Phật giáo Việt Nam
và hướng đi nhân bản đích thực
Trần Thạc Ðức, 1967
---o0o---
Xác nhận
giá trị của con người
Vấn
đề giá trị con người là vấn đề then chốt cho sự sống. Chừng nào vấn đề này
chưa được giải quyết thì chừng ấy con người chưa thế nào an tâm lập mệnh
được. Giải quyết được vấn đề này thì con người mới có thể có được một lập
trường và một thái độ dứt khoát đối với vấn đề giải phóng của cbính mình.
Giá trị con người là bao lăm và con người có thể làm gì với tât cả những
khả năng sẵn có? Yếu tố quyét định mọi phương diện của sự sống nằm ở bản
thân con người hay ở một nơi nào khác? Ðó là những câu hỏi căn bản. Con
người có thể đạt đến hòa bình và hạnh phúc được, mọi người đều tin như thế
và đều muốn tin như thế. Nhưng làm thế nào để đạt đến? Dùng phương tiện
nào và tin tưởng ở đâu?
Từ hồi cổ sơ, nhân loại đã sống trước những đe dọa của thiên nhiên. Khiếp
sợ vỉ những hiện tượng nước, lửa, sấm chớp, con người đã sớm tùng phục các
lực lượng siêu nhiên mà họ tưởng luôn luôn ẩn nấp ở khắp nơi khắp chốn. Sự
cúng vái khẩn cầu mong giáng phúc trừ họa là những công việc biểu hiệu cho
sự phục tùng hoàn toàn đó: con ngươì tự đặt mình dưới sự che chở của ma
quỷ thần thánh, cảm thấy bao nhiêu sự thành bại hư nên của mình đều do
thần thánh quyết định. Hễ thần thánh bằng lòng thì nên, mà thần thánh giận
dữ thì hư. Thế cho nên, tư tưởng "hối lộ" phát sinh, con người tưởng rằng
chỉ cần một ít lễ vật nào đó thôi để cúng tế cũng có thể làm đẹp được lòng
thần thánh.
Khi đã công nhận mọi việc ở đời đều do thánh thần quyết định thì con người
phải luôn luôn sợ hãi, không dám tự mình quyết định một công việc gì. Do
đó phát sinh ra sự bói toán, cầu mong lời dạy của thần minh. Giá trị con
người , ở đây, thực là không có được bao lăm vậy.
Kịp đến trí tuệ phát triển, con người nhờ những suy luận triết học mà đi
đến một quan niệm tinh vi hơn về tín ngưỡng. Tư tưởng đa thần dần dần
nhường chỗ cho tư tưởng nhất thần, và thay vỉ tin tưởng ở những lực lượng
tạp đa, người ta trở lại tin tưởng một vị thần minh duy nhất toàn tài toàn
trí, xếp đặt tất cả mọi việc ở đời. Kẻ nào được ân huệ của thần minh sẽ có
hạnh phúc và sẽ được giải phóng khỏi kiếp đau thương. Ở đây, con người
không còn làm công việc "hối lộ" một cách buồn cười như trước nữa, và đã
biết đến những đức hạnh cần phải có. Tuy nhiên, tâm trí con người vẫn được
đặt ở một thế giới xa xăm nào và con người khi ngưỡng cầu thần linh vẫn
hoàn toàn tin tưởng rằng chỉ có vị thần linh mà mình đang cầu nguyện mới
có thể ban phúc lành và cứu vớt mình ra khỏi cảnh đau thương sầu khổ. Giá
trị con người ở đây cũng không được cao hơn mấy tí. Nếu tất cả đều lo sự
sắp đặt của thần minh thì con người, với một khối óc và hai bàn tay, chẵng
có một địa vị nào đáng kể trong cuộc sống.
Ngày mà khoa học xuất hiện, nhân loại đã xoay hướng tin tưởng một phần
nào. Con người không nhửa mặt lên trời để trông ngóng nữa mà để hết tin
tưởng vào nàng tiên khoa học đang trổ nhiều ngón nhiệm mầu. Nhiều kẻ đã
sẵn sàng phủ nhận tất cả, để chỉ còn trông mong và tin tưởng ở khoa học.
Nhưng khoa học tiến thì kỹ thuật cũng tiến; xã hội Tây phương cơ khí hóa
xong thì đến lượt xã hội Ðông phương. Vấn đề sản xuất, vấn đề tiêu thụ làm
nẩy sinh cuộc tranh chấp toàn diện. Con người trở nên máy móc một phần nào
khi bị sống trong xã hội máy móc; vấn đề tranh chấp kinh tế làm phát sinh
chiến tranh. Chiến tranh đòi hỏi vũ khí, và khoa học bị xô ngay vào hướng
sản xuất dụng cụ giết hại. Bom nguyên tử ra đời là một mối đe dọa khủng
khiếp.
Những phát minh mới nhất hiện nay của khoa học đang bị áp dụng vào cuộc
giết người. Khoa học đã trở thành một con dao hai lưỡi vô cùng nguy hiểm.
Ðó là một con quái vật do con người nuôi dưỡng, nay trở lại đe dọa con
người. Chỉ cần một tí lầm lỡ thôi, con người sẽ phải diệt vong vì nó.
Ruồng bỏ khoa học là một chuyện điên rồ, bởi vì khoa học có thể phụng sự
loài người đắc lực. Nhưng mà tin theo nó như tin theo một thần quyền thì
quả con người đẵ rất sai lầm. Khoa học chỉ là sản phẩm của một lý trí
hướng theo chiều hắc ám dục vọng. Tin tưởng ở nó một cách quá độ, ấy là
con người đã quên mình, nghĩa là đã phủ nhận tất cả những giá trị cao đẹp
mà bản thân mình sẵn có.
Ði song song với những kẻ mê tín khoa học, còn có những kể mê tín ở những
nguyên tắc voà ở những tổ chức tốt đẹp. Trong xã hội ngày nay, con người
đã có những nguyên tắc đẹp đẽ rộng rãi để bảo đảm quyền lợi và tự co. Con
người tự hào rằng đã có những tổ chức hoàn bị, hợp lý. Thế nhưng có bao
nhiêu nguyên tắc và bao nhiêu tổ chức tốt đẹp đi nữa, con người vẫn chưa
thấy tiến bộ được bước nào trên đường hạnh phúc. Người ta ỷ rằng đã có
những nguyên tắc đẹp và những tổ chức đẹp, và tưởng rằng cứ áp dụng những
nguyên tắc và những tổ chức ấy là có thể thành công. Không! Sự thật đã
chứng minh rằng chỉ có nguyên tắc và tổ chức mà thôi thì cũng chưa đủ. Ðể
thực hành và áp dụng chúng, phải có những con người xứng đáng là con người
mới được. Một bản hiến pháp đâu có đủ khả năng bảo đảm cho tương lai một
nước! Bảo đảm cho sự thực hiện hiến pháp ấy, cố nhiên là những nghị viên
quốc hội xứng đáng, có tài năng, có đức hạnh. Ở đây, con người lại bị bỏ
quên, và giá trị con người thật cũng bị hạ thấp.
Tin tưỡng ở nguyên tắc, ở tổ chức như thế, cũng chẵng khác gì tin tưỡng ở
vật chất vô linh. Ngoài ra, con người nhẹ dạ đôi khi cũng dễ dàng tin
tưởng ở văn từ và ngôn ngữ. Sau trận đại chiến, những hiến chương, những
tuyên ngôn tung ra cùng khắp. Nào tự do, nào bình đẵng, nào hạnh phúc, nào
độc lập ... bao nhiêu danh từ đẹp đẽ như bình minh ngoài mặt biển, được
đưa ra. Cường quốc nào trên thế giới cũng muốn làm đàn anh, làm ân nhân,
làm cứu tinh nhân loại. Nhưng cuối cùng, những trò rối "hữu danh vô thực"
kia dần dần gieo nghi ngờ cho quần chúng, và theo lời một nhà văn nọ, "bao
nhiêu truyền đơn biểu ngữ, bao nhiêu tấm băng tung ra với những đanh từ
tốt đẹp rốt cuộc lại vẫn không hàn gắn lại được vết thương quá ư dai dẵng
mà lịch sử đã mệnh danh là hoang mang".
Thật là bi đát. Tất cả những đau thương của nhân loại , thực ra, đã do ở
những tin tưởng lầm lạc. Từ sự tin tưởng thần minh cho đến sự tin tưởng ỡ
khoa học, ở nguyên tắc tổ chức, ở danh từ đẹp đẽ, con người quả thực đã ít
nhiều phủ nhận giá trị mình. Con người đã tự quên mình để đi tìm cầu hạnh
phúc ở những lực lượng ngoài con người.
Bao nhiêu thành bại nên hư của con người phải là do con người tạo nên. Con
người định đoạt số phận mình. Con người chịu trách nhiệm hoàn toàn vì sự
giải phóng tự thân. Xã hội tốt đẹp chăng, đời sống có hạnh phúc chăng là
do ở con người - Con người quả có một giá trị trên hết. Thế mà lâu nay
người ta đã bỏ quên con người! Con người không được săn sóc, un đúc, đào
luyện. Trong lúc con người càng ngày càng xấu xa, người ta vẫn tưởng rằng
con người có thể có hạnh phúc nhờ các lực lượng ngoài con người.
Trong cuộc sống, con người đã quan niệm rằng vấn đề quan trọng là trau dồi
khí cụ. Nhưng bây giờ đây, khí cụ đã sắc bén và con người đang sợ khí cụ
của con người. Khí cụ, người ta bảo, đã sắc bén lắm rồi. Vậy bây giờ là
lúc phải đào tạo những tay thợ giỏi để xây dựng hạnh phúc bằng những khí
cụ kia.
Ðịa vị và giá trị của con người ta thật quả rõ rệt. Không trông mong ở
những giá trị ngoài con người, thì ta phải nhận thức lấy giá trị ấy để mà
hành động. Ý thức được giá trị mình, được vai trò mình, con người phải lo
tự đào tạo, tự chuyển lấy nghiệp mình. Bao giờ nhờ sự chuyển nghiệp mà con
người trở thành tốt đẹp thì bấy giờ xã hội vũ trụ cũng trở thành tốt đẹp.
Y báo và chính báo vốn là hai phương diện của nghiệp báo: có nhận thức giá
trị của con người, ta mới có tin tưởng ở năng lực chuyển nghiệp của mỗi
chính ta. Ðào tạo con người là công việc cấp bách nhất của thời đại vậy.
---o0o---
Mục lục
| 01
| 02
| 03
| 04
| 05
| 06
| 07
08
| 09
| 10
| 11
| 12
|13
|14
| 15
---o0o---
Trình bày : Nhị Tường
Cập
nhật : 01-05-2002
