra, các loại khác
được gọi là vô biểu không tùy tâm chuyển.
2. Bất luật nghi vô biểu: Do
hành động thô ác của thân, khẩu, nên phát sinh thể vô biểu
thuộc ác tánh.
3. Phi luật nghi phi bất luật nghi vô
biểu: Đây là lọai vô biểu mà tánh chất không nghiêng về
thiện hay ác, cũng không dứt khoát là thuộc về luật nghi vô biểu
hay bất luật nghi vô biểu.
Tụng nói, loạn tâm vô tâm đẳng
là muốn nói đến địa vị của thể vô biểu. Chữ đẳng (vân
vân) có thể đọc là: "loạn tâm đẳng, vô tâm đẳng" vì
trong đó còn gồm cả bất loạn tâm và hữu tâm.
Loạn tâm đẳng (Viksiptàpi): Từ
các tâm thiện, ác, vô ký đối chiếu với vô biểu của thiện và
ác, hễ cái nào có tánh chất tương đồng thì gọi là bất loạn
tâm, còn cái nào bị diệt thì gọi là loạn tâm (iksipta).
Như vậy đối với vô biểu thiện thì gọi ác tâm và vô ký tâm
là loạn tâm, và gọi thiện tâm là bất loạn tâm; còn đối với
vô biểu ác thì gọi thiện tâm và vô ký tâm là loạn tâm, gọi
ác tâm là bất loạn tâm.
Xem biểu đồ sau:
Vô biểu |
Thiện |
ác tâm |
loạn
tâm |
vô ký tâm |
thiện tâm |
bất loạn tâm |
Ác |
thiện tâm |
loạn
tâm |
vô ký tâm |
loạn tâm |
bất loạn tâm |
Vô tâm đẳng
(Acittapi): Vô tâm chỉ cho vô tưởng định và diệt tận định. Khi nhập
các định này, tâm không hiện khởi, nên gọi là vô tâm. Ngược
lại nghĩa này là hữu tâm.
Sự hiện hữu và tồn tại của vô
biểu sắc thông cả bốn vị: loạn tâm, bất loạn tâm, vô tâm và
hữu tâm, nên nói loạn tâm vô tâm đẳng. Nhưng loạn tâm,
bất loạn tâm cũng chính là hữu tâm, thế thì cần gì phải thiết
lập thêm hữu tâm? Loạn tâm và bất loạn tâm căn cứ vào tán
địa ở Dục giới và lập ra; hữu tâm và vô tâm căn cứ định
địa ở thượng giới mà lập ra, cho nên không phải là trùng lập.
Như thế, tại sao trong tụng văn không
nêu bất loạn tâm và hữu tâm? Bởi vì thiện vô biểu tồn tại
nơi thiện tâm và hữu tâm, còn ác vô biểu tồn tại nơi ác tâm
và hữu tâm. Đó là lý thông thường, không có gì lạ. Nhưng
thiện ác vô biểu vẫn tồn tại nơi tánh tương phản của chúng. Nói
cách khác thông cả thiện tâm và vô tâm; ác vô biểu thông cả
ác tâm và vô tâm. Đây mới chính là chỗ dị biệt. Để chỉ rõ
sự dị biệt đó, ở đây đặc biệt nêu lên loạn tâm và bất
loạn tâm...
Tùy lưu (Anubandha): Tùy: tùy
thuận; lưu: lưu chuyển. Có nghĩa là tương tợ, tương tục. Chính
là vô biểu sắc ở nơi bốn vị: loạn tâm, bất loạn tâm, hữu tâm
và vô tâm; nó có tính cách tùy thuận tương tợ, lưu chuyển tương
tục. Tuy vô biểu sắc tùy thuận lưu chuyển với bốn vị, nhưng cần
có sự phân biệt, vì nó không trọn vẹn. Chẳng hạng, biệt giải
thoát luật nghi vô biểu thì chắc chắn thông cả bốn vị, còn tịnh
lự luật nghi và vô lậu luật nghi vô biểu chỉ hiện hành nơi mỗi
một vị hữu tâm mà thôi. Lại nữa, bất luật nghi vô biểu cũng
chỉ hiện hành ở hai vị loạn tâm và bất loạn tâm, vì chúng dựa
vào vô biểu mà có sai khác.
Tịnh - Bất tịnh (Subhàsubha): Hiển
thị thể của vô biểu, thể của nó chỉ có hai tính: thiện và ác,
không có tánh vô ký. Vì thiện nên gọi là tịnh (Subha), và vì ác
nên gọi là bất tịnh (Asubha).
Đại chủng sở tạo tánh: Đại
chủng là bốn đại: đất, nước, lửa, gió. Các pháp khác, có
pháp tuy thông cả bốn vị để tùy thuận tương tợ và lưu chuyển
tương tục, nhưng tánh chất của chúng không do bốn đại tạo ra. Chỉ
có vô biểu sắc này tùy thuận lưu chuyển nơi bốn vị, lại là tánh
chất do bốn đại ch?ng tạo. Vì chúng không đồng nhau, nên ở đây
nêu ra nhân của vô biểu sắc để khỏi lẫn lộn.
Do thử thuyết vô biểu, kết luận
về sự thành lập danh từ vô biểu. Chữ "thuyết" là thuyết
của các luận sư Tỳ-bà-sa, còn ý luận chủ thì không tin vô biểu
sắc có thực thể riêng biệt. Những điều khác, theo đây có thể
biết .
Thể tánh của vô biểu sắc được
tạo thành bởi bốn đại chủng. Vậy bốn đại chủng là gì? Tụng
đáp:
* Nguyên văn:
Đại chủng vị tứ giới,
Tức địa, thủy, hỏa, phong (tên).
Năng thành trì đẳng nghiệp (dụng),
Kiên, thấp, noãn, động tánh (thể) . (X)
* Dịch nghĩa:
Đại chủng là bốn giới: đất,
nước, lửa, gió; có khả năng thành tựu các nghiệp trì, nhiếp,
thực, trưởng. Tính chất của chúng là cứng, ẩm, nóng, động.
Đại có ba nghĩa:
1. Thể đại: Bốn đại này phổ
biến khắp các sắc, không vật nào không do chúng tạo thành, nên
thể của chúng rất bao quát.
2. Tướng đại: Đất rộng, núi
cao là tướng địa đại tăng thạnh; sông ngòi, biển cả là tướng
thủy đại tăng thạnh; gió to, bảo lốc là tướng phong đại tăng
thạnh; lò lửa phừng phừng là tướng hỏa đại tăng thạnh. Bốn
đại tăng thạnh như vậy là hành tướng của bốn đại.
3. Dụng đại: Địa đại có khả
năng nâng đỡ, duy triì mọi vật; thủy đại có khả năng thấm dính,
làm nổi thuyền bè; hỏa đại có khả nấu chín, đốt cháy cây cỏ;
phong đại có khả năng tăng trưởng hoặc quật ngã cây cối. Đó
là tác dụng đại.
Chủng: Bốn đại là chỗ nương
tựa của tất cả các pháp do chúng tạo ra (pháp sở tạo). Như hư
không phổ biến khắp nơi, tuy có thể là đại, nhưng không gọi là
chủng. Lại nữa, như hạt giống cây cỏ, tuy có thể sanh mầm nhánh
mà được gọi là chủng, nhưng không thể gọi là đại.
Nay ở đây đất, nước, lửa, gió, không những thể, tướng và
dụng đều đại mà còn là chủng tử của tất cả sắc
pháp, nên gọi là đại chủng.
Giới: Trì giữ. Bốn đại chủng
có khả năng giữ gìn tự thể và các sở tạo sắc của chúng, vì
thế chúng cũng được gọi là bốn giới.
* TIẾT 3: ĐOẠN 2: GIẢI THÍCH THỌ,
TƯỞNG, HÀNH UẨN:
Trong 5 uẩn, đã giải thích sắc
uẩn, còn ba uẩn thọ, tưởng và hành uẩn như thế nào? Tụng đáp:
* Nguyên văn:
Thọ lãnh nạp tùy xúc.
Tưởng thủ tượng vi thể.
Tứ dư danh hành uẩn.
Như thị thọ đẳng tam,
Cập vô biểu vô vi,
Danh pháp xứ pháp giới . (XI)
* Dịch nghĩa:
Thọ là sự lãnh nạp tùy theo
xúc. Tưởng lấy sự chấp thủ ảnh tượng làm thể. Ngoài bốn uẩn
ra là hành uẩn. Thọ, tưởng và hành như thế, và vô biểu vô vi
gọi là pháp xứ pháp giới.
Một bài tụng rưỡi này nhằm thuyết
minh về các uẩn thọ, tưởng và hành; và cũng cho thấy trong mười
hai xứ, chúng thuộc về pháp xứ; và trong mười tám giới chúng
thuộc về pháp giới.
Thọ lãnh nạp tùy xúc: Thọ là
sự lãnh nạp tùy theo xúc. Đây là giải thích về thọ uẩn. Có hai
giải thích.
1. Thọ là sự lãnh nạp tùy theo cảnh
của xúc.
2. Thọ là lãnh nạp tùy theo xúc của thọ.
Câu-xá 10 nói: "Vì sao nói
xúc là hành tướng được lãnh nạp bởi thọ?. Vì y cứ nơi hành
tướng của thọ rất tương tự với xúc, và vì thọ y cứ nơi xúc
mà sanh vậy". Chánh Lý Luận 20 nói, "Tùy xúc mà
sanh, lãnh nạp những cái xúc đáng ưa, và cả hai gọi đó là thọ".
Cũng Chánh Lý Luận quyển 2 nói, "Lại nữa, các thọ tóm lược
có hai thứ: chấp thủ thọ và và tự tánh thọ. Chấp thủ thọ là
khả năng lãnh nạp cảnh sở duyên của riêng mỗi tâm tâm sở.
Tự tánh thọ là khả năng lãnh nạp các xúc mà chúng nó đi theo.
Cho đến, cái sở duyên được nhận lãnh bởi thọ, với một pháp
làm cảnh đối tượng nào đó của xúc, tướng trạng sai biệt của
chúng rất khó mà nhận thấy. Cho đến, tuy thọ cũng có khả năng
lãnh nạp cảnh giới, nhưng tự tánh của sự lãnh nạp này cũng
khó biết được. Cho nên, lãnh nạp xúc là tự tánh thọ. Tự
tánh thọ này cùng tánh chất với các tâm, tâm sở khác, sự sai
biệt ấy dễ biết. Hiển Tông Luận cũng nói "Thọ lãnh
nạp tùy xúc đó là thế nào? Vì thọ là quả gần của xúc vậy".
Chữ "tùy xúc" theo luật biến cách danh từ, chỉ cho ý
nghĩa về nguyên nhân, vì thọ là tác duyên tùy thuận vậy. Thọ có
khả năng tùy thuận xúc, lấy xúc làm nhơn nên nói "thọ
lãnh nạp tùy xúc", sự lãnh nạp tùy xúc được gọi là
thọ.
Dựa vào các đoạn văn trên, cách
giải thích thứ hai được coi là đúng. Ở đây, theo cách giải
thích này.
Thọ là một trong bốn mươi sáu tâm
sở. Tâm sở này, quả thọ (thọ như là quả) như thế nào? Đó là
sự lãnh nạp tùy thuận nơi xúc của riêng nó. Theo nghĩa này, thọ
được chia làm ba loại:
1. Khổ thọ: Lãnh nạp cái xúc
khổ không vừa ý.
2. Lạc thọ: Lãnh nạp cái xúc vừa ý.
3. Bất khổ bất lạc thọ: Lãnh nạp xúc trung dung.
Lại nhân vì sáu căn là chỗ dựa
của tâm sở thọ, nên theo đó mà khai triển thành sáu thọ:
1. Thọ phát sinh
bởi nhãn xúc
2. Thọ phát sinh bởi nhĩ xúc
3. Thọ phát sinh bởi tỷ xúc
4. Thọ phát sinh bởi thiệt xúc
5. Thọ phát sinh bởi thân xúc |
thuộc thân
thọ |
6. Thọ phát sinh
bởi ý xúc |
thuộc tâm thọ |
Tưởng thủ tượng vi
thể: Đây là giải thích tưởng uẩn. Tưởng cũng là một trong
bốn mươi sáu tâm sở. Tâm sở này là sự thủ trước cảnh
duyên sai biệt, như khổ, vui, thương, ghét, nam, nữ... làm thể tánh.
Lại nữa, nương vào các căn tưởng cũng có 6 loại: Tưởng phát
sinh từ nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân và ý.
Tứ dư danh hành uẩn: Ngoài bốn
uẩn ra còn lại là hành uẩn. Nghĩa là trong năm uẩn, trừ sắc,
thọ,ü tưởng và thức uẩn ra, còn lại là hành uẩn. Các pháp
ngoài bốn uẩn ấy là, trong 46 tâm sở pháp, trừ thọ và tưởng
ra, còn lại 44 pháp, cộng với 14 pháp tương ưng hành, tất cả thành
58 pháp. 58 pháp này đều là những hành vi tạo tác, lưu chuyển,
biến đổi nên gọi là hành. Nhưng không phải chỉ 58 pháp này mới
có tạo tác biến đổi còn các pháp không có, chẳng qua ở đây
vì so với các pháp khác, 58 pháp này đặc biệt hơn, nên dùng tên
hành uẩn đặc cho chúng.
Trong đây, ba câu tụng từ "Như
thị thọ đẳng tam" trở xuống là đoạn văn thành lập xứ
và giới. Nghĩa là ba uẩn thọ, tưởng và hành và vô biểu sắc
trong sắc pháp cùng với các pháp vô vi, trong mười hai xứ và
mười tám giới, chúng đều thuộc về pháp xứ và pháp giới.
Sở dĩ gọi là pháp, vì thọ, tưởng, hành cùng các pháp vô biểu,
vô vi đều là đối tượng nhận thức của đệ lục ý thức.
* TIẾT 3 - ĐOẠN 3: GIẢI THÍCH
TƯỞNG UẨN
Đã giải thích bốn trong năm
uẩn, còn uẩn thứ năm là thức uẩn thì như thế nào? Tụng đáp:
* Nguyên văn:
Thức vị các liễu biệt.
Thử tức danh ý xứ,
Cập thất giới ưng tri.
Lục thức chuyển vi ý. (XII)
* Dịch nghĩa:
"Thức là sự liễu biệt
theo từng đối tượng riêng. Thức đó gọi là ý xứ, và bảy
tâm giới. Nên biết ý căn là do sáu thức chuyển thành".
Thức uẩn là chỉ ý xứ trong mười
hai xứ hoặc bảy tâm giới trong mười tám giới. Trong mười tám
giới, ý căn giới do ở sáu thức thân vô gián diệt chuyển hóa
thành ra. Thức và ý có ba sự khác nhau: 1. Do thời gian, thức sinh
trong hiện tại trôi về quá khứ là ý. 2. Do năng sở y, lục thức
thân là cái nương tựa, ý là nơi nương tựa. 3. Do năng sở sinh,
từ ý sinh là thức, sinh ra thức đó là ý.
Thức là tâm vương trong 75 pháp, gồm
sáu thứ là: nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân
thức và ý thức.
Sáu tâm vương này, tuy mỗi cái đối
trước cảnh sở duyên đều sinh ra tác dụng phân biệt, nhưng tác
dụng phân biệt đó có ba loại khác nhau, đó là tùy niệm phân
biệt, kế đạt phân biệt và tự tánh phân biệt.
- Tùy niệm phân biệt là phân biệt
theo sự nhớ lại cảnh quá khứ.
- Kế đạt phân biệt, là không những chỉ phân biệt theo sự nhớ
lại quá khứ mà còn nghĩ đến cảnh hiện tại và suy đoán về
tương lai nữa.
- Tự tánh phân biềt thì không giống hai loại trên. Nó chỉ do tự
tánh của tâm thức khi đối với cảnh hiện tại thì tự nhiên phân
biệt một cách hồn nhiên thế thôi.
Trong ba loại phân biệt này, năm thức
trước, từ nhãn đến thân, chỉ có tự tánh phân biệt. Đệ lục
ý thức thì ngoài tự tánh phân biệt ra còn có tùy niệm phân
biệt và kế đạt phân biệt nữa. Từ đó suy ra, tác dụng của năm
thức trước rất đơn giản, chỉ phân biệt cảnh hiện tại mà thôi.
Và trong cảnh hiện tại đó, chúng chỉ trực nhận hữu chất cảnh
của ngoại giới chứ không có tác dụng suy lường, so sánh... Khác
thế, đệ lục ý thức phân biệt các cảnh một cách rộng rãi,
suốt cả ba thời (quá, hiện, vị), và bất luận là cảnh hữu hình
hay vô hình, bên trong hay bên ngoài, cùng khắp tất cả.
Khi đối trước cảnh sở duyên, sáu
thức này sinh ra tác dụng phân biệt, so với tác dụng phân biệt
của các tâm sở khác nhau thế nào? Theo Quang ký 1, có
bốn thuyết:
1. Tâm vương chỉ duyên tổng tướng,
Tâm sở chỉ duyên biệt tướng.
2. Tâm vương duyên tổng tướng và biệt tướng, Tâm sở chỉ duyên
biệt tướng.
3. Tâm vương chỉ duyên tổng tướng, Tâm sở duyên cả tổng tướng
lẫn biệt tướng.
4. Tâm vương duyên tổng tướng là chính, còn duyên biệt tướng là
phụ.
Ở đây, thuyết thứ ba đúng hơn cả
Đại, Tiểu thừa công nhận. Tâm vương và tâm sở đều là tâm
chủ quan duyên cảnh khách quan. Trong đó cái nào duyên tổng tướng
thì chính là tâm vương. Thí dụ, khi mắt ta nhìn thấy màu, duyên lấy
toàn thể màu để phân biệt là tác dụng của tâm vương. Nhưng trong
lúc đó, không những chỉ duyên lấy màu đơn thuần, mà đồng thời
ở nơi màu ấy, còn duyên lấy cái tướng sai biệt của nó nữa,
như xanh, vàng, xanh đậm, xanh lạt v.v... nếu thích ý thì sanh mong cầu,
không thích ý thì sanh nhàm chán. Đó là tác dụng của tâm sở.
Tác dụng của tâm vương và tâm sở khác nhau ở chỗ đó.
Thức uẩn, chỉ sáu thức: nhãn, nhĩ,
tỷ, thiệt, thân và ý thức. Ngoài sáu thức này còn có ý căn
giới. Vậy, xét cho cùng, pháp gì gọi là ý giới? Tụng đáp:
* Nguyên văn:
Do tức lục thức thân,
Vô gián diệt vi ý. (XIII)
* Dịch nghĩa:
Do chính sáu thức thân vô gián
diệt làm ý. Chữ "thân" có nghĩa là "thể",
tức chỉ cho thể của sáu thức. Vì có khả năng làm chỗ nương cho
thức sau phát sinh, giữa sáu thức quá khứ và hiện tại không có
sự gián cách, gọi đó là ý căn giới.
Trên đây chỉ nói về năm uẩn, mười
hai xứ, mười tám giới. Như vậy chúng dung nhiếp được tất cả
các pháp như thế nào? Nay đây, căn cứ vào thuyết phổ thông
nhất, là năm vị và 75 pháp, để biểu thị cái tướng tương nhiếp
của chúng, như biểu đồ sau:
ĐỔ BIỂU ĐỐI CHIẾU 5 VỊ / 75 PHÁP
* 11 sắc pháp: sắc uẩn
* 1 tâm pháp: thức uẩn
* 46 tâm sở pháp: thọ, tưởng uẩn
* 14 bất tương ưng hành: hành uẩn
* 3 vô vi pháp.
* TIẾT 3: ĐOẠN 4: TỒNG NHIẾP
Như trên, cả năm uẩn, mười hai
xứ, mười tám giới đều khả dĩ tổng nhiếp được tất cả các
pháp. Vậy sự tổng nhiếp đó như thế nào? Tụng đáp:
* Nguyên văn:
Tổng nhiếp nhất thế pháp,
Do nhất uẩn, xứ, giới.
Nhiếp tự tánh phi dư,
Dĩ ly tha tánh cố. (XIV)
* Dịch nghĩa:
Tổng nhiếp tất cả các pháp, do một
uẩn, một xứ, một giới. Chỉ nhiếp những gì cùng tánh chất, vì
những gì không cùng tánh chất thì tách rời nhau.
Trong tụng văn trên, hai câu trước
nói về sự hỗ tương dung nhiếp; hai câu sau nói về giới hạn của
sự dung nhiếp đó.
Sự tổng nhiếp tất cả các pháp (hai
câu tụng đầu) chính là sắc uẩn trong năm uẩn, ý xứ trong mười
hai xứ và pháp giới trong mười tám giới. Vì sao vậy? Mặc dù
giới hạn của tất cả các pháp vô cùng mênh mông, nhưng vẫn có
thể được thu gọn trong 5 vị và 75 pháp. Trong đó, sắc uẩn tổng
nhiếp tất cả sắc pháp, ý xứ tổng nhiếp tất cả tâm pháp, và
pháp giới tổng nhiếp tất cả tâm sở, bất tương ưng hành và vô
vi pháp. Do đó, trong ba khoa: uẩn, xứ, giới, chỉ đặc biệt nêu lên
sắc uẩn, ý xứ và pháp giới.
Vì sao như vậy? Vì mặc dù sắc, ý và
pháp nói trên chỉ mới là 1 uẩn, 1 xứ và 1 giới, nhưng mỗi loại
vẫn có thể tự nhiếp được nhiều pháp khác, nên được đặc
biệt nêu ra. Bởi trong 5 vị, sắc pháp vốn có 11 thứ: 5 căn, 5 cảnh
và vô biểu sắc, tất cả đều thuộc về sắc uẩn. Còn như sắc xứ
hay sắc giới, tuy cũng đồng gọi là sắc, nhưng phạm vi hẹp, chúng
chỉ nhiếp được phần nào trong sắc cảnh, chứ không thể thông
nhiếp tất cả sắc pháp. Kế đến, ý xứ và thức uẩn đều có
thể thâu nhiếp được tất cả tâm pháp, nhưng với sắc pháp đã
nêu ra sắc uẩn, nên ở đây đối với tâm pháp cũng chỉ nêu ý
xứ mà thôi. Còn về pháp giới thì cùng với pháp xứ, có một
phạm vi như nhau, nghĩa là đều bao trùm cả tâm sở, bất tương ưng
hành và vô vi pháp. Nhưng ở đây, vì muốn nói lên sự kiện uẩn,
xứ, giới có thể tổng nhiếp tất cả pháp, nên ở đây đặc
biệt chỉ nêu ra pháp giới mà không nêu pháp xứ dù
pháp xứ cũng tổng nhiếp được tất cả pháp.
Về giới hạn của sự hỗ tương dung
nhiếp (hai câu tụng sau) theo Hóa địa bộ, các pháp dù có những
tính khác biệt, cũng vẫn có thể hỗ tương dung nhiếp. Song ở đây,
ngược lại sự dung nhiếp đó chỉ có thể có trong những pháp nào
đồng tính chất mà thôi, còn dị biệt nhau thì không thể dung nhiếp
được. Sắc uẩn, nhãn giới, nhãn xứ chẳng hạn, cả ba đều là
sắc pháp nên mới có thể dung nhiếp nhau; còn sắc đối với tâm
hay ngược lại, vì có tính chất dị biệt nhau nên tách xa nhau, không
thể dung nhiếp được. Nên tụng văn nói, "Dĩ ly tha tánh cố"
là chỉ nghĩa này.
GIẢI THÍCH DANH TƯ Ø BA KHOA: UẨN, XỨ,
GIỚI
Tại sao gọi là uẩn, xứ, giới?
Tụng đáp:
* Nguyên văn:
Tụ, sanh môn, chủng tộc,
Thị uẩn, xứ, giới nghĩa. (XV)
* Dịch nghĩa:
Tụ, sanh môn và chủng tộc,
Đó là nghĩa của uẩn, xứ, và giới.
* Giải thích:
Tụ: Tích tụ, tức là nghĩa của uẩn.
Vì các pháp hữu vi phẩm loại sai biệt, nên có thể nhóm họp
được. Như sắc pháp, hoặc quá khứ, hoặc vị lai, hoặc hiện tại,
hoặc trong ngoài thân, thô tế, thắng liệt, xa gần v.v...phẩm loại tuy
sai biệt, nhưng có thể tóm lược thành một nhóm, gọi là sắc uẩn.
Thọ, tưởng, hành, và thức cũng như vậy. Nói tóm lược thành
một nhóm là chỉ tóm lược cái danh, chứ không phải tóm
lược cái thể. Vì thể của các pháp hữu vi thông suốt và
tồn tại trong ba thời quá khứ, hiện tại và vị lai, chứ chẳng
phải tích tụ các pháp trong ba thời về một nơi, cho nên gọi là
lược.
Sanh môn: Tức căn cứ, cưả ngõ
sanh khởi, là nghĩa của xứ. Sao gọi là sanh trưởng? Vì 12 xứ, 6
căn và cảnh, là chỗ nương và chỗ duyên của tâm và tâm sở,
có khả năng phát sinh tâm và tâm sở, nên gọi là sanh khởi.
Nhưng pháp thể thì hằng hữu trong ba thời nên đây nói sanh khởi
là sanh khởi tác dụng, chứ không phải sanh khởi bản thể.
Chủng tộc: Là nghĩa của Giới.
Tự tánh chủng loại của mời tám thứ (sáu căn, sáu cảnh, sáu
thức) riêng biệt không đồng nhau nên gọi là giới. Hay nói cách
khác là mười tám lãnh vực của tất cả pháp.
Tóm lại, tích tụ nhiều phẩm loại sai
khác gọi là uẩn; căn, cảnh, là nơi phát sinh tâm, tâm sở, nên
gọi là xứ; tự tánh các pháp sai biệt nên gọi là giới.
Ba khoa uẩn, xứ, giới này theo
Tát-bà-đa bộ chúng đều là thật hữu. Kinh lượng bộ nói uẩn,
xứ là giả, giới mới là thật. Luận chủ không chấp nhận cả
hai thuyết trên. Năm uẩn chứa nhóm các phẩm loại riêng biệt, như
trong ngoài, thô tế, thắng liệt, xa gần v.v...trong ba thời, nên đều
là giả. Còn mười hai xứ, mười tám giới dù là sở duyên hay
năng duyên, cũng đều có thật thể, thật dụng nên gọi nó là
thật. Đây là lý do luận chủ chủ trương: Uẩn giả, xứ và
giới thật.
NHÂN DUYÊN THUYẾT GIÁO
Vì lý do gì mà đức Thế Tôn nói
đủ ba khoa uẩn, xứ và giới này? Tụng đáp:
* Nguyên văn:
Ngu, căn, lạc tam cố,
Thuyết uẩn xứ giới tam. (XVI)
* Dịch nghĩa:
Vì ngu si, vì căn tánh và vì sự ưa
thích, mỗi loại đều có ba hạng, nên Thế Tôn nói ba khoa: uẩn, xứ,
giới.
Ngu: Tức ám muội, đối với cảnh
sở duyên không có nhận thức sáng suốt rõ ràng. Thể của nó là
vô minh. Có 3 loại ngu si:
1. Ngu chấp tâm sở là thật ngã:
Đối với tâm sở không có sự nhận thức rõ ràng, nên Thế Tôn
nói pháp năm uẩn để phá trừ. Vì trong năm uẩn, sắc và tâm
vương, mỗi thứ chỉ một uẩn, còn tâm sở có đến ba uẩn. Vậy
nên đối với tướng của tâm sở quán sát kỹ càng thử xem nó
có chi là thật ngã?
2. Ngu chấp sắc pháp là thật ngã:
Đây là hạng người đối với các sắc pháp không có sự nhận
thức rõ ràng, nên Thế Tôn nói mười hai xứ để phá trừ. Vì
trong mười hai xứ, trừ ý và pháp, còn lại mười xứ kia đều
là sắc pháp. Do đó, có thể quán sát kỹ càng xem thử nó có
phải chăng là thật ngã?
3. Ngu chấp sắc tâm làm thật ngã:
Hạng người này đối với các sắc lẫn tâm đều không có sự
nhận thức rõ ràng, nên Thế Tôn nói mười tám giới để phá
trừ. Vì trong mười tám giới có mười giới (năm căn, năm cảnh)
cùng với một phần pháp giới, tức vô biểu sắc, đều thuộc sắc
pháp; còn bảy giới kia là một phần pháp giới đều thuộc tâm
pháp, nên đối với hai nghĩa sắc, tâm, Ngài hợp lại để giảng
thuyết ra mười tám giới khiến quán sát nó có phải là thật ngã
chăng?
Căn: là căn tính của hữu tình,
cũng chia làm ba:
1. Lợi căn: là hạng
người căn tánh rất thông minh thoáng nghe đã hiểu nên Phật giáo
hóa họ bằng năm uẩn.
2. Trung căn: hạng này kém thông minh hơn hạng lợi căn,
nên Phật giáo hóa họ bằng 12 xứ.
3. Độn: căn hạng này căn tánh tối tăm, chậm lụt cần
nghe nhiều mới lãnh hội được, nên Phật giáo hóa họ bằng 18
giới.
Lạc: là sự ưa thích của hữu
tình, cũng có ba hạng:
1. Hạng người ưa nghe nói lược:
Đối với hạng này Phật nói pháp năm uẩn để giáo hóa họ.
2. Hạng người ưa nghe nói vừa: Đối với hạng người
này Phật đã nói pháp 12 xứ để giáo hóa họ.
3. Hạng người ưa nghe nói rộng: Đối với hạng người
này Phật nói pháp 18 giới để giáo hóa họ.
Tóm lại, giống như vị lương y tùy
bệnh cho thuốc, Phật thuyết giáo thích hợp với căn cơ sai khác
từng hạng với chúng sanh, để khiến họ được nhiều lợi ích. Do
đó Ngài phân biệt nói có ba khoa.
ĐỔ BIỂU NÓI BA KHOA & CÁC HẠNG
NGƯỜI
Ba khoa |
NGU |
CĂN |
LẠC |
UẨN |
Tâm sở |
Lợi |
Thích gọn |
XỨ |
Sắc pháp |
Trung |
Thích vừa |
GIỚI |
Sắc và tâm |
Độn |
Thích rộng |
LẬP VÀ PHẾ CÁC UẨN.
Trong bốn mươi sáu tâm sở, tại sao
trong hành uẩn gồm 44 món mà lại tách hai tâm sở thọ và tưởng
lập riêng thành hai uẩn? Tụng đáp:
* Nguyên văn:
Tránh căn, sanh tử nhân.
Cập thứ đệ nhân cố,
Ư chư tâm sở pháp,
Thọ, tưởng biệt vi uẩn. (XVII)
* Dịch nghĩa:
"Vì là nhân của tánh
căn, của sanh tử, và vì nguyên nhân thứ tự, cho nên từ nơi các
tâm sở, lập riêng thọ và tưởng thành hai uẩn".
* Giải thích:
Bài tụng trên nhằm giải thích
lý do lập riêng hai tâm sở thọ và tưởng thành hai uẩn, có ba lý
do:
1. Vì là gốc của tánh: Tánh
tức phiền não. Căn là cội rễ. Vì thọ và tưởng là cội rễ
của phiền não mê lầm, nên gọi là tánh căn. Có hai loại:
a. Những người tại gia đối với
cảnh ngũ dục thư?ng sanh làm tham đắm (ái).
b. Những người xuất gia thường móng khởi những vọng kiến chấp
trước (kiến).
Hai sự ái và kiến trên do đâu mà
có? Do có tâm sở thọ thọ lãnh cảnh ngũ dục nên sanh tham ái. Do
tâm sở tưởng móng khởi những tư tưởng điên đảo nên phát
sanh vọng kiến. Vậy chính thọ và tưởng là nguyên nhân chủ yếu
sanh ra các phiền não như thế, nên từ trong 46 tâm sở, tách thọ
và tưởng riêng lập thành hai uẩn.
2. Vì nguyên nhân của sanh tử:
Sanh tử là kết quả của mê lầm. Cái nguyên nhân chủ yếu đưa
đến k?t quả mê lầm đó chính là thọ và tưởng. Chúng sanh chìm
đắm và lưu chuyển trong sanh tử do và tham ái đắm say hưởng thọ
khoái lạc, và do vì móng khởi tư tưởng điên đảo. Căn cứ vào
nguyên nhân chủ yếu của tho và tưởng như thế, nên chúng được
riêng lập thành hai uẩn.
3. Do nguyên nhân thứ tự: Vì
căn cứ theo thứ tự thô, nhiễm, khí và giới biệt nên lập riêng
thọ và tưởng thành hai uẩn, để tạo thành thứ lớp của năm
uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành, thức.
Tại sao năm uẩn chỉ thâu tóm các
pháp hữu vi mà không bao gồm các pháp vô vi? Tụng đáp:
* Nguyên văn:
Uẩn bất nhiếp vô vi
Nghĩa bất tương ưng cố. (XVIII)
* Dịch nghĩa:
Uẩn không bao gồm các pháp vô vi,
Vì ý nghĩa không tương ưng.
* Giải thích:
Bởi vì thể của pháp vô vi
không có cái nghĩa biến hoại và biến ngại như sắc pháp, và không
có tác dụng liễu biệt cảnh như thọ, tưởng,... cho nên không xếp
vào năm uẩn. Lại nữa, các pháp vô vi không tương ưng với hành
và thức nên không được xếp vào năm uẩn.
Vậy, sao không lập thêm uẩn thứ sáu
để thâu nhiếp chúng? Như đã giải thích, uẩn có nghĩa là tích tụ.
Các pháp hữu vi hoặc quá, hoặc hiện tại, hoặc tương lai, hoặc
trong, hoặc ngoài..., dù có nhiều thứ loại sai khác, nhưng đều có
thể được thâu tóm thành một nhóm, và nhóm thứ nhất gọi là
sắc uẩn, cho đến nhóm thứ năm gọi là thức uẩn. Còn các pháp
vô vi không có quá khứ, hiện tại, vị lai... không có phẩm loại sai
khác, và không có nghĩa tích tụ, thì làm sao mà lập thành uẩn
được?
THỨ LỚP DANH TƯ Ø NĂM UẨN
Thứ lớp của năm uẩn:
Thứ lớp của năm uẩn như
thế nào? Tụng đáp:
* Nguyên văn:
Tùy thô, nhiễm, khí đẳng,
Giới biệt thứ đệ lập. (XIX)
* Dịch nghĩa:
Tùy theo tính cách thô, nhiễm, vật
khí và giới biệt mà thành lập thứ lớp.
* Giải thích:
Đây là trình bày thứ lớp
năm uẩn. Có bốn thứ lớp:
1. Thứ lớp tùy thô: Tức thứ
lớp trước thô sau tế, sắc uẩn có ngại, có đối, so với bốn
uẩn sau đều vô hình, nên sắc uẩn thô hơn, và vì thế nó được
nói trước hết. Trong bốn uẩn kế, thọ có khổ, lạc...đối với
thân có sự cảm nhận khổ, lạc, hành tướng của nó thô hơn ba
uẩn sau, nên được xếp hàng thứ nhì. Trong ba uẩn sau, tưởng uẩn
là tưởng về các tướng sai biệt nam nữ, v.v... so với hai uẩn còn
lại, nó dễ nhận biết hơn, nên xếp vào hàng thứ ba. Trong hai uẩn
cuối, hành uẩn bao gồm các phiền não tham sân... so với thức uẩn
hành tướng của nó rõ ràng hơn, nên xếp vào hàng thứ tư. Cón
thức uẩn là tâm vương, tóm thâu hết các cảnh tướng, hành
tướng của nó rất là vi tế, khó phân biệt, nên xếp vào hàng sau
cùng.
2. Thứ lớp tùy nhiễm: Nhiễm
tức là phiền não nhiễm ô. Căn cứ vào thứ lớp sanh khởi
nhiễm ô này mà lập ra năm uẩn. Từ vô thỉ đến nay, kẻ nam
người nữ yêu thương lẫn nhau đầu tiên là do các hiển hình sắc,
như nhan sắc, dung mạo. Đối với các hiển hình sắc đó mà phát sinh
ái, lạc, do ái lạc mà mong cầu được lạc thọ sắc đó. Thọ ấy
là do ý tưởng điên đảo mà sanh ra. Y Ù tưởng điên đảo lại
sanh khởi từ nghiệp phiền não (nghiệp phiền não được xếp vào
hành uẩn), và nghiệp phiền não thì lại lấy thức làm chổ nương
tựa. Do đó có thứ lớp từ sắc, thọ, tưởng, hành và thức.
3. Thứ lớp tùy khí: Đây là
thứ lớp theo vật khí. Lấy vật đựng món ăn, đồ ăn, gia vị,
người đầu bếp và thực khách để thí dụ. Muốn đãi khách
trước hết cần phải chuẩn bị vật đựng món ăn, kế đó tìm kiếm
đồ ăn như gạo, bún... tiếp theo là đồ gai vị như muối, dấm,...
rồi sau mới giao cho người đầu bếp nấu nướng, để cuối cùng mang
ra đãi khách. Đó là thứ lớp tự nhiên. Nay đây, thử đem sắc,
thọ, tưởng, hành, thức phối hợp với thứ lớp của năm ví dụ
trên xem thế nào. Sắc uẩn là chổ nương của thọ, so với vật dụng
đựng món ăn, là chỗ nương của đồ ăn, giống nhau. Còn lạc thọ
trong thọ uẩn hay làm lợi ích cho người, khổ thọ hay làm tổn hại
cho người, chính là đồng với ví dụ đồ ăn hay làm lợi ích cũng
như làm tổn hại cho người. Trong tưởng uẩn, nếu sanh ý tưởng
thân ái, thì được lạc thọ, cũng y như muối, giấm làm tăng thêm
hương vị món ăn. Nghiệp phiền não trong hành uẩn hay tạo ra quả dị
thục, có thể ví với người đầu bếp biến chế món ăn, còn
thức uẩn thì cảm nhận quả báo không khác gì người khách được
thết đãi.
4. Thứ lớp giới biệt: Giới
có ba: Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới. Sắc ở cõi Dục
hình tướng rất rõ rệt, nên sắc được nói trước. Còn thọ
nhận sự mừng vui thì ở cõi Sắc thù thắng hơn, nên nói thọ uẩn
thứ nhì. Ba xứ không vô biên, thức vô biên và vô sở hữu
trong cõi Vô sắc, các tưởng về không v.v... thù thắng hơn, nên
xếp vào hàng thứ ba. Còn phi tưởng, phi phi tưởng trong cõi Vô
sắc, ở đó, nghiệp lực cảm thọ quả báo đến tám vạn đại
kiếp, tư nghiệp thuộc hành uẩn là tối thắng, nên xếp hàng thứ
tư. Bốn uẩn trước là sở trú, thức uẩn là năng trú, làm chổ
trú cho chủng tử, nên thức uẩn được xếp hàng cuối cùng.
Tóm lại căn cứ vào bốn nghĩa: tùy
thô, tùy nhiễm, tùy khí và tùy giới biệt mà lập thành ra thứ
lớp của năm uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành và thức như thế. Từ
đây đến hết phẩm Giới, còn một đoạn dài bàn về sự thứ
lớp thành lập xứ và giới. Dùng hai mươi hai nghĩa để giải thích
rất tỉ mỉ về mười tám giới, nêu rõ sự tương quan rộng rãi
của 18 giới từ Dục giớïi đến Vô săc giới, hữu lậu, vô
lậu, kiến phi kiến v.v...
-- o0o --
| Mục lục
câu Xaù| 01a | 01b | 02 | 03 |
| 04a | 04b | |
05a | 05b | 06a | 06b | 07 | 08 |
-- o0o --
| Hòa Thượng Thích Thiện
Siêu| | Mục lục tác giaû|
Cập nhật ngày: 05-10-2001
