Phần
10
Ðức Phật rời thủ đô Campa của xứ Anga, đi lần về hướng tây bắc, đến làng
Lechanankala thuộc xứ Kosala. Rồi từ Lechanankala đến Sravasti vào đầu
tháng sáu. Phật cư trú tại tinh xá Pubbarama (Ðông Viên), nơi có giảng
đường Lộc-Mẫu. Bà Visakha đến viếng Phật và nói:
-
Bạch Thế Tôn, ngài thường du hành hóa độ khắp nơi, chỉ về
Sravasti vào trước mùa mưa. Ðệ tử chúng con nhiều khi nhớ Phật, đến tinh
xá cũng không được gặp. Buồn quá, chúng con chỉ còn biết đi ba vòng xung
quanh tịnh thất của Thế Tôn rồi ra về.
-
Này Visakha, lúc không có Như Lai thì cũng có các thầy và các cô
để bà học hỏi về giáo lý và thực hành. Ðừng vì sự vắng mặt của Như Lai
mà xao lãng việc tu học.
Thượng tọa Ananda hỏi:
-
Bạch Thế Tôn, những vật nào có thể dùng để chúng sanh lễ bái,
cúng dường, mỗi khi tưởng nhớ đến Phật? Xin Thế Tôn hoan hỷ chỉ dạy.
-
Này Ananda, có ba loại. Thứ nhất là những vật có liên quan đến
thân thể (Sarira, xá-lợi), thứ hai là những vật liên quan đến đồ dùng
riêng (Paribhogika), thứ ba là những vật để tưởng nhớ (Uddesika). Chúng
sanh có thể lễ bái, cúng dường những vật đó mỗi khi tưởng nhớ tới Như
Lai.
-
Bạch Thế Tôn, trong lúc Thế Tôn còn
sanh tiền, có nên tạo lập hình tượng hoặc xây tháp thờ ngài không?
-
Không nên. Vật để chúng sanh lễ bái cúng dường có liên quan đến
thân chỉ nên được kiến tạo sau khi Như Lai nhập diệt. Vật đáng để
chúng sanh lễ bái cúng dường và tưởng niệm Phật hoàn toàn thuộc về tinh
thần, không có căn bản vật chất. Ba loại đồ vật kỷ niệm kể trên chỉ
có tính cách tượng trưng. Nhưng cây Bồ-Ðề to lớn mà xưa kia đã có lần
che mưa đỡ nắng cho Như Lai là vật đáng để chúng sanh lễ bái cúng dường,
dù Phật còn tại thế hay đã nhập diệt.
-
Bạch Thế Tôn, khi Thế Tôn đi thuyết pháp phương xa, tinh xá
Jetavana rộng lớn không còn nơi nương tựa. Thiện tín từ xa đến Jetavana
không biết hướng vào đâu để lễ bái, cúng dường. Xin Thế Tôn hoan hỷ cho
phép con lấy hột của cây Bồ-Ðề mẹ tại Uruvela để gieo trồng gần cổng
tinh xá Jetavana.
-
Lành thay, Ananda, thầy hãy trồng đi. Làm thế ấy cũng như luôn
luôn có mặt Như Lai ở tại đây.
Ðại đức Ananda và bà Visakha vô cùng mừng rỡ. Ðại đức
Ananda nhờ Thượng tọa Moggallana mang về Sravasti một trái chín muồi từ
cây Bồ-Ðề ở Uruvela. Ðại đức Ananda dâng trái chín này cho vua Pasenadi.
Vua trao lại cho cư sĩ Sudatta Anathapindika trồng. Cư sĩ Sudatta trồng
một cây gần cổng tinh xá Jetavana. Cây Bồ-Ðề này mang tên là cây Bồ-Ðề
Ananda. Bà Visakha cũng trồng một cây gần cổng tinh xá Pubbarama (Ðông
Viên).
Một hôm, tại giảng đường ở tinh xá Jetavana, trong giờ
thuyết pháp, Phật nói:
-
Này các vị khất sĩ, tất cả chúng sanh đều đồng có 12 nhân duyên,
cũng có nội, cũng có ngoại. Mười hai nhân duyên đó là: Phiền-não quá
khứ gọi là vô-minh; nghiệp quá khứ gọi là hành;
trong đời hiện tại, lúc sơ khởi nhập thai gọi là thức; năm
phần nhập thai, chưa đủ bốn căn (mắt, tai, mũi, lưỡi) gọi là danh
sắc; khi đầy đủ bốn căn gọi là lục nhập; chưa phân
biệt khổ vui gọi là xúc; biết phân biệt khổ vui gọi là
thọ; thích gần ngũ dục gọi là ái; tham cầu các
thứ trong và ngoài gọi là thủ; do ái thủ các thứ trong và
ngoài mà khởi nghiệp thân, khẩu, ý, gọi là hữu; thức đời
hiện tại gọi là vị lai sanh; hiện tại danh sắc, lục nhập,
xúc, thọ, gọi là vị lai lão, bệnh, tử. Tất cả chúng sanh
từ sanh đến lão tử đều có đủ 12 nhân duyên như vậy; chỉ trừ những
thai nhi yểu tử thời không có đủ 12. Chúng sanh cõi sắc không có 3 thứ thọ,
3 thứ xúc, 3 thứ ái, không có già, bệnh, nhưng cũng được xem là đầy đủ
12. Chúng sanh cõi vô-sắc tuy không có sắc, không có lục nhập, xúc, thọ,
ái, già, bệnh, nhưng cũng được xem là đầy đủ 12, vì quyết định được như
vậy. Vì thế nên nói rằng chúng sanh đồng có đầy đủ 12 nhân duyên.
Ngưng một lúc, đức Phật nói tiếp:
-
Này các vị khất sĩ, Như Lai nhớ kiếp trước, khi chưa thành Chánh
giác, một mình ở chỗ thanh vắng, chuyên tu thiền vắng-lặng (samatha) và
thiền minh-sát (vipassana), đã khởi nghĩ như sau: "Vấn đề nan giải của
thế gian là sanh, già, bệnh, chết, dời đổi, thọ sanh. Nhưng chúng sanh
lại cứ nương tựa, bám víu vào sự sống như không hay biết gì về những khổ
nạn đó." Ta liền khởi chánh tư duy để tìm ra nguồn gốc các khổ nạn của
chúng sanh. Ta tự hỏi: "Pháp gì có nên có SANH, pháp gì làm duyên nên
có SANH?" Sau khi quán chiếu tường tận, ta biết "Có
HỮU
nên có SANH, vì duyên H_U nên có SANH". Ta lại tự hỏi "Pháp gì có nên có
HỮU, pháp gì làm duyên nên có HỮU?" Sau khi quán chiếu tường tận, ta
biết "Vì có THỦ
nên có HỮU, duyên THỦ nên có HỮU". Ta lại tự hỏi "Pháp gì có nên có THỦ,
pháp gì làm duyên nên có THỦ?" Sau khi quán chiếu tường tận, ta biết
"Do chấp giữ các pháp, đắm trước, nghĩ nhớ, vương vấn trong lòng nên ái
dục tăng trưởng. Vì có Ái nên có THỦ. Ái duyên THỦ, THỦ duyên HỮU, HỮU
duyên SANH, SANH duyên LÃO, BỆNH, TỬ, ưu, bi, khổ, não. Như vậy chính
Ái là nguồn gốc của khổ.
Này các vị khất sĩ, các thầy nghĩ sao? Ví như nhờ dầu,
tim đèn, mà đèn được đốt sáng. Nếu tăng thêm dầu và tim thì đèn có sáng
lâu không?
-
Bạch Thế Tôn, đúng thế. Nếu dầu và tim càng nhiều thì đèn cháy
càng lâu.
-
Này các vị khất sĩ, cũng như thế, nếu
đối với sáu trần là sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp mà càng chấp thủ,
đắm trước, nghĩ nhớ, thích thú, vương vấn, thì ái càng tăng. Mà ái càng
tăng thì thủ, hữu, sanh, lão, bệnh, tử, ưu, bi, khổ, não cũng đều tăng
theo. Do đó phải biết ái là nhân duyên sanh khổ.
Này các vị khất sĩ, ta lại tự hỏi "Pháp gì không nên
không có lão, bệnh, tử? Pháp gì diệt nên lão, bệnh, tử diệt?". Sau khi
quán chiếu tường tận, ta biết "Nếu không có sanh thì không có lão, bệnh,
tử. Nếu diệt được sanh thì lão, bệnh, tử không còn." Ta lại tự hỏi "Pháp
gì không nên không có sanh? Pháp gì diệt thì sanh diệt?" Sau khi quán
chiếu tường tận, ta biết "Nếu hữu không thì sanh không; nếu hữu diệt thì
sanh diệt". Tiếp tục quán chiếu như thế, ta biết "Nếu thủ không thì hữu
không, nếu ái không thì thủ không. Do đó nếu ái diệt thì thủ diệt, thủ
diệt thì hữu diệt, hữu diệt thì sanh diệt, sanh diệt thì lão, bệnh, tử,
ưu, bi, khổ, não đều diệt. Như vậy, muốn dứt sanh, già, bệnh,
chết, khổ não, bi ai, thì trước hết phải diệt trừ tham ái.
Này các vị khất sĩ, các thầy nghĩ sao? Nếu vứt
hết tim đèn, đổ bỏ hết dầu thì đèn kia còn cháy được chăng hay sẽ tắt?
-
Bạch Thế Tôn, không còn tim và dầu thì ngọn đèn dĩ nhiên phải
tắt.
-
Ðúng vậy, này các thầy, nếu đối với các
pháp các thầy đều không chấp thủ, trái lại các thầy khởi quán vô thường,
bất tịnh, khổ, không, lìa dục, xả ly, diệt tận, tâm không ham muốn,
không nhớ nghĩ, không đắm trước thì ái không sanh. Ðến khi ái đã dứt thì
sanh, già, bệnh, chết, bi ai, khổ não không còn nương vào đâu để có mặt,
để hiện hữu.
Phật nói kinh này xong, các vị khất sĩ đều hoan hỷ phụng
hành.
Ðến chiều, Thượng tọa Ananda đến ngồi bên cạnh Phật,
thưa:
-
Bạch Thế Tôn, kinh Paticca-samuppada thật quan trọng, vì kinh này
chỉ rõ pháp tu giải thoát. Nhưng con thấy kinh này không khó, rất dễ
hiểu và dễ nhớ. Như thầy Svastika mới nghe lần đầu mà cũng thông suốt,
không có gì thắc mắc.
-
Này Ananda, thầy không nên nghĩ như thế. Kinh này thật thâm sâu
khó hiểu. Thầy chỉ mới hiểu theo trình độ hiện nay của thầy mà thôi.
Thầy chưa hiểu hết ý nghĩa cao siêu của kinh. Thầy nên tiếp tục quán
chiếu để tìm hiểu thêm. Trí huệ như thầy Sariputta cũng còn chưa hiểu
hết ý nghĩa cao siêu của mười hai nhân duyên.
Nghe đức Phật nói như thế, Thượng tọa Ananda nhớ lại
cuộc đàm thoại giữa Thượng tọa Sariputta và Thượng tọa Maha-Kotthila
(Maha-Câu-hy-la) cách đây vài tháng, lúc còn ở Griddhakuta (Linh Thứu).
Vào một buổi chiều, sau khi tọa thiền, Thượng tọa Sariputta đến chỗ
Thượng tọa Maha-Kotthila, vui vẻ hỏi thăm nhau, rồi cùng ngồi xuống đàm
đạo. Thượng tọa Sariputta nói:
-
Này sư huynh, tôi có điều muốn hỏi, sư huynh có rảnh để giải đáp
cho chăng?
-
Sư huynh cứ hỏi, điều gì biết được tôi sẽ đáp.
-
Thưa sư huynh, thế nào? Có già
không?
-
Thưa có.
-
Có chết không?
-
Có.
-
Già chết là tự mình làm ra, hay do
người khác làm ra, hay vừa tự mình vừa do người khác làm ra, hay không
phải tự mình cũng không do người khác, không do ai làm ra cả?
-
Thưa sư huynh, già chết không phải tự mình làm ra, không phải do
người khác làm ra, không phải do mình và người khác làm ra, không phải
tự mình cũng không do người khác, không do ai làm ra cả. Chỉ vì có sanh
nên có già chết.
-
Như vậy sanh, hữu, thủ, ái, thọ, xúc, sáu căn, danh sắc
là tự mình làm ra, do người khác làm ra, vừa tự mình vừa do người khác
làm ra, hay không phải tự mình cũng không do người khác, không do ai làm
ra cả?
-
Thưa sư huynh Sariputta, danh sắc không phải tự mình làm ra,
không phải do người khác làm ra, không phải vừa tự mình vừa do người
khác làm ra, không do ai làm ra cả. Chỉ vì có thức
nên có danh sắc.
-
Này sư huynh, thức là tự mình làm
ra, do người khác làm ra, vừa tự mình vừa do người khác làm ra, hay
không phải tự mình cũng không do người khác, không do ai làm ra cả?
-
Thưa sư huynh Sariputta, thức không phải tự mình làm ra, không
phải do người khác làm ra, không phải vừa tự mình vừa do người khác làm
ra, cũng chẳng phải không do mình và người khác làm ra. Chỉ vì có danh
sắc (6 căn và 6 trần) nên có thức.
-
Thưa sư huynh Maha-Kotthila, trước
đây sư huynh nói "vì có thức nên có danh sắc". Bây giờ sư huynh lại nói
"vì có danh sắc nên có thức". Sao lại nói trái ngược như thế?
-
Này sư huynh Sariputta, tôi xin nói thí dụ, người trí nghe thí dụ
liền hiểu. Ví như ba cây lau được dựng chụm vào nhau nơi khoảng đất
trống, nhờ nương tựa vào nhau mới có thể đứng vững. Nếu lấy bớt ra một
cây thì hai cây còn lại không thể đứng được; nếu lấy bớt đi hai cây thì
một cây còn lại cũng không đứng được. Ba cây lau phải nương tựa lẫn nhau
mới đứng vững. Thức và danh sắc cũng vậy, chúng phải nương tựa lẫn nhau
mới được sanh trưởng.
-
Lành thay! Lành thay! Sư huynh Kotthila (Câu-hy-la), ở trong
hàng đệ tử Thinh-văn của Phật, sư huynh là người trí tuệ thông đạt, khéo
điều phục, không sợ hãi, thấy pháp cam lồ. Do pháp cam lồ mà chứng
nghiệm đầy đủ. Này sư huynh Maha-Kotthila, với biện tài vô ngại, sư
huynh đã giải đáp tất cả những câu hỏi về nghĩa lý sâu xa của mười hai
nhân duyên. Như người thế gian đội ngọc quý vô giá trên đầu, tôi xin
trân trọng nhận lấy những lời dạy bảo của sư huynh.
-
Thưa sư huynh Sariputta, già chết là tai họa đáng chán; muốn hết
già chết phải lìa dục, tận diệt tham ái. Khi biết nhàm chán sanh, hữu,
thủ, ái, thọ, xúc, sáu căn, danh sắc, thức thì phải lìa dục, tận diệt
tham ái. Lìa dục, tận diệt tham ái chính là vị Pháp-sư của vị tỳ-kheo đã
nhàm chán già chết. Tu căn viên thông, tận diệt sáu thức là pháp
môn lìa dục, tận diệt tham ái để tự giải thoát khỏi mọi ràng buộc thế
gian, ra khỏi sanh tử luân hồi. Ðó là vị Pháp-sư chân chính.
Thưa sư huynh Sariputta, trong các đệ tử Thinh văn của
đức Thế Tôn, người có trí tuệ sáng suốt, khéo điều phục, không sợ hãi,
thấy pháp cam lồ, do pháp cam lồ chính mình chứng nghiệm đầy đủ, đó
chính là sư huynh Sariputta. Nhờ sư huynh khéo hỏi những điều sâu xa của
chánh trí, quý báu như hạt châu vô giá được người thế gian trân trọng
đội trên đầu, nên tôi mới có dịp trả lời và học hỏi thêm.
Thượng tọa Ananda thầm nghĩ "Hai sư huynh Sariputta và Maha-Kotthila đối
đáp với nhau thông suốt như thế mà đức Phật còn bảo là chưa hiểu hết ý
nghĩa của 12 nhân duyên. Vậy từ nay mỗi ngày ta nên thiền quán thêm mãi
về đề tài này".
Trong 12
nhân duyên, người tu nên chú ý đến 3 nhân duyên quan trọng nhất là Vô
Minh, Thức và Ái. Vì ba nhân duyên đó dễ diệt trừ nhất
để được giải thoát. Một điểm đáng chú ý khác là cái gì sanh ra vô minh?
Phật nói vô minh không có gốc. Trong kinh Lăng-Nghiêm, Phật nói "Tri
kiến lập tri tức vô minh bổn". Có nghĩa là: Từ cái thấy biết thanh tịnh,
như thật, không phân biệt, không đối đãi của Tánh Giác, mà lập ra cái
thấy biết có phân biệt chủ thể và đối tượng, rồi bị vướng mắc vào 6
trần, đó là gốc của vô minh.
Muốn trừ vô minh thì phải học giáo lý để biết rõ (giác
ngộ) Bản Tâm Thanh Tịnh của chúng ta, rồi tập sống hằng ngày với Bản Tâm
Thanh Tịnh đó bằng cách quán chiếu vô thường, khổ, không, vô ngã.
Muốn trừ thức và ái thì phải tu Căn Viên Thông, tức phải
gìn giữ cho sáu căn được thanh tịnh, không đắm nhiễm sáu trần, không
sanh ra ái, không sanh ra ý thức phân biệt.
Vào mùa an cư năm nay tại Jetavana có rất nhiều vị khất sĩ
mắc bệnh sốt rét. Nhiều thầy ốm-o xanh-xao, không đủ sức ôm bát đi khất
thực. Họ phải nằm tại am chờ các thầy khác đi khất thực về chia xẻ thức
ăn cho họ. Nhưng hầu hết thức ăn xin được là cơm hoặc bánh chapati
với nước cà-ri, thức ăn này quá cứng và khô đối với người bệnh. Trong
trường hợp này, bà Visakha và các cư sĩ mang đến tinh xá cúng dường cháo
sữa, mật ong, đề hồ và dầu ăn cho các khất sĩ bệnh nặng.
Một hôm, Phật nghe tiếng quạ kêu ran ngoài sân. Phật bước ra khỏi am thì
thấy một số các vị khất sĩ đang cho quạ ăn các thức ăn rất quý đã được
cúng dường đặc biệt cho người bệnh. Các vị khất sĩ này được cử ra săn
sóc các bệnh nhân. Họ trình với Phật là sở dĩ phải cho quạ ăn các thức
ăn quý giá này là vì có nhiều vị khất sĩ bị sốt vào buổi sáng nên không
thọ thực được. Quá giờ ngọ thì họ không thể ăn được nữa. Thức ăn lại
không được phép để dành qua ngày hôm sau nên phải đem ra cho quạ ăn. Do
đó có vài người bệnh phải nhịn ăn luôn mấy ngày liền. Phật dạy:
- Này các thầy, từ nay, trong khi bệnh, các vị khất sĩ có quyền thọ thực
sau giờ ngọ, và cũng có quyền giữ thức ăn đến ngày hôm sau, nhưng phải
thông báo cho vị chúng trưởng (trưởng nhóm) biết trước.
Mùa an cư thứ 24 hoàn mãn, Thượng tọa Sariputta từ giã
Phật để lên đường hoằng pháp. Phật chúc Thượng tọa đi đường bình yên,
thân tâm nhẹ nhàng, gặp nhiều thuận duyên trên đường giáo hóa. Thượng
tọa Sariputta cảm tạ Phật, từ giả các vị khất sĩ và lên đường ngay sau
đó.
Một lúc sau, có một vị khất sĩ trẻ, không được Thượng tọa Sariputta nói
lời từ giả, đến gặp Phật và than phiền là thầy bị Thượng tọa Sariputta
hất hủi. Phật hỏi hất hủi như thế nào. Vị khất sĩ trẻ đáp:
-
Bạch Thế Tôn, hồi nảy con thấy sư huynh Sariputta sắp sửa hành
trang lên đường. Con hỏi sư huynh đi đâu. Sư huynh đã không thèm đáp mà
còn xô con ngã rồi bỏ đi không thèm xin lỗi.
Phật bảo thầy thị giả Ananda:
-
Này Ananda, chắc Sariputta chưa đi xa đâu. Thầy hãy nhờ một chú
sa-di đi tìm Thượng tọa Sariputta về đây. Tối hôm nay chúng ta sẽ họp
chúng tại giảng đường để giải quyết vụ này.
Thượng tọa Ananda vâng lệnh. Chiều hôm ấy Thượng tọa
Sariputta trở về tinh xá với chú sa-di. Thầy lên trình diện với Phật.
Phật bảo:
-
Này Sariputta, tối nay chúng ta sẽ họp tại giảng đường. Có vị
khất sĩ buộc tội thầy đã xô ngã thầy ấy rồi bỏ đi không thèm xin lỗi.
Tối hôm ấy giảng đường không thiếu mặt ai. Mọi người đều
muốn biết Thượng tọa Sariputta sẽ phản ứng thế nào đối với những người
lâu nay đã có thái độ ganh ghét và hờn giận mình. Ai cũng biết Thượng
tọa Sariputta là một đệ tử lớn của Phật, rất được Phật tin yêu, và vì
vậy thầy đã là mục tiêu của nhiều sự hiểu lầm và ganh tị.
Cách đây trên tám năm, cũng tại tinh xá Jetavana, có một
thầy tên là Kokalika
rất thù ghét hai Thượng tọa Sariputta và Moggallana, không ai can ngăn
được. Thầy bảo Sariputta và Moggallana đều là những người tu hành giả
dối, thường hành động theo ái dục. Có lần Phật gọi thầy tới và bảo:
-
Này Kokalika, đừng có nói rằng Sariputta và Moggallana là những
người bị ái dục chi phối. Họ là những người có đạo đức chân thật và tính
tình rất hòa nhã.
Nhưng thầy Kokalika đã bị sân hận làm mờ tâm trí nên
thầy không tin nghe theo lời Phật. Cuối cùng thầy bỏ tu viện ra đi. Sau
đó thầy bị một chứng bệnh rất kỳ lạ. Da thầy trở nên sần sùi, rồi tự
nhiên đầy mình mọc lên những mụt nhỏ bằng hột cải, lần hồi lớn lên bằng
hột đậu, rồi vỡ ra, chảy đầy máu mủ. Thuốc men nào cũng không chữa được.
Phật nhắn thầy về tinh xá để chữa trị, nhưng thầy không chịu về. Sau đó
thầy mạng chung. Ðức Phật rất thương xót, dạy rằng:
-
Này các thầy, sân hận là chất độc làm ung thối tâm hồn, phá
hoại cơ thể và có thể gây ra những tai nạn hoặc những chứng bệnh kỳ lạ.
Các thầy hãy tinh cần gìn giữ đừng để cho chất độc của sân hận ngấm vào
thân tâm các thầy.
Trở lại buổi họp chúng tối hôm ấy. Khi Phật bước vào
giảng đường, tất cả các vị khất sĩ đều đứng dậy chấp tay cúi đầu. Ðức
Phật mời mọi người an tọa, rồi ngài cũng ngồi xuống pháp tòa, ra hiệu
cho Thượng tọa Sariputta đến ngồi trên chiếc ghế thấp bên tay phải ngài.
Sau khi mọi người đã ngồi xuống, im lặng, đức Phật xoay lại nói với
Thượng tọa Sariputta:
-
Này Sariputta, có vị khất sĩ nói thầy xô ngã vị ấy rồi bỏ đi mà
không xin lỗi. Vậy, trước đại chúng, thầy hãy trình bày lại rõ ràng việc
ấy đã xảy ra như thế nào.
Thượng tọa Sariputta đứng dậy chắp tay xá Phật, xá đại
chúng, rồi nói:
-
Bạch Thế Tôn, thưa các huynh đệ, một người chưa tu, không biết
quán niệm về thân, không biết quán niệm về tâm, không có ý thức về những
hành động và lời nói của mình, một người như thế có thể xô ngã một người
bạn của mình và bỏ đi mà không thèm xin lỗi.
Bạch Thế Tôn, con còn nhớ bài học ngày xưa Thế Tôn dạy
cho Rahula lúc thầy được 16 tuổi, cách đây khoảng 13 năm. Thế Tôn đã dạy
Rahula học theo hạnh của tứ đại là đất, nước, gió, lửa để nuôi dưỡng bốn
đức tính từ, bi, hỷ, xả. Hôm ấy con cũng có mặt. Con đã học và thực hành
bài học ấy trong suốt 13 năm qua.
Con đã tập hành sự như đất. Ðất bao giờ cũng vững chắc,
rộng lớn, bao la, có khả năng thu nhận và chuyển hóa. Dù người ta đổ rải
lên đất những chất tinh sạch như nước hoa, sữa thơm, hoặc đổ rải lên đất
những chất dơ bẩn, hôi hám như phân, nước tiểu, máu, mủ thì đất cũng
luôn luôn tiếp nhận những thứ đó một cách thản nhiên, bình đẳng, không
khen chê, không thương ghét. Bạch Thế Tôn, con đã thường quán niệm thân
tâm con như đất. Con không thể có hành động xô ngã một người bạn rồi bỏ
đi mà không xin lỗi.
Con đã tập hành sự như nước. Khi người ta đổ nước hoa
thơm vào nước, hoặc khi người ta giặt những thứ dơ bẩn trong nước, nước
vẫn luôn luôn thản nhiên, bình đẳng, không khen chê, không thương ghét.
Tánh của nước lúc nào cũng bao la, lưu chuyển, có năng lực hóa giải và
tự thanh lọc. Bạch Thế Tôn, con đã thường quán niệm thân tâm con như
nước. Con không thể có hành động xô ngã một người bạn rồi bỏ đi mà không
xin lỗi.
Con đã tập hành sự như gió. Gió thổi đi những mùi thơm
hoặc thúi mà không bao giờ có ý khen chê hay thương ghét. Gió có tánh
bình đẳng, bao la, lưu chuyển, có năng lực hóa giải và tự thanh lọc.
Bạch Thế Tôn, con đã thường quán niệm thân tâm con như gió. Con không
thể có hành động xô ngã một người bạn rồi bỏ đi mà không xin lỗi.
Con đã tập hành sự như lửa. Lửa đốt cháy tất cả những
cái đẹp, xấu, sạch, dơ, thơm, thúi mà không bao giờ cảm thấy tham đắm,
tủi nhục, buồn giận hay chán chường. Lửa có tánh bình đẳng, thiêu đốt,
có năng lực hóa giải và tự thanh lọc. Bạch Thế Tôn, con đã thường quán
niệm thân tâm con như lửa. Con không thể có hành động xô ngã một người
bạn rồi bỏ đi mà không xin lỗi.
Bạch Thế Tôn, con thường tự ví mình như một em bé dòng
dõi hạ tiện, áo quần rách rưới, ôm bát vào làng xóm mà xin ăn. Trong
lòng con không có một chút tự cao tự phụ, luôn luôn khiêm cung. Con
không thể có hành động xô ngã một người bạn rồi bỏ đi mà không xin lỗi.
Thượng tọa Sariputta còn muốn nói nữa, nhưng vị khất sĩ buộc tội Thượng
tọa đã đứng dậy, bước đến trước mặt Phật, quỳ xuống đảnh lễ ba lạy, rồi
chắp tay thưa:
-
Bạch Thế Tôn, con đã phạm giới, con đã buộc tội sư huynh
Sariputta một cách oan uổng. Con xin sám hối trước Thế Tôn và đại chúng
để được giới thể thanh tịnh, và nguyện từ nay về sau không tái phạm.
Phật bảo:
-
Thầy đã nhận lỗi trước đại chúng và sám hối là điều rất tốt. Ðại
chúng đã chấp nhận sự sám hối của thầy. Vậy Thượng tọa Sariputta cũng
nên hỷ xả để tâm được an ổn, nhẹ nhàng.
-
Bạch Thế Tôn, Sariputta nói, con đã hoàn toàn bỏ qua chuyện này.
Rồi Thượng tọa quay sang vị khất sĩ kia, nói tiếp:
-
Tôi cũng xin sư huynh hoan hỷ bỏ qua cho những lỗi lầm của tôi
trong quá khứ đã làm cho sư huynh buồn phiền.
Vị khất sĩ buộc tội bước đến trước Thượng tọa Sariputta,
hai người cùng chắp tay cung kính đảnh lễ nhau ba lạy. Ðại chúng rất
hoan hỷ. Không khí rất cởi mở và hòa dịu.
Sau mùa an cư, Phật đi du hành nhiều nơi trong xứ Kosala. Một hôm ngài
đến thị trấn Kesaputta của bộ tộc Kalama. Giới thanh niên tìm tới gặp
Phật rất đông. Họ đã từng nghe tiếng sa-môn Gotama nhưng chưa lần nào
được gặp. Một thanh niên chắp tay hỏi Phật:
-
Thưa sa-môn Gotama, ít lâu nay có rất nhiều vị đạo sư đến viếng
Kesaputta để giảng dạy đạo lý. Vị nào cũng nói chỉ có giáo pháp của mình
là hay và thường hay chê bay, chỉ trích các giáo pháp khác. Chúng con
thật bối rối, không biết ai nói đúng ai nói sai, rốt cuộc chúng con sinh
ra nghi ngờ tất cả. Sa-môn là bậc giác ngộ liêm chính, xin thầy cho
chúng con biết nên tin theo ai và không nên tin theo ai? Ai là người nói
đúng và ai là người đang truyền bá tà thuyết?
-
Này các cháu, Phật nói, nếu các cháu có sinh tâm nghi ngờ thì đó
cũng chỉ là việc tự nhiên. Các cháu đừng vội tin vào một điều gì dù đó
là điều người ta thường nói đến luôn, dù điều đó có trong kinh điển, hay
dù điều đó do một nhân vật nổi tiếng nói ra.
Các cháu chỉ nên chấp
nhận và tin theo những gì hợp với lý trí của các cháu, những gì đã được
các bậc thánh hiền xưa nay đồng ý, những gì mà khi đem ra thực hành sẽ
mang đến những kết quả tốt đẹp cho mọi người.
-
Kính xin thầy nói rõ hơn cho chúng con dễ hiểu.
-
Này các cháu, ví dụ như có một người
để tham vọng, giận tức và si mê chế ngự tâm mình, thì người ấy và những
người sống chung quanh người ấy vui hay khổ?
-
Bạch thầy, tham vọng, giận tức và si mê thường đưa đến tội ác. Vì
vậy người ấy và những người sống chung quanh người ấy thường phải chịu
khổ.
-
Vậy sống theo tham vọng, giận tức và si mê có phải là lối sống mà
các bậc thánh hiền chấp nhận và khuyến khích không? Có phải là lối sống
mang đến những kết quả tốt đẹp cho mọi người không?
-
Thưa không.
-
Ví dụ như có người sống theo các
hạnh từ, bi, hỷ, xả, thường mang đến niềm vui cho những người xung
quanh, thường cứu giúp những người hoạn nạn, thường vui theo cái vui
chung của mọi người, thường bỏ qua không cố chấp ơn mình và lỗi người.
Như vậy người ấy và những người xung quanh vui hay khổ?
-
Bạch thầy, sống theo các hạnh từ, bi, hỷ, xả chẳng những mang đến
niềm vui và hạnh phúc cho những người xung quanh mà chính mình cũng được
vui vẻ hạnh phúc.
-
Như vậy "sống theo các hạnh từ, bi, hỷ, xả sẽ mang đến niềm vui
và hạnh phúc cho chính mình và cho mọi người" là điều hợp với lý trí, là
điều được thánh hiền chấp nhận và khuyến khích, là điều mà khi đem ra
thực hành sẽ mang đến kết quả tốt đẹp cho chính mình và cho những người
xung quanh. Ðó là điều mà các cháu nên chấp nhận, nên thực hành và nên
khuyến khích người khác thực hành.
Này các cháu, ngoài việc dùng lý trí để nhận xét, người
học đạo còn cần phải biết nương theo
pháp Tứ-y
(Catvari pratisaranena) như sau:
1-Y pháp, bất y nhân
(Dharma pratisaranena bhavitavyam, na puggala pratisaranena) là nên tìm
hiểu và học hỏi giáo pháp, chứ không nên cố chấp vào tên tuổi hay tướng
mạo của người nói.
2-Y nghĩa, bất y ngữ
(Artha pratisaranena bhavitavyam, na vyanjana pratisaranena) là nên căn
cứ vào nghĩa lý, không nên chấp vào ngôn ngữ, văn tự.
3-Y trí, bất y thức
(Jnana pratisaranena bhavitavyam, na vijnana pratisaranena) là nên dùng
trí tuệ sáng suốt để tìm hiểu giáo pháp và thực hành theo, chứ không nên
dựa vào giác quan (6 thức) hay tình cảm (thọ và ái) của mình.
4-Y kinh liễu nghĩa, bất y kinh bất liễu
nghĩa (Nitartha sutra pratisaranena
bhavitavyam, na neyartha sutra pratisaranena) là nên theo kinh chỉ đúng
chân lý, không nên chấp theo khế kinh chưa chỉ đúng chân lý.
Người học đạo như thế chắc chắn sẽ theo đúng Chánh Pháp,
không sợ bị lầm lạc.
-
Bạch thầy, hôm nay là lần đầu tiên chúng con được nghe một vị đạo
sư chỉ dạy những điều hợp với lý trí, không bắt buộc tín đồ phải có lòng
tin tưởng mù quáng vào một đấng thiêng liêng hay một giáo điều nào cả.
Chúng con rất vui mừng như người đang ở trong nhà tối được ngọn đèn
sáng, như người lạc lõng trong rừng tìm được lối ra. Chúng con kính xin
thầy cho chúng con được quy y Tam Bảo, làm đệ tử tại gia của thầy.
Ðức Phật hoan hỷ chấp thuận.
Ðức Phật đi về hướng nam
đến thành phố Alavi, rồi từ đó đi về hướng tây, dọc theo bờ sông Ganga
và Yamuna, hướng về thủ đô Kosambi của xứ Vatsa. Một hôm, đứng trên bờ
sông Ganga, Phật nhìn thấy một khúc gỗ lớn đang trôi theo dòng nước chảy
về phương đông. Phật gọi các vị khất sĩ đến, chỉ cho họ thấy khúc gỗ
đang trôi và nói:
-
Này các thầy, khúc gỗ kia nếu không bị vướng mắc vào hai bên bờ,
nếu không bị người ta vớt lên hoặc bị mục nát tan rã, thì sẽ cứ trôi như
thế cho đến ngày ra tới biển cả. Các thầy cũng thế, trên con đường tu
tiến theo chánh pháp, nếu các thầy không bị vướng mắc vào các cạm bẫy
của cuộc sống hằng ngày, nếu các thầy không bị người đời lôi kéo ra khỏi
con đường tu tiến, nếu các thầy không tự thối chí ngã lòng, thì chắc
chắn các thầy cũng sẽ đi đến đại dương của sự giải thoát và giác ngộ
hoàn toàn.
-
Bạch Thế Tôn, xin ngài nói rõ hơn cho chúng con dễ hiểu.
-
Này các thầy, "không bị vướng mắc vào cạm bẫy của cuộc sống hằng
ngày" là không bị vướng mắc vào sáu căn và sáu trần, là khi sáu căn tiếp
xúc với sáu trần không sanh ra sáu thức. Khi sáu thức không sanh là sáu
căn đã được thanh tịnh, viên thông. Khi ấy các thầy sẽ được tự tại,
không còn sợ bị vướng mắc vào cạm bẫy phiền não của cuộc sống nữa.
"Không bị người đời lôi kéo ra khỏi con đường tu tiến"
là không còn đắm nhiễm dục lạc ở cõi đời này nữa. Do công phu trì giới
thuần thục, tài, sắc, danh, thực, thùy không còn chút gì hấp dẫn đối với
các thầy nữa. Trái lại các thầy sẽ thưởng thức được niềm thanh tịnh, an
lạc trong thiền định và chánh niệm.
"Không tự thối chí ngã lòng" là khi các thầy đã hiểu rõ
giáo pháp và đã thực tập được nhiều kết quả tốt đẹp. Khi ấy các thầy sẽ
vững tin nơi Tam Bảo và vững tin nơi khả năng thành Phật của chính mình.
Này các thầy, tìm hiểu Giáo pháp, vững tin nơi Tam
Bảo, trì giới thanh tịnh, thực hành thiền định và chánh niệm, tu căn
viên thông là những phương tiện cần thiết để đưa các thầy tới giải thoát
khỏi cảnh đau khổ, sanh, già, bệnh, chết. Chắc chắn không sai.
Trong lúc Phật đứng bên bờ sông Ganga giảng dạy cho các vị khất sĩ, có
một thiếu niên chăn trâu khoảng 16 tuổi đứng gần đó. Thiếu niên này tên
Nanda, trùng tên với thầy Nanda, em cùng cha khác mẹ với Phật. Nanda
được nghe Phật giảng, thích lắm. Em mon men đến gần Phật xin được theo
Phật làm khất sĩ. Em nói:
-
Bạch sa-môn, con tên Nanda, con muốn được như các vị khất sĩ có
dung mạo trang nghiêm kia. Con muốn được tu học như các vị ấy. Con xin
hứa sẽ cố gắng làm những điều của sa-môn chỉ dạy để được như khúc gỗ
trôi ra biển cả mà không bị vướng mắc vào hai bên bờ, không bị người ta
vớt lên, cũng không bị mục nát tan rã. Con xin sa-môn nhận con theo làm
đệ tử của ngài.
-
Con năm nay được bao nhiêu tuổi?
-
Bạch sa-môn, con 16 tuổi.
-
Con còn có cha mẹ ở nhà không?
-
Thưa, cha mẹ con đều đã mất. Con không có anh em, bà con nào hết.
Con chỉ ở giữ trâu cho ông bà phú hộ trong làng mà thôi.
-
Con có thể ăn mỗi ngày một bữa được
không?
-
Dạ, con đã quen ăn như thế từ lâu rồi. Mỗi buổi sáng con dắt trâu
ra đồng, mang cơm nguội theo ăn, đến chiều tối mới dắt trâu trở về.
-
Này Nanda, đáng lẽ ra phải đến 20 tuổi con mới được chấp nhận vào
giáo đoàn khất sĩ. Nhưng thấy con có chí muốn tu nên Như Lai cho phép
con gia nhập giáo đoàn với tư cách sa-di để tập sự xuất gia. Ðến 20 tuổi
con mới được thọ giới khất sĩ. Bây giờ con nên lùa trâu về trả cho chủ
con đi, rồi con xin phép chủ cho con nghỉ việc. Xong xuôi con trở lại
đây gặp ta.
-
Bạch sa-môn, con có thể đi theo sa-môn ngay bây giờ. Mấy con trâu
này khôn lắm, chúng nó biết đường về chuồng một mình khi trời sụp tối.
-
Ðành vậy, nhưng con phải lùa chúng về chuồng. Giao chúng lại cho
chủ đàng hoàng. Rồi xin phép nghỉ việc. Sau đó Như Lai mới có thể cho
con đi theo giáo đoàn được.
-
Bạch sa-môn, con sợ khi trở lại đây
sẽ không còn gặp sa-môn và các thầy nữa!
-
Con đừng lo. Chúng ta sẽ đứng đây chờ con.
Nanda sung sướng, lật đật lùa trâu về chuồng. Ðức phật
quay sang bảo Svastika:
-
Này Svastika, Như Lai giao cho thầy hướng dẫn và dạy dỗ em bé
chăn trâu này.
Svastika chắp tay vâng dạ. Thầy năm nay đã 33 tuổi. Thầy
được làm quen với Phật tại làng Uruvela lúc năm anh em ông Kondanna vừa
bỏ đi. Lúc bấy giờ thầy mới được chín tuổi. Cha mẹ mất sớm, thầy phải đi
chăn trâu cho một ông chủ giàu lòng từ ái để nuôi ba đứa em: một đứa em
trai tên Rupak, bảy tuổi, và hai đứa em gái, Bala năm tuổi và Bhima ba
tuổi. Sau khi Phật thành đạo dưới cội Bồ-đề, thầy được quen với hai chị
em cô Sujata, con ông xã trưởng trong làng, được hai cô này dạy đọc và
viết chữ, và được giúp đỡ về vật chất để nuôi ba đứa em. Mấy năm gần
đây, trong một chuyến du hành ngang qua thôn Uruvela, Svastika thấy túp
lều của cha mẹ thầy khi xưa nay đã xiêu vẹo và đổ nát. Ba đứa em của
thầy đều có gia đình, con cái và nhà cửa riêng. Thằng Rupak, sau khi
cưới vợ, đã đi lập nghiệp ở một nơi khác. Hai đứa em gái là Bala và
Bhima, sau khi lập gia đình, đều ở lại Uruvela, và mỗi người đều có một
đàn con cả trai lẫn gái. Trong số đó có nhiều đứa cũng đi chăn trâu thuê
như thầy khi xưa...
Rồi Svastika nhớ đến Rahula năm nay đã 30 tuổi. Thầy nhớ
đến những điều Rahula đã chỉ dạy thầy khi thầy mới nhập chúng, cách nay
thắm thoát đã 13 năm. Thầy nhớ đến bài kinh Chăn Trâu của Phật giảng sau
khi thầy mới xuất gia được vài tháng. Thầy nguyện sẽ đem hết kinh nghiệm
đời và đạo của thầy để chỉ dạy lại cho chú sa-di Nanda. Vừa nghĩ tới đây
thì chú bé Nanda đã trở lại. Ðại đức Svastika trở về với giây phút hiện
tại. Thầy bảo Nanda tới gần thầy, và cho chú biết thầy sẽ là y-chỉ-sư
(y-chỉ A-xà-lê, Acariya), là thầy hướng dẫn của chú trong sự tu học.
Ngay tối hôm ấy Nanda được xuống tóc làm một sa-di. Chú tiểu mới này
được chỉ cách mặc áo, cầm bát và cách đi, đứng, nằm, ngồi theo Chánh
Pháp.
Ðức Phật đến thành phố Kosambi giáo hóa một thời gian, rồi ngài lên
đường về Rajagriha. Một hôm, đang ngồi trong vườn Bhesakala ở thành phố
Sumsumaragiri, Phật nói với các vị khất sĩ:
-
Này các thầy, hôm nay Như Lai muốn
nói với các thầy về tám điều giác ngộ của các bậc đại nhân (bồ-tát). Ðây
là đề tài mà Thượng tọa Anuruddha đã chiêm nghiệm và thảo luận với Như
Lai tại Vườn Tre xứ Ceti, lúc Thượng tọa đang ẩn cư nơi đó. Theo Thượng
tọa Anuruddha thì đây là tám đề tài thực tế mà một bậc Bồ-tát đã giác
ngộ nên đem ra giáo hóa những người còn mê lầm:
Ðiều thứ nhất là giác ngộ
rằng tất cả các pháp đều là vô thường và vô ngã. Quán sát về tính
vô thường và vô ngã của các pháp thì tránh được khổ đau và dần dần đạt
tới giải thoát và an lạc.
Ðiều thứ hai là giác ngộ
rằng càng nhiều ham muốn thì càng nhiều đau khổ. Giảm bớt ham
muốn thì đời sống bớt khổ đau.
Ðiều thứ ba là giác ngộ
rằng biết sống đơn giản (thiểu dục tri túc) là nguồn an lạc.
Người biết sống đời đơn giản mới có thì giờ và tâm lực để tu tập và giúp
đời.
Ðiều thứ tư là giác ngộ
rằng phải siêng năng tinh tấn mới có thể đạt được quả vị giác ngộ.
Tánh lười biếng và hưởng thụ chỉ đưa đến sự đọa lạc vào thế giới của ma
chướng và phiền não.
Ðiều thứ năm là giác ngộ
rằng sống trong vô minh và buôn thả sẽ bị giam hãm đời đời kiếp kiếp
trong cảnh khổ của vòng sinh tử luân hồi. Chỉ có đời sống sáng suốt
trong chánh niệm và tỉnh thức mới đưa tới sự thành tựu trí huệ, giác ngộ
và giải thoát.
Ðiều thứ sáu là giác ngộ
rằng bố thí là một phương pháp rất hiệu nghiệm để tự giúp mình và
giúp người, cả về vật chất lẫn tinh thần. Chính nhờ bố thí mới diệt
được ngã chấp và pháp chấp.
Ðiều thứ bảy là giác ngộ
rằng người hành đạo vào đời để hóa độ, phải luôn luôn giữ nếp sống
đơn giản, thanh bạch, giới hạnh thanh cao, lấy đức từ bi hỷ xả mà đối xử
với tất cả mọi người.
Ðiều thứ tám là giác ngộ
rằng muôn loài chúng sanh đều đồng chung một Phật tánh. Tất cả
chúng sanh đều bình đẳng và xứng đáng được tôn trọng, vì đều có khả năng
thành Phật. Do đó mọi hành động, lời nói, ý nghĩ đều nhằm tự lợi lợi
tha, tự giác giác tha, để đi đến giác hạnh viên mãn.
Này các thầy, các bậc đại nhân (bồ-tát) đều nhờ quán
chiếu và tu tập theo tám điều trên đây mà được giác ngộ. Khi vào đời họ
cũng đem Tám Ðiều Giác Ngộ này để khai thị và giáo hóa cho mọi người.
Các thầy đã phát tâm Bồ-tát cũng nên tu tập như thế song song với việc
thực hành Lục Ðộ.
Ðức Phật nói xong, các vị khất sĩ đều hoan hỷ ghi nhớ và phụng hành.
Về đến tinh xá Venuvana ở Rajagriha, đức Phật được thông báo là Thượng
tọa Vakkali đang bệnh nặng, rất trông mong được thấy mặt Phật trước khi
qua đời. Chính vị thị giả của Thượng tọa đã đến đảnh lễ ba lạy dưới chân
Phật và nói:
-
Bạch Thế Tôn, thầy con đang bệnh nặng, hiện đang nằm tại nhà một
cư sĩ làm đồ gốm. Thầy con bảo con thay thầy tới đây, cung kính lạy
xuống ba lần, trán chạm chân Phật, cung thỉnh Thế Tôn đến hộ niệm cho
thầy con.
-
Ðược rồi, này Ananda, chúng ta hãy đến thăm Thượng tọa Vakkali.
Khi đức Phật và Thượng tọa Ananda vừa bước vào cửa,
Thượng tọa Vakkali gắng gượng ngồi dậy, nhưng thầy ngồi lên không nổi.
Phật đỡ thầy nằm xuống trở lại và nói:
-
Này Vakkali, thầy đừng cố gắng ngồi. Cứ nằm xuống cho thoải mái.
Tôi và thầy Ananda ngồi trên mấy cái ghế này được rồi.
Phật và thầy Ananda ngồi xuống ghế, rồi Phật hỏi thăm:
-
Tình trạng sức khỏe của thầy hiện nay như thế nào?
Gần đây có được thuyên giảm chút nào không?
-
Bạch Thế Tôn, bệnh con không được thuyên giảm chút nào hết. Sức
khỏe của con càng ngày càng tệ. Con cảm thấy khó chịu lắm. Trong thân
con chỗ nào cũng đau nhức.
-
Tâm thầy có được an không? Thầy có
lo lắng ân hận gì không?
-
Bạch Thế Tôn, con lo lắng và ân hận vì từ lâu nay con muốn đi
thăm Thế Tôn mà con chẳng làm được việc ấy. Rất may là hôm nay con được
nhìn mặt Thế Tôn, như thế là con đã mãn nguyện.
-
Này Vakkali, cần gì phải thấy mặt nhau mới gọi là được gần nhau.
Mỗi lúc thầy tinh tấn tu tập, trì giới thanh tịnh là đã có Như Lai ở bên
cạnh. Cái thân ngũ ấm có 32 tướng tốt, 80 vẻ đẹp này cũng chỉ là vật giả
tạm. Cái tâm thanh tịnh của thầy và cái tâm thanh tịnh của Như Lai
thì không có ranh giới, làm gì có sự xa cách.
Im lặng một lát, Phật hỏi tiếp:
-
Này Vakkali, thầy có thấy sắc thân là vô thường không?
Thầy có luyến tiếc nó không?
-
Bạch Thế Tôn, con thấy rất rõ. Sức khỏe của con hiện nay sa sút
từng giờ từng phút. Cơ thể của con cũng đang hao mòn và hoại diệt từng
giờ từng phút. Cảm thọ và tri giác của con cũng lu mờ dần. Con không
luyến tiếc sắc thân này vì nó hiện đang làm con đau đớn, và con cũng
không thấy cái gì là thật sự của con, cái gì thật sự là con.
-
Lành thay, này Vakkali, vạn vật đều vô thường và không có tự ngã,
nhưng "cái biết vạn vật là vô thường, không có tự ngã" là tri kiến của
chư Phật, là trí bát-nhã của chư Phật, là Phật tánh, là Chơn Tâm của
muôn loài chúng sanh thì không bao giờ hoại diệt. Muốn chứng được cái
Chơn Tâm thường, lạc, ngã, tịnh đó thì trước hết phải dứt trừ chấp ngã,
chấp pháp.
Vakkali nhếch miệng cười, rồi hai hàng nước mắt ràng rụa
chảy xuống, thầy nói:
-
Bạch Thế Tôn, trong giờ phút khó khăn này con lại có phước được
lãnh thọ lời dạy vô giá của đức Thế Tôn. Từ ngày được Thế Tôn cho xuất
gia, con thường quán niệm "vạn vật đều vô thường, không có tự ngã" và
"tất cả chúng sanh đều có Chơn Tâm, Phật tánh đầy đủ bốn đức thường,
lạc, ngã, tịnh". Nhưng hôm nay lại được nghe chính kim khẩu của đức Thế
Tôn nhắc nhở lời ấy trong giờ phúc này. Con cảm thấy sung sướng quá,
hạnh phúc quá, con xin đa tạ Thế Tôn. Bây giờ con cảm thấy tâm con hoàn
toàn an ổn, thân con không còn đau nhức nữa. Con xin hẹn gặp lại Thế Tôn
trong Chánh Pháp (Dhamma).
Thượng tọa Ananda sụt-sùi thương cảm. Ðức Phật bảo:
-
Lành thay, này Vakkali, thầy hãy can đảm lên. Như Lai lúc nào
cũng ở bên cạnh thầy.
Sau khi đức Phật và Thượng tọa Ananda bước ra khỏi cửa,
Thượng tọa Vakkali bảo thị giả nhờ người khiêng thầy luôn cả cái giường
ra sườn núi Isigili, đặt dưới bóng mát của một tàng cây cổ thụ. Thầy nằm
nhiếp tâm an tịnh đến xế chiều thì nhập diệt.
Ðược tin này, đức Phật nói với các vị khất sĩ:
- Vakkali đã được giải thoát.
Ở lại Venuvana và Griddhakuta độ hai tuần, Phật lại lên đường đi
Nalanda, rồi đến Vesali. Tại giảng đường Trùng Các (Kutagara) trong tinh
xá Mahavana, một hôm Phật dạy các vị khất sĩ về cách vượt qua các đau
khổ. Ngài nói:
-
Này các thầy, đời là bể khổ, nào là phải lo sinh sống, già, bệnh,
chết, ái ly, oán hội, cầu bất đắc. Thế nên không ai trên đời này mà
không bị ít nhiều đau khổ. Nhưng người thường, người biết tu, người có
thực chứng thánh quả cảm thọ sự đau khổ khác nhau. Người thường, do tham
sân si làm gia tăng sự đau khổ, nên cảm thọ về đau khổ càng lớn. Người
biết tu, nhẫn chịu sự đau khổ, không làm tăng sự đau khổ nhưng chưa biết
cách làm giảm sự đau khổ. Bậc thánh nhân, do công phu thiền định và quán
tưởng, làm cho sáu căn lần hồi thanh tịnh nên cảm thọ về sự đau khổ giảm
dần xuống. Ðịnh lực và trí lực càng tăng, sáu căn càng thanh tịnh,
thì cảm thọ đau khổ càng giảm lần cho đến khi dứt hẳn.
Rồi đức Phật nói kệ:
ỀNgười
tu căn viên thông,
ỀGiữ
mắt tai mũi lưỡi
ỀThân
ý đều thanh tịnh,
ỀSiêu
thoát mọi khổ đau. (Kinh Pháp Cú, bài 360, 361)
Ðức Phật cầm một hòn đá đưa lên, hỏi:
-
Này các thầy, hòn đá trong tay Như
Lai đây và núi Gayasisa (Tượng-Ðầu) cái nào lớn hơn?
-
Bạch Thế Tôn, so với núi Gayasisa thì hòn đá trong tay Thế Tôn
rất bé nhỏ, hầu như vô nghĩa.
-
Cũng thế, này các thầy, trong cùng một cảnh khổ, người không biết
tu có cảm thọ khổ lớn như núi Gayasisa, còn bậc thánh nhân có cảm thọ
khổ chỉ bằng hòn đá này.
Này các thầy, ví dụ như có người bị trúng một mũi tên.
Người đó cảm thấy đau nhức. Nhưng nếu một mũi tên thứ hai bay tới cắm
đúng vào chỗ vết thương đó thì cái đau nhứt ấy chắc chắn càng lớn hơn
bội phần. Và nếu một mũi tên thứ ba bay tới đúng ngay vào chỗ vết thương
đó nữa thì sự đau nhức lại càng lớn hơn gắp trăm lần. Các thầy nên biết
vọng tưởng, ngã kiến, ngã ái, tham, sân, si cũng như mũi tên thứ hai
và thứ ba, chúng làm cho cảm thọ đau khổ gia tăng gắp bội.
Này các thầy, khi một bậc thánh nhân nhập đại định thì
dù có 500 cỗ xe đi ngang qua trước mặt, hoặc trời giông bão sấm sét cũng
không hề bị quấy rầy, mọi cảm thọ đều im bặt. Vị ấy luôn luôn cảm thấy
an lạc, không bao giờ cảm thấy bị quấy nhiễu. Ðối với vị ấy không có ngã
và ngã-sở, thì căn và trần không còn nương vào đâu để sanh ra thức và
cảm thọ nữa.
Này các thầy, tu tập căn viên thông chính là phương
pháp diệt trừ các cảm thọ, trong đó có cảm thọ đau khổ[21].
Sáu căn đối với sáu trần không sanh ra sáu thức thì cảm thọ không có
nhân duyên gì để phát sanh.
Này các thầy, khi sắp mệnh chung,
các thầy nên tập trung tư tưởng vào sự quán chiếu thân thể, cảm
thọ[22],
tâm ý[23] và đối tượng của
tâm ý để thấy rõ rằng thân thể, cảm thọ, tâm ý và đối tượng của tâm ý
đều là vô thường, duyên sanh, không có tự ngã. Sự quán
chiếu đó làm lắng dịu sự đau khổ và giúp các thầy được an ổn trong tỉnh
thức và chánh niệm. Tiếp đến các thầy nên niệm Phật hoặc trì chú để tâm
được thanh tịnh hầu sanh về các cõi an lành.
Hôm nay các vị khất sĩ được nghe một thời pháp quý báu chưa từng có nên
các thầy đều hoan hỷ, ghi nhớ và phụng hành.
Khi trận mưa đầu mùa đổ xuống làm giảm bớt cái nóng mùa hạ, Phật rời
Vesali, lên đường đi Sravasti. Năm nay các vị khất sĩ cả nam lẫn nữ đều
tựu về an cư tại Sravasti rất đông.
Tại giảng đường Lộc Mẫu (Migara-matas-pasada) trong tinh xá Ðông Viên
(Pubbarama), trong lúc Phật giảng dạy thêm về đạo lý duyên sinh, một vị
khất sĩ đứng lên bạch:
-
Bạch Thế Tôn, trong 12 nhân duyên, Thế Tôn dạy do thức mà
có danh sắc. Như vậy có phải toàn thể vũ-trụ này đều phát sinh từ
tâm-thức không?
-
Ðúng như vậy. Này các thầy, "danh" chỉ chung các sự vật vô hình,
có tên mà không có tướng. "Sắc" chỉ chung các vật có tên có tướng như
mùi hương, ánh sáng, âm thanh và các vật có thể xúc chạm được. Tất cả
danh và sắc sở dĩ hiện hữu là vì có sự nhận thức phân biệt.. Nếu
không có sự nhận thức phân biệt thì căn cứ vào đâu để nói một vật có hay
không có?
-
Bạch Thế Tôn, nếu danh sắc phát sinh từ thức thì
quả thật thức là nguồn gốc của vũ-trụ và muôn vật. Vậy ta có thể
biết được nguồn gốc của tâm thức hay không? Ta có thể hiểu được do đâu
mà có tâm thức hay không? Và tâm thức có từ lúc nào?
-
Này các thầy, ý niệm về bắt đầu và ý niệm về chung cuộc cũng đều
phát sinh từ tâm thức. Thật ra, không có lúc bắt đầu cũng không có lúc
chung cuộc, không có cái hiện-hữu cũng không có cái không hiện-hữu.
Không nên nói danh sắc phát sinh từ thức, mà phải nói vì có thức mới
thấy có danh sắc. Do vô minh nên chúng sanh mới có ý niệm phân biệt
(thức) về thỉ và chung (hành), do vô minh nên chúng sanh mới có ý niệm
phân biệt (thức) về cái hiện-hữu và cái không hiện-hữu (danh sắc). Hay
nói cách khác, do vô minh nên mới có hành và thức. Hành là sự lưu
chuyển, biến đổi. Thức là cái biết do sự phân biệt. Hành và thức nương
vào nhau mà có. Do có "sự lưu chuyển, biến đổi" mới có "cái biết do sự
phân biệt". Do có "cái biết do sự phân biệt" mới thấy có "cái lưu
chuyển, biến đổi". Rồi chính cái ý thức phân biệt đó đưa chúng sanh vào
vòng luân hồi sanh tử vô thỉ vô chung. Chỉ khi nào cái ý thức phân biệt
đó bị tận diệt thì vòng luân hồi sanh tử mới chấm dứt.
-
Bạch Thế Tôn, Thế Tôn vừa nói "vòng
luân hồi sanh tử vô thỉ vô chung", sao lại nói đến "vòng luân hồi sanh
tử chấm dứt"?
-
Này các thầy, các thầy nên biết, "vòng sanh tử luân hồi" vốn
không thật có. Ðó chỉ là vọng tưởng, là ảo ảnh do "ý thức phân biệt" tạo
ra. Thế nên khi tận diệt được ý thức phân biệt thì ảo ảnh của "vòng sinh
tử luân hồi" không còn.
Ảo
ảnh là vật không thật có thì làm gì có thỉ có chung?
-
Bạch Thế Tôn, thầy Punna Mantaniputta (Phú-Lâu-Na Mãn-Từ-Tử) hỏi,
vô minh là yếu tố đầu tiên trong 12 nhân duyên. Vậy do đâu mà có
vô minh?
-
Này Punna Mantaniputta, vô minh không có gốc, không do nhân duyên
sanh. Tánh Giác (Chơn Tâm) lúc nào cũng thanh tịnh sáng suốt, thấy biết
tất cả mà không có ý thức phân biệt. Tánh giác không thể sanh vô minh.
Trong tánh giác thanh tịnh sáng suốt đó bỗng vọng sanh cái thấy biết có
phân biệt năng sở (có chủ thể và đối-tượng).
Cái thấy biết có phân biệt đó là vô-minh. Vô-minh đã vọng sanh nên không
thật có, thì làm gì có gốc. Vô minh vốn là vọng nên tất cả những cái
thấy biết do vô minh phát sanh đều là vọng tưởng, mê lầm, không thật có.
Ví dụ như giảng đường Lộc-Mẫu này, chúng sanh dùng ý thức phân biệt,
nương theo nhận thức của sáu căn, mà cho rằng giảng đường này thật có.
Bậc thánh nhơn dùng huệ nhãn nhìn giảng đường chỉ thấy đất, nước, gió,
lửa hòa hợp dung thông với nhau mà thôi. Nếu dùng Phật nhãn mà nhìn thì
chỉ thấy toàn Tánh Giác, vì đất, nước, gió, lửa đều đồng một chơn thể,
đồng một chơn tánh. Tất cả đều tịch-tĩnh, sáng suốt.
Ðức Phật đưa mắt nhìn khắp đại chúng, rồi chẫm rãi nói
tiếp:
-
Này các vị khất sĩ, chúng sanh do vọng chấp nơi ý thức phân biệt,
cho đó là thật có, cho đó thật là mình (ngã) hoặc thật là của mình
(ngã-sở) cho nên phải bị lưu chuyển sanh tử trong ba cõi (dục, sắc và vô
sắc). Nay quý vị muốn tu chứng bồ-đề, niết-bàn, muốn trở về tánh giác
nguyên thủy, thì trước hết phải dứt trừ "ý thức phân biệt", chuyển
tất cả các thứ hư vọng sanh diệt vào tánh tịch-tĩnh (vắng lặng, viên
trạm) của Chơn Như. Quý vị hãy dùng trí bát-nhã quán chiếu thâm sâu vào
muôn sự muôn vật để chứng pháp không và ngã không. Ðến chừng đó dòng
sanh tử luân hồi sẽ không còn nương vào đâu để hiện hữu nữa.
Ngưng một lúc, đức Phật nói tiếp:
-
Quý vị nên biết con đường tu tập giải thoát mà Như Lai gọi là Bát
Chánh Ðạo. Trong đó Chánh Kiến là căn bản của Chánh Tư Duy, Chánh Ngữ,
Chánh Nghiệp, Chánh Mạng, Chánh Tinh Tấn, Chánh Niệm và Chánh Ðịnh. Vì
phải có Chánh Kiến trước mới thực hành được bảy pháp kia. Nhưng Chánh
Kiến là gì? - Chánh Kiến là thấy biết tất cả muôn sự muôn vật đúng
như thật, không bị các cảm thọ và ý thức phân biệt lừa gạt.
Thượng tọa Ananda vội quỳ xuống chắp tay bạch Phật:
-
Bạch Thế Tôn, chúng con ngu muội không biết "thấy đúng như thật"
là thấy như thế nào. Xin Thế Tôn hoan hỷ chỉ rõ thêm.
-
Này Ananda, thầy thưa hỏi rất đúng lúc, Như Lai sẽ vì thính chúng
sơ học mà nói rõ thêm. Các thầy hãy lắng nghe. Nếu trong lúc thấy biết
mà sanh ra ý niệm có / không, lớn / nhỏ, tốt / xấu, hay / dở, phải /
quấy, đúng / sai ... là thấy biết không đúng như thật, vì đã bị cảm thọ
và ý thức phân biệt đánh lừa. Chánh Kiến là thấy biết bằng trí tuệ
bát-nhã, trong đó không có ý niệm có / không, tốt / xấu, phải / quấy,
...
-
Bạch Thế Tôn, thấy biết bằng trí tuệ
bát-nhã là như thế nào?
-
Thấy biết bằng trí tuệ bát-nhã là thấy biết muôn sự muôn vật đều
vô thường, duyên hợp, không có tự ngã, do đó đều bình đẳng, không có ý
niệm phân biệt: Tất cả đều hòa hợp, dung thông trong một tổng thể tạm
gọi là Chơn Tâm, Chơn Như, Phật Tánh (Tánh Giác).
Các vị khất sĩ im lặng, chăm chỉ lắng nghe, hiểu rằng 12
nhân duyên chỉ là tục đế, Tánh Giác mới là chơn đế, muốn thấy Tánh Giác
phải thực hành Chánh Kiến. Tất cả đều lấy làm vui mừng nhận thấy con
đường tu tập của mình đầy tương lai rực rỡ, chắc chắn sẽ đưa đến quả vô
sanh.
Thượng tọa Moggallana (Mục-Kiền-Liên) là người rất tinh tấn về công phu
thiền định. Mỗi lúc rảnh rang thầy thường tìm nơi thanh vắng ngồi thiền
định liên tiếp nhiều giờ liền. Cách đây mấy hôm thầy chứng được năm
trong sáu phép thần thông. Lục thông (Abhinna) là sáu phép thần thông do
công phu thiền định (samadhi) mà được. Lục thông gồm có:
1-
Thiên nhãn thông
(dibba-cakkhu): Có thể nhìn thấy tất cả mọi vật lớn nhỏ ở cõi Dục và
cõi Sắc.
2-
Thiên nhĩ thông
(dibba-sota): Có thể nghe tất cả những âm thanh lớn nhỏ ở cõi Dục và
cõi Sắc.
3-
Tha tâm thông
(ceto-pariya-nana): Có thể biết tư tưởng của các chúng sanh hữu tình.
4-
Thần túc thông
(iddhi-vidha): Trong khoảnh khắc, có thể hiện đến bất cứ nơi nào ở cõi
Dục và cõi Sắc.
5-
Túc mạng thông
(pubbe-nivasanussati): Có thể biết rõ các kiếp trước của một chúng
sanh.
6-
Lậu tận thông
(asavak-khaya): Tâm trí sáng suốt, không còn phiền não và mê lầm, và
biết cách chỉ cho người khác tu tập để được như mình.
Sau khi chứng được ngũ thông, trong mấy ngày liền, thầy
thử sử dụng những khả năng mới của mình. Rồi thầy bỗng nghĩ đến hình ảnh
thân yêu của cha mẹ thầy. Không biết hiện giờ cha mẹ của thầy ở đâu?
Thầy nhớ đến lúc thầy cùng đi với Phật qua một bãi tha ma. Có một đống
xương người to lớn bên vệ đường. Phật bỗng lặng lẽ bước đến đảnh lễ đống
xương. Các vị khất sĩ thấy thế rất ngạc nhiên, không hiểu vì lý do gì
Phật lạy đống xương. Thầy Ananda liền hỏi:
-
Bạch Thế Tôn, ngài là bậc chánh đẳng chánh giác, là thầy của tất
cả các cõi trời và cõi người. Vì cớ sao hôm nay Thế Tôn lại lạy đống
xương.
-
Này các thầy, đức Phật đáp, chúng sanh trong ba cõi Dục, Sắc và
Vô Sắc chìm đắm trong vòng sanh tử luân hồi không dứt, thật rất thảm
thương. Trong vô số kiếp sanh sanh tử tử, có thể đều là thân thuộc họ
hàng với nhau. Trong đống xương to lớn này chắc chắn có xương của chính
thân ta hoặc của chính cha mẹ ta trong nhiều kiếp trước. Như Lai đảnh lễ
đống xương để tỏ lòng hiếu kính đối với công ơn cha mẹ trong nhiều kiếp
trước.
Thầy Moggallana thầm nghĩ rằng "Ðức Phật khi nhìn thấy
đống xương khô còn nhớ đến công ơn cha mẹ trong nhiều đời nhiều kiếp.
Vậy hôm nay ta thử dùng thiên nhãn tìm xem cha mẹ ta hiện giờ ở đâu."
Thầy Moggallana liền dùng thiên nhãn nhìn khắp cõi trời, không thấy cha
mẹ đâu. Thầy tìm kiếm trong cõi người thì thấy cha thầy đang sinh sống
trong một gia đình bà-la-môn khá giả, nhưng vẫn chưa thấy mẹ thầy ở đâu.
T
