KINH
TỤNG HẰNG NGÀY
TỔNG
HỢP 49 KINH CĂN BẢN CỦA HAI TRUYỀN THỐNG PHẬT GIÁO NAM TÔNG
VÀ BẮC TÔNG
Tỳ-kheo
Thích Nhật Từ
biên
soạn
---o0o---
Phụ Lục 2
CHÚ THÍCH
MỘT
SỐ THUẬT NGỮ VÀ DANH TỪ RIÊNG
Thích
Giác Hoàng
(Đọc bằng phông chữ Arial Unicode MS)
Mặc
dầu trong Kinh Tụng Hằng Ngày này, soạn giả đã nỗ
lực Việt hoá tối đa các thuật ngữ Phật học Hán Việt,
nhưng do vì bộ Kinh được nhiều vị Tôn đức phiên dịch, nên
vẫn còn một số các thuật ngữ có nguồn gốc từ Sanskrit,
Pāli hoặc Hán Việt, được chuyển sang tiếng Việt bằng
nhiều từ khác nhau. Do đó, chúng tôi cũng chọn một số
thuật ngữ và danh từ riêng tiêu biểu thường lập đi lập
lại trong Kinh Tụng Hàng Ngày
này để giải thích sơ bộ, đồng thời đối chiếu
với từ nguyên của nó
vốn xuất thân từ Sanskrit hoặc Pāli hoặc các từ đã Hán
hoá mà người Việt mình quen dịch và đọc tụng.
Phần chú thích này chủ yếu giúp cho người
đọc tụng có thể hiểu được ý nghĩa của các thuật ngữ
Phật học một cách nhanh chóng, nhất là đáp ứng tạm thời
cho quý Phật tử nào không có nhiều thời gian tra khảo các
thuật ngữ Phật học trong các bộ từ điển Phật học chuyên
ngành. Do vậy, các mục từ được giải thích ngắn gọn, không
chú trọng đến nội dung chuyên sâu.
Ngôn
ngữ Pāli, Sanskrit và hai ký hiệu khác trong phần phụ chú này
được mặc ước như sau:
(P) : Pāli; (S):
Sanskrit; (S=P): Sanskrit và Pāli giống nhau; →
®: tham khảo thêm mục từ;
= các hình thức viết khác của một mục từ.
A-hàm 阿
含 phiên âm của Āgama (S), có nghĩa là bộ kinh hay là
tuyển tập các lời dạy của Đức Phật. Giải thích theo
quan điểm của ngài Đại sư Trí Khải thì Đức Phật đã
tuyên thuyết Kinh A-hàm suốt 22 năm, gồm bốn bộ: Trường
A-hàm, Trung A-hàm, Tăng Nhất A-hàm và Tạp A-hàm.
Từ A-hàm (Āgama ) được các nhà Đại thừa sử
dụng chỉ cho Kinh bộ, tương đương
với chữ kinh bộ (Nikāya)
trong văn học Pāli.
A-la-hán 阿 羅 漢 phiên âm của Arhat,
Arhant (S) hoặc Arahat, Arahant (P), còn một phiên âm không
chuẩn xác khác là La-hán. A-la-hán có nghĩa là bậc đáng cúng
dường, nên người Hoa dịch là Ứng Cúng 應
供. Do vì bậc A-la-hán không
còn bị đoạ lạc vào cõi này nữa nên cũng gọi là bậc
"Vô Sanh." 無
生.
A-lan-nhã 阿 闌 若 phiên âm của araṇya
(S) hoặc arañña (P),
Hán dịch là “nhàn tịch” (nơi thanh tịnh) hay
“viễn ly xứ” (nơi xa lánh ồn ào), "Tinh xá" (nơi
trong sạch, trang nghiêm) hay "Tự" (chùa), "Viện."
(các trung tâm tu học lớn). Tên gọi chung nơi các vị tu sĩ
Phật giáo trú ngụ.
A-la-ra phiên âm vắn tắt người
Việt của từ Āḷāra-kalāma (P) hoặc Ārāḍa-kālāma (S),Trung
Hoa phiên âm là A-la-ma 阿 羅 摩. Ông
là vị Thầy đầu tiên của Bồ-tát Tất-đạt-đa đã dạy
“Vô sở hữu xứ định” cho Bồ-tát. Đến khi Đức Phật
thành đạo thì A-la-ra đã mất.
A-na-hàm 阿 那 含 phiên âm của từ Anāgāmi
(S=P). Vị chứng đắc
quả vị này đoạn trừ hoàn toàn năm kiết sử đầu. Khi
bỏ báo thân, vị ấy không còn trở lại cõi đời này mà
được hoá sanh lên cõi trời Tịnh Cư thuộc Sắc giới, nên
còn gọi là "bất lai" 不 來 hoặc
bất hoàn 不
還 . Ở đó, hành giả
chứng quả vị A-la-hán, giải
thoát vòng luân hồi.
A-na-luật-đà =A-nậu-lâu-đà.
A-nan 阿 難 còn viết là A-nan-đà 阿 難 陀
phiên âm của Ānanda (S=P). Một số Kinh trong Kinh
Tụng Hằng Ngày phiên âm là A-nan-đa, đây là cách phiên
âm của người Việt. Ānanda là vị thị giả cần mẫn suốt
25 năm cuối của Đức Phật. Tôn giả Ānanda cũng là vị trùng
tuyên Pháp tạng trong kỳ kiết tập Kinh điển lần thứ
nhất tại hang Thất Diệp thuộc thành Vương Xá vào mùa hạ
thứ nhất sau khi Đức Phật vừa Vô dư Niết-bàn. Trường phái
Nhất Thiết Hữu Bộ suy cử tôn giả là vị đệ nhị Tổ Sư.
Phật giáo Thiền tông Ấn - Hoa cũng suy tôn Ngài là vị Tổ Sư
thứ hai.
A-nan-đa = A-nan.
A-na-ru-đa phiên âm của Anaruddha
(P), tên của một vị Tỳ-kheo sống rất hoà hợp với hai
vị Tỳ-kheo khác trong Kinh Sống và Tu trong Hoà Hợp.
A-nậu viết đủ là A-nậu-đạt
阿 耨 達, phiên
âm của Anavatapta (S), Hán dịch là Vô Nhiệt 無
熱, tên của ao A-nậu-đạt
trong Hi-mã-lạp sơn, nơi phát nguyên tám con sông lớn
của Ấn Độ. Ao này thường được xuất hiện trong Kinh điển
Đại thừa dụ cho giáo lý Đại thừa là pháp cao tột, là nơi
phát nguyên của vô số pháp môn khác.
A-nậu-lâu-đà 阿 耨 樓 陀 phiên âm của Aniruddha (S)
hoặc Anuruddha (P), còn được phiên âm là A-na-luật 阿 那 律 hoặc A-na-luật-đà 阿 那 律 陀. Tên của một vị đại
đệ tử trong thập đại đệ tử của Đức Phật.
Tôn giả được Đức Phật khen ngợi là bậc đạt được
Thiên nhãn đệ nhất. Chính tôn giả đã theo dõi các trạng
thái thiền định khi Đức Phật xả bỏ báo thân.
Anh em Ca-diếp
chỉ cho ba anh em ruột có
họ là Ca-diếp (S. Kāśyapa), trong Kinh thường gọi là
ba anh em tôn giả Ca-diếp, gồm có Ưu-lâu-tần-loa-ca-diếp 優 樓 頻 螺 迦 葉 (S. Uruvilvā-kāśyapa), Na-đề Ca-diếp 那 提 迦 葉
(S. Nadī-kāśyapa) và Dà-da Ca-diếp 伽 加 迦 葉 (S. Gayā-kāśyapa).
A-nhã Kiều-trần-như 阿 若 橋 陳 如 phiên âm từ Ājñāta
Koṇḍañña. Từ A-nhã là từ phiên âm của Ājñāta (S) hoặc
Añña (P) để suy tôn cho tôn giả Kiều-trần-như (Koṇḍañña)
khi tôn giả nghe xong bài pháp đầu tiên của Đức Phật tại
Vườn Nai chứng được pháp
nhãn ly trần cấu, nghĩa là chứng được quả vị Tu-đà-hoàn.
A-nu-ra-đa phiên âm của từ Anurādha
(P), tên của một vị Tỳ-kheo.
A-ri-tha phiên âm của từ
Arittha (P), tên của một vị Tỳ-kheo.
A-tư-đà 阿 斯 陀 phiên âm của từ Atisa
(S=P). Tên của vị tiên tri, tu trên Hy-mã-lạp sơn. Người
xem tướng thái tử Tất-đạt-đa và đoán rằng thái tử sẽ
thành Chuyển Luân Thánh Vương, nếu xuất gia thì thái tử
sẽ trở thành bậc Chánh Đẳng Chánh Giác.
A-tu-la 阿 修 羅
phiên âm của từ Asura (S=P), đôi khi được phiên
âm thành A-tu-luân 阿
須 輪 . Hạng chúng sanh này phước
báu hơn người, nhưng đức trí kém hơn người. Họ cũng có
thần thông và thường gây gỗ đánh nhau với chư thiên. Người
nam của cảnh giới này cực kỳ xấu và người nữ cực kỳ
đẹp. Đây cũng là một cảnh giới được Đức Phật xếp vào
bốn cõi tối tăm, đau khổ.
A-xà-thế 阿 闍 世 phiên âm của từ Ajātaśatru
(S) hoặc Ajātasattu (P). Ông là con của vua Tần-bà-sa-la (Bimbisāra)
và hoàng hậu Vi-đề-hi (Vidhehi) ở thành Vương Xá thuộc vương
quốc Ma-kiệt-đà (Magadha). Ông đã từng nghe lời Đề-bà-đạt-đa
(Devadatta) thả voi dữ hại Phật và đã giết chết cha mình
để cướp ngôi vua. Sau ông nghe lời cận thần ngự y Kỳ-bà
(Jīvaka) đến Đức Phật đảnh lễ sám hối tội lỗi của mình.Đức
Phật xác nhận với hội chúng Tỳ-kheo rằng nếu vua A-xà-thế
không phạm tội giết cha thì đã chứng được sơ quả khi
nghe xong bài pháp Ngài thuyết. Ông cũng là đại tín
chủ ngoại hộ đắc lực nhất cho kỳ kiết tập kinh điển
lần thứ nhất.
ba cánh cửa giải thoát dịch
từ cụm từ "tam giải thoát môn" 三 解 脫
門, gồm có: Không, Vô Tướng
và Vô Tác.
ba cõi dịch nghĩa của từ
“tam giới” 三
界 , gồm có cõi dục, cõi
sắc và cõi vô sắc.
ba hữu dịch nghĩa của từ
"tam hữu" 三
有, nghĩa là 3 cõi dục,
sắc và vô sắc.
ba mươi bảy yếu tố giác ngộ
hay Ba mươi bảy
phẩm trợ đạo dịch nghĩa của cụm từ “tam thập
thất trợ đạo phẩm” 三
十
七
助 道
品 , gồm có Tứ niệm xứ,
Tứ chánh cần, Tứ như ý túc, Ngũ căn, Ngũ lực, Thất
bồ-đề phần, Bát chánh đạo.
ba mươi hai thể trược: tóc, lông, móng, răng, da,
thịt, gân, xương, tủy, thần kinh, thận, tim, gan, hoành cách
mô, lá lách, phổi, ruột, màng ruột, bụng, phân, mật, đàm,
mủ, máu, mồ hôi, mỡ, nước mắt, mỡ da, nước miếng, nước
mủ, nước ở khớp xương và nước tiểu.
ba sắc thái còn được viết là
"Ba luân." Thuật ngữ Pāli là Tiparivaṭṭa,
tiếng Hoa dịch là “tam chuyển” 三
轉
bao gồm: 1. Thị chuyển: Đây là Khổ, đây là nguyên nhân
của khổ, đây là trạng thái vắng mặt khổ, đây là con
đường chấm dứt đau khổ; 2. Khuyến chuyển: Khổ nên biết,
nguyên nhân của khổ nên chấm dứt, niết-bàn nên chứng, con
đường diệt khổ nên tu; 3. Chứng chuyển: Khổ ta đã biết,
nguyên nhân của khổ ta đã dứt, niết-bàn ta đã
chứng và con đường diệt khổ ta đã tu. Chính vì vậy,
nên trong các sách Hán thường viết là tam chuyển pháp luân 三 轉
法
輪 .
ba thừa giáo dịch nghĩa của thuật
ngữ “tam thừa giáo” 三 乘 教 nghĩa
là giáo lý của ba thừa, đó là Thanh Văn, Duyên Giác và
Bồ-tát thừa.
Ba Viên Ngọc Quý dịch sát nghĩa của
thuật ngữ Tam Bảo 三 寶,
xuất phát từ Tri-ratana, Ratna-traya (S),
hoặc Ti-ratana hoặc Ratanattaya (P). Ratana có
nghĩa là Viên Ngọc, nên vài nơi dịch danh từ "Tam Bảo"
三
寶
là Ba Viên Ngọc Quý,
hoặc dịch thoát là Ba Ngôi Báu.
ba y, một bát
dịch nghĩa của cụm từ "tam y nhất bát"
三
衣
一
鉢. Ba y nghĩa là ba bộ y phục che thân của một vị Tỳ-kheo,
gồm: 1. Tăng-già-lê còn
gọi là Thượng y (S. Saṅghāṭī): y
khoát bên ngoài, chỉ đắp khi lễ Phật, tụng kinh,
Bố-tát hoặc khi đi ra đường; 2. Uất-đa-la-tăng
hay còn gọi là trung y (S. Uttarāsaṅga):
giống như cái áo; 3. An-đà-hội hay còn gọi là hạ y
(S. Antarvāsa): như cái
quần. Bát là dụng cụ chứa đựng thực phẩm trong khi khất
thực.
Bậc Giác Ngộ
dịch nghĩa của thuật ngữ Buddha, Trung Hoa phiên âm là
Phật-đà 佛
陀, gọi tắt là Phật Việt
Nam còn phiên âm khác là Bụt. Về sau, danh từ này chỉ chung
cho những vị giác ngộ như Phật.
Bạch y 白
衣 nghĩa là áo trắng, chỉ chung cho hàng cư sĩ tại gia. Áo
trắng tượng trưng cho sự tinh khiết.
Ba-ga
phiên âm của Bhaggā (P), tên một bộ tộc và cũng là tên
một quốc gia nhỏ nằm giữa Vesāli (P) và Sāvatthi (P).
ba-la-mật 波 羅 密 phiên âm của Pāramitā
(S) hoặc Pāramī, Pāramitā (P), Trung Hoa dịch là
"đáo bỉ ngạn" 到 彼 岸, nghĩa
là "qua / đến bờ bên kia". Dịch chính xác là "hoàn
hảo" "tối thắng". Cách dịch "đáo bỉ
ngạn" chỉ là cách dịch ý, dùng hình tượng để biểu
đạt sự giải thoát, giác
ngộ, qua được sông mê bể khổ. Một vị tu tập 6 pháp hay
10 pháp ba-la-mật theo quan điểm của Phật giáo Đại thừa
hoặc 10 pháp ba-la-mật theo quan điểm của Phật giáo Nam
truyền có thể qua được sông mê đến bờ giải thoát.
Bà-la-môn 婆 羅 門 phiên âm của Brāhmaṇa
(S=P), giai cấp đứng đầu trong bốn giai cấp của xã hội
Ấn Độ, có trách nhiệm về việc nghi lễ tôn giáo. Những
người trong giai cấp này không hẳn là giới tu sĩ, nhưng họ
được đặc ân của thế tập cha truyền con nối. Thuật
ngữ Bà-la-môn còn được dịch là Phạm Chí 梵 志.
bàng sanh 螃 生
chỉ chung cho các loài động vật có mặt trong thế
giới này, thỉnh thoảng còn được dùng đồng nghĩa với
từ súc sanh 畜 生. Đây là cảnh giới
khổ thứ 3 trong 4 cảnh giới: địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh
và a-tu-la.
bánh xe pháp (S. dhammacakra, P. dhammacakka)
hay còn gọi là Pháp luân 法
輪. Đây là hình ảnh tượng
trưng cho toàn thể giáo pháp của Đức Phật.
bất hoàn 不 還 = A-na-hàm.
Bát-đà
phiên âm của Bhaddhā
(P). Tên của hoàng hậu của
vua Muṇḍa.
Bạt-đà-bà-la 跋 陀 婆 羅 phiên âm của Bhadrapāla,
dịch nghĩa là Hiền Hộ, tên của một vị Bồ-tát trong Kinh
điển Đại thừa.
bát-nhã = Trí tuệ tối thắng.
Ba-tư-nặc 波
斯 匿 phiên âm của
Prasenajit (S) hoặc Pasenadi (P). Ông là vua nước Kiều-tát-la (Kosalā),
một trong những vị vua
hùng mạnh nhất thời Đức Phật và cũng là một trong những
vị ủng hộ Phật pháp
đắc lực thời bấy
giờ.
bảy bậc đang còn tu học nghĩa
là: người đang hướng đến quả Tu-đà-hoàn, người đã
chứng quả Tu-đà-hoàn, người đang hướng đến quả Tư-đà-hàm,
người đã chứng quả Tư-đà-hàm, người đang hướng đến
quả A-na-hàm, người đã chứng quả A-na-hàm và người đang
hướng đến quả A-la-hán.
bảy đại dịch nghĩa của thuật ngữ thất đại 七 大 nghĩa là bảy yếu tố
cấu tạo nên con người và thế giới địa: (thể rắn),
thuỷ (thể lỏng), hoả (thể nóng), phong (thể khí), không (hư
không, khoảng cách), kiến (tính thấy của nhãn căn=các tế bào
thần kinh bên trong), và thức (sự phân biệt do căn tiếp xúc
với trần). Thuyết bảy đại được giới thiệu trong các
Kinh điển Đại thừa, trong khi trong kinh điển Nikāya chỉ đề
cập đến bốn yếu tố đầu.
bảy yếu tố giác ngộ dịch nghĩa của
Saptabdhyaṅgāni (S), thuật ngữ Hán Việt là thất bồ-đề
phần 七 菩 提 分， thất đẳng giác chi 七 等 覺 支 ,
thất biến giác chi 七 遍
覺
支 , thất giác phần 七 覺 分 , thất giác chi pháp 七 覺 支 法 , thất giác ý pháp 七 覺
意 法. Bảy yếu tố giác ngộ
này thuộc Đạo đế, bao gồm: trạch pháp, tinh tấn, hỷ,
khinh an, niệm, định, xả.
Bích-chi Phật 辟 支 佛 phiên âm của
Pratyeka-buddha (S), hoặc Pacceka-buddha (P) vị chứng quả giác
ngộ nhờ nhờ quán sát lý duyên khởi, vì thế còn có được
gọi là "Duyên Giác Phật" 緣 覺 佛. Bậc
Giác Ngộ này tuy chứng được đạo quả nhưng không phát
nguyện hoằng hoá độ sanh, mà nhập Niết-bàn nên cũng gọi
là "Độc Giác Phật" 獨 覺 佛.
bồ-đề 菩
提 phiên âmcủa từ Bodhi (S=P) Trung Hoa, dịch là "giác"
覺, có
nghĩa là sự giác ngộ. Tâm bồ-đề có nghĩa là tâm giác
ngộ.
Bồ-lân-nại cách phiên âm khác của
“Ba-la-nại” 波 羅 奈.
Hai cách phiên âm trên đều xuất phát từ
Vārāṇasī, Varaṇasī (S); hoặc Bārāṇasī (P).
Ba-la-nại được dùng
dung thông cho cả thành Ba-la-nại, và quốc gia Ba-la-nại thời
cổ Ấn Độ. Đây là nơi Đức Phật chuyền pháp luân lần
đầu tiên cho năm anh em tôn giả Kiều-trần-như. Nay người
ta vẫn giữ tên cũ là Vārāṇasī, thuộc bang Uttar Pradesh.
bốn câu nghĩa lý
trong Kinh Danh Ngôn Chánh Pháp số 273 có nghĩa là
Tứ Đế (P. saccanaṃ caturo).
bốn chân lý thánh dịch nghĩa của Tứ Diệu
Đế 四
妙
諦 hay Tứ Thánh Đế 四 聖 諦. Trong
bản Kinh này nhiều chỗ dịch là: bốn chân lý vi diệu, hay
bốn chân lý nhiệm mầu. Bao gồm: chân lý về Khổ (khổ đế),
chân lý về nguyên nhân của khổ (tập đế), chân lý về
sự tịch tịnh-trạng thái chấm dứt về khổ (diệt đế) và
chân lý về con đường dẫn đến sự chấm dứt về khổ (đạo
đế) --> Bốn chân lý vi diệu.
bốn chúng gồm có chúng Tỳ-kheo, chúng
Tỳ-kheo-ni, chúng Cư sĩ nam và chúng Cư sĩ nữ. Chúng ở đây
có nghĩa là cộng đồng hay tập thể gồm bốn người trở lên.
bốn đại
dịch nghĩa của Tứ đại 四 大 1. địa (thể rắn); 2. Thuỷ (chất lỏng); 3. phong (khí); 4.
hoả (hơi nóng).
bốn đường ác gồm có địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh và a-tu-la.
bốn không sợ sệt thuật ngữ Hán viết là
"Tứ vô sở uý" 四
無
所
畏, dịch nghĩa của cụm
từ catvāri vaiśāradyāni (S) hoặc cattāri vesārajjāni
(P). Có hai loại Tứ vô sở uý, một loại "Tứ vô sở uý"
của Đức Phật và một loại của hàng Bồ-tát. Tứ vô sở
uý trong Kinh Hạnh Bồ-tát
chỉ cho “tứ vô sở uý” của Đức Phật.
Tứ vô sở uý của Đức Phật: 1) Nhất thiết trí vô
sở uý
