Truy niệm
Thường Quán
Lá thiên thu đẹp làm thinh
bên đường
Bùi Giáng
Trận gió cuối cùng của trưa
đã để người nằm im
Nằm im trong, không đi đâu
nữa trên vỉa hè kề cà trái đất
ngoài kia, thành phố mái tôn
xơ xác cuối Hai Mươi
Trận gió thương hải vân ấy là
tất cả
Ðể người nằm im
Người đã mang những vòng hoa
gai trên đầu
Người đã hát vạn lời triều
hải thiên thanh
Người nằm sắp về
Mà trận gió trưa
Trận gió trưa mẹ bao la
Ðôi mắt như nhiên yên lặng
Bàn tay xanh từ kêu con ngoài
phố
Ngoài phố những đứa trẻ bán
báo
Những đứa trẻ chát chát rễ
cây ngoài phố
Chạy lách giữa những đàn xe
Dream
Trong cõi chiêm bao lần cuối
của người
Chúng vẫn bay non lảo đảo như
là chim
Hay là lá? Mà người tận lực
không đủ xoay vòng
Một vòm mái hiên
Dù ngực dù hai chân dù hai lá
phổi
Sự cẩn trọng bắt đầu giữa tim
Nhưng người không còn nói
(những gì người đã thấy thì
không ai khứng nỗi)
*
Bây giờ hồi còi trưa những
con tàu đen rống lên ngoài đại hải
Những bằ bò cuối cùng trong
lũng núi
Mây trắng từ Mỹ Tho tới Duy
Xuyên
Ðội nòn rách để tay lên khóe
miệng.
*
Mặt đất quê hương của người
vẫn tiếp tục một buổi trưa
Ðâm xiên vào cổ áo lập lòe và
lổ đổ
Ai đó nói nhỏ: Thôi em đừng
Cuộc tận hiến cũng có hồi kết
của nó.
Những đứa trẻ vừa nghe tin
Chúng tay tìm những chùm bông
cỏ
Bốn năm người thi sĩ sót lại
trong thành phố
Tới bên đèn đặt những nhành
lá
Rồi khoảng yên lặn thăm thẵm
giữa những hồi gió
Rồi quán sách ở ngã ba
*
Một thềm hiên chùa một mái cà
phê
Một mặt bàn ngó ra trời
Ngó lui vào là cổng ngỏ
Ngoài cổng ngỏ là bát ngát
Những âm vọng của lời
Và những lầu đài ngôn ngữ u
tịch của người
những bài ca trưa người từng
bước đi, từng hát
Bụi cát, tán cây, nữ sinh,
tiếng xe cộ, âm mây về, bát ngát, ho,
Khao khan phổi, lá ngực,
người hát
Người thấy ngược (như sấm
chớp trời xanh) người hát
mây trắng từ Mỹ Tho tới Duy
Xuyên
mây trắng từ Senegal về Ðiện
Bàn
mây trời Sài Gòn mây trắng Hy
Lạp
mây trắng Hà Tĩnh chiêm bao
Uyên nguyên
mây trắng và một chuỗi tiếng
cười nghèn nghẹn
một buổi trưa nào
Như Dzẫn Dzậy Ðó
Khi tất cả đã ngủ trong suốt
người hát và người nói răng
rứa mi và
Ðể làm chi
Ðể làm chi để làm chi
Những làm thinh bên đường lá
thiên thu hẹp
*
Trong giấc mộng của những mái
tôn rỉ đỏ
(và những con người dưới một
mái hiên chùa Sài Gòn)
Mây trắng đang kéo hàng
và màu xanh đang sửa lại khuy
áo cho người
Ôi!
trong suốt xanh, người
người làm thinh
THƯỜNG QUÁN
Hiện Tượng Bùi Giáng
THỤY
KHUÊ
Sinh thời, Bùi Giáng bảo:
“Hãy để cho tôi yên, tôi dại. Ðừng ai nói đến tôi. Và nhất là đừng có ai
bàn đến thơ tôi” Có lẽ vì tôn trọng nhà thơ, cho nên ít ai bàn đến thơ
ông.
Như ông, Bùi Giáng sống tiêu
dao suốt cõi mù sa bên rừng. Thơ ông cả đời lục bát. Tại sao lục bát? Bởi
vì, đối với Bùi Giáng : “Lục Bát Việt Nam là cõi thi ca hoằng viễn
nhất, kỳ ảo nhất của năm châu bốn biển, ba bảy sông hồ”.
Về bản thân mình, Bùi Giáng
tự họa: “nhe răng cười trong bóng tối...không bao giờ bắt chuồn chuồn
mà cứ bảo rằng mình luôn luôn bắt chuồn chuồn... Không thiết chi đọc sách
mà vẫn cặm cụi đọc sách hoài... Chán chường thi ca mà cứ làm thơ hoài...
Chuốc sầu vạn đại thì bảo rằng mua vui cũng được một vài trống canh.”
Hỏi về tiểu sử Bùi
Giáng trả lời:
Hỏi tên? Rằng biển xanh
đâu
Hỏi quê? Rằng mộng ban đầu
rất xa
Gọi tên là một hai ba
Ðếm là diệu tưởng, đó là nghi
tâm
Trên báo Văn, số 26 tháng 8
năm 1984, Mai Thảo kể lại rằng khi hỏi về cái lực viết phi phàm của Bùi
Giáng, Thanh Tâm Tuyền lắc đầu cười: “chịu, không giải thích được [...]
Nói đến mấy ngằn bài thơ Bùi Giáng là đúng. Mà nói thơ Bùi Giáng chỉ có
một bài, vô tận, vô cùng là đúng hơn. Ngủ ra thơ. Thở ra thơ. Ði ra thơ.
Ðứng ra thơ. Chứ không phải nghĩ thơ, làm thơ.”
Vẫn theo lời Mai Thảo, ông
Thanh Tuệ, giám đốc nhà xuất bản An Tiêm, thuật lại: “Anh lang thang
suốt ngày chẳng thấy lúc nào ngồi viết hết. La cà hết nơi này đến nơi
khác, uống rượu say ngất rồi về lầu lăn sàn ngủ, nhiều ngày bỏ cả bữa ăn.
Ðêm cũng không thức, chỗ nằm tối thẳm. Tôi in không kịp, nói ảnh tạm ngừng
thì ảnh ngừng. Nói có máy, có giấy, có buổi sáng, buổi chiều ảnh đã tới
ném bịch xuống cả năm bảy trăm trang. Cứ thế đem sắp chữ thôi, đâu có thì
giờ đọc.”
Mai Thảo kể tiếp khi làm số
Văn, đặc biệt về Bùi Giáng: “Tôi hỏi xin ông những bài thơ mới nhất.
Ông gật. Tưởng lấy ở túi vải ra. Hoặc nói về lấy, hoặc nói hôm sau. Tất cả
đều không đúng. Ông hỏi mượn một cây bút, xin một xấp giấy, một chai bia
lớn nữa, đoạn ngồi xuống và trước sự kinh ngạc cực điểm của chúng tôi, bắt
đầu tại chỗ làm thơ [...] Lần đó, tôi đã thấy, đã hiểu tại sao Bùi Giáng,
cứ cánh bướm rong chơi, cứ phiêu bồng lãng du mà vẫn có ngay nghìn câu một
buổi.”
Về những cơn điên Bùi
Giáng Phạm Xuân Ðài kể trong lời tựa tập thơ Bùi Giáng: ”chỉ có thơ và
những cơn điên [..] Bây giờ (năm 1992) anh ít làm thơ lắm, còn các cơn
điên thì vẫn viếng thăm anh gần như định kỳ. Những lúc ấy anh đi nhiều
nơi, nhưng thường xuất hiện ở vùng chợ Trương Minh Giảng (chỗ đại học Vạn
Hạnh, là nơi ngày xưa anh thường trú ngụ) đứng giữa đường vung tay điều
khiển xe cộ cử chỉ rất linh động, đặc biệt đôi mắt sáng quắc bừng bừng
[...] Có khi anh múa may trong một lớp áo lòe loẹt, động tác mạnh mẽ chính
xác gần như múa võ, miệng hò hét như đang nạt nộ với một đối tượng vô
hình.”
Ðó là hiện tượng Bùi Giáng,
qua lời kể của những người thân trong giới văn học.
Bùi Giáng là ai? Bùi Văn
Vịnh, em của Bùi Giáng , cho biết: Bùi giáng sinh ngày 17 tháng 12 năm
1926 tại làng Thanh Châu, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam.
Thuở nhỏ, học trường Bảo An
tại Ðiện Bàn, Quảng Nam, trung học ở trường Thuận Hóa, Huế, năm 1950, đậu
Tú Tài 2 văn chương ở Liên Khu 5. Sau đó ra liên Khu 4 học tiếp đại học.
Nhưng sau khi nghe qua bài diễn văn khai giảng của ông viện trưởng Bùi
Giáng quay về Quảng Nam và bắt đầu quảng đời được gọi là “Mười lăm năm
chăn đê ở núi đồi Trung Việt“.
Tháng năm 1952, Bùi Giáng về
Huế thi Tú Tài tương đương và vào Sài Gòn ghi danh Ðại Học Văn Khoa.
Lần này, sau khi nhìn danh
sách giáo sư giảng dạy ở Văn Khoa, Bùi Giáng quyết định chấm dứt việc học
ở trường và bắt đầu viết khảo luận, sáng tác, dịch thuật và đi dạy học tại
các trường tư thục.
Từ năm 1957 đến 1997, Bùi
Giáng có khoảng 55 tác phẩm đã in về thơ, dịch và triết. Như lời Mai Thảo,
Thanh Tâm Tuyền, Thanh Tuệ, thơ có đến nghìn bài. Và nội trong một
ngày, có thể ném bịch một vài trăm trang sách. Ðúng là một kỷ lục có
một không hai.
Chúng ta thử tìm hiểu bản
chất của kỷ lục ấy qua một vài trang sách của Bùi Giáng trong con đường
ngã ba bước đi của tư tưởng, do An Tiêm Xuất bản lần thứ nhất tại Sài Gòn
Năm 1972, và tái bản tại hải ngoại.
Có thể nói trong cuốn sách
này, cái gọi là điên của Bùi Giáng phát hiện rõ rệt dưới hình thức loạn
ngôn, ngộ chữ cao độ. Về Heidegger, Bùi Giáng viết: “Tất cả con đường tư
tưởng của Heidergger là mọi mọi lối nhiếp đẫn bước đi về những vùng u kín
trong cổ lục uyên nguyên” (trang 13)
Về Nietzsche, ông viết:
“Nietzsche không phải là đại hải đại dương, Nietzsche đã đón vào lòng mình
một dòng sông dơ bẩn. Và từ đó? Từ đó, Nietzsche biết thành một loại người
mạt hậu theo mọi nghĩa thái thậm ly kỳ. Con người mạt hậu và hư vô chữ
nghĩa, con người mạt hậu và sa mạt tinh hoa, con người mạt hậu và Mạt Hậu
“Tử Sinh Môn” Hoạt Tinh Thể, con người mạt hậu và Siêu Hình Học Lãnh Ðịa,
con nguời mật hậu và Ðịnh Mệnh Phối Tiết Sử Lịch Tồn Lưu, ÐỊnh Mệnh Phối
Tiết Sử Lịch Tồn Lưu, và Siêu Hình Học theo nghĩa Sử Lịch chân lý của Hiện
Thể như là Hiện Thể, Sử Lịch chân lý của Hiện Thể và Ðịnh Mệnh Tồn Lưu
thoái tàng ư mật, Tồn Lưu thoái tàng ư mật vàHằng Thể bước vào vòng di
vong trầm một, từ di vong trầm một còn chút hậu tình ân ốc nào sẽ “ trột
mầm” cho một trận Dịch Chuyển thông hành của Ðịnh Mệnh hay không? Hay Siêu
Hình Học vẫn mãi mãi kiên trì tồn lập trong cuộc đú đỡn “ trê lưu ư ngoại”
bất khả tư nghị khuyết phạp từ Hoạt Tinh Thể của Hư Vô?...” (trang17)
Và cứ như thế, Bùi Giáng sản
xuất 499 trang Con Ðường Ngã Ba, Bước Ði Của Tư Tưởng.
Ðiểm thích thú nhất của người
đọc trong cuốn sách này là những trích đoạn thơ Bùi Giáng, phần lớn là
những câu thơ hay, tỏa ra những suy tư sâu lắng về bản chất con người.
Nhưng trong 499 trang chữ ấy,
người đọc tìm thấy rất ít dòng đứng đắn và chỉ tỉnh táo bàn về những vấn
đề triết học như hiện sinh và bản thể, tồn tại và thời gian, mặc dù ông
rất ngưỡng mộ Heidegger, người thầy hiện sinh được ông trích, dịch một
cách kỳ cục. Ví dụ như câu này, dịch ra từ tiếng Pháp, tiếng Ðức: “Nhưng
mà lời thuyết thoại trì ngự, trong (khởi từ) Ðịnh Mệnh Phối Tiết mở phơi,
sẽ ra sao nếu như cái Sở Khải Khai trong Song Trùng Tịch Hạp bị Ðịnh Mệnh
Phối Tiết (ruồng rẫy) bỏ phó mặc cho cuộc thể hội vất vơ nhân tuần (dung
thường nhật kệ ) của con người từ diệt chúng tử chúng sinh?”
(Con Ðường Ngã Ba Bước Ði Của
Tư Tưởng, trang 12 – 13)
Dù đặc sệt những tên tuổi
triết gia, nặng ký trích dẫn thiên kinh, vạn điển; dù có mộtsố ý trội lên
về vấn đề đọc sách, đọc Nguyễn Du, đọc Bùi Giáng, về sự gặp gỡ giữa những
nhà tư tưởng lớn, đả kích một số nhà xuất bản không tôn trọng văn bản của
tác giả, Con Ðường Ngã Ba vẫn không phải là cuốn sách bàn về triết học,
hoặc đưa ra một hệ thống tư tưởng mạch lạc; mà có thể nói đây chỉ là cuốn
phiếm luận bí hiểm, ngôn ngữ thần trú, nhại triết học, nhạo người đọc. Cho
nên khi TẠ Tỵ viết: “Bùi Giáng đối thoại với Nietzsche, Sophocle,
{arénide, Khổng Tử, Lão Tử, Sartre, Camus... “ thì e rằng Tạ Tỵ quá lời.
Sự tìm kiếm siêu hình nơi Bùi Giáng, như chỉ dừng ở phần vỏ của ngôn từ:
tồn sinh, tồn lưu, hằng thể, hư vô, logos,... mà không đi vào nội tâm của
suy tưởng. Hoặc có lẽ Bùi Giáng chỉ muốn rỡn chơi. Nếu ông nhắc tới Như
Lai, Bồ Tát, Heidegger, Parménide, Platon, Socrate cũng chỉ như ông nói
đến Nam Phương Hoàng Hậu, Dương Quý Phi, MarilynMonroe, đười ươi, chuồn
chuồn, châu chấu v.v... vậy thôi, trong một trạng thái “tẩu hỏa nhập ma”,
một tinh thần anarchiste toàn diện. Thái độ arachiste của Bùi Giáng, ở đây
gần với nghĩa “phức loạn tri năng” của Ðào Duy Anh và rất xa với nghĩa “vô
chính phủ” mà người ta thường gán cho arachiste theo nghĩa hẹp.
Phải chăng Bùi Giáng chỉ muốn
“hù dọa” người đọc không chuyên môn? Hay ông muốn nhại, diễu, những hệ
thống suy tưởng mà một số trí thức quen dùng như mẫu mực hoạt động tinh
thần? Biến chúng thành một thứ charabia, ngôn ngữ vấn đáp chuồn chuồn,
châu chấu, nói trẹ, nói xàm, nói bá láp và ông có khả năng sản xuất mỗi
ngày vài trăm trang như thế?
Thái độ anarchiste toàn diện
này mở rộng trong đời sống, trở thành một bản năng phản kháng quẫy đời:
Cởi quần áo giữa lớp học, tắm nơi công cộng, ngủ vỉa hè, trở thành
clochard (hành khất say rượu), mặc áo rằn ri lính ngụy, để chỉ đường...tất
cả những “cơn điên” ấy của Bùi Giáng chứng minh sự sáng suốt Bùi Giáng
không điên.
Không điên vì ông chỉ đẩy đến
cùng trạng thái hiện sinh, chứng nghiệm ý thức trần trụi về bản thể. Cởi
dần năm bảy lớp quần áo chẳng qua chỉ là hiện ảnh “trút gọn hiện tượng”,
bóc vỏ các tầng lớp bề ngòi của “hiện tượng” để tìm ra bản chất trong hiện
tượng luận Husserl.
Trở thành clochard là một
cách thể nghiệm tự do tự hủy.
Trong những đệ tử hiện sinh
thời ấy. Bùi Giáng là người đi xa nhất trong hành động tự hủy và hành xác.
Tự hủy để chứng minh Cá nhân con người đã chán ngấy cuộc sống, nó còn
quyết định tự do lựa chọn, và sự hủy hoại bản thân là sự lựa chọn tiến gần
nhất đến tự do tuyệt đối.
Sau 75, người ta càng yêu Bùi
Giáng hơn, vì trong một xã hội được bị lồng vào khuôn phép, một xã hội đã
ổn định cơ thể, công chúng yêu mến những gì bất thường, yêu những kẻ ngoại
đạo, bất ổn.
Bùi Giáng là người ngoại đạo
duy nhất dám làm lũng đoạn môi trường ổn định bằng thái độ tư hủy. Cái
điên của Bùi Giáng là cái điên sáng suốt trong một tình thế không có cứu
cánh nào khác nếu không tìm về bản thể của con người.
Thơ Bùi Giáng, hiện sinh
trong đoạn trường và định mệnh
Những “dạ thưa”. Những
“tồn sinh”, những “phố thị”, những “cố quận”, “đười ươi”, đã trở thành
những cốt cách, những địa chỉ rất Bùi Giáng:
Dạ thưa phố Huế bây giờ
Vẫn còn núi Ngự bên bờ sông
Hương
Dạ thưa Vĩ Dạ về gần
Ðã từ xa lắm thiên thần nhớ
em
Thơ Bùi Giáng, ngay từ thuở
đầu đã rong chơi, lãng mạng, tinh nghịch, nhẹ nhàng, hóm hỉnh, luôn luôn
là những lời vấn đáp lẩn thẩn về ý nghĩa cuộc đời, về lẽ tồn sinh, về
những chuyện phù du, dâu bể, ẩn kín một dụng tình khép mở Xuân Hương:
Cá ở ngoài khe có ít nhiều
Cồn lau cỏ lách có hoang liêu
Em về có hỏi răng ri rứa
Nhắm mắt đưa chân có bận
liều.
(Bờ trần gian)
hoặc:
Bỏ hai chân xuống một vùng
Nước truông là lá thu rừng
xuống khe.
( Bỏ hai chân)
Những dòng thơ trên đây, theo
như lời Mai Thảo, Bùi Giáng đã làm một mạch, tại chỗ, xuất bút thành thơ.
Huyền thoại Bùi Giáng, thi sĩ bẩm sinh, poète né, trong thập niên 60 – 70,
được xác định như một hiện tượng văn học độc đáo. Như thể ông biết trước
đường đi nước bước của thơ. Có khả năng thiên bẩm về sự lang thang ngơ
ngẩn của nhũ trên đời, và chỉ cần huơ tay, bắt chúng, nhốt vào ngay câu
lục bát, như Bình Nguyên Lộc “nhốt gió”, là có ngay thơ Bùi Giáng:
Một hôm đếm một ra ba
Thật là lạ lắm ấy là cái chi
Hay
Người con gái lội qua khe
Bàn chân với nước lạnh đè lên
nhau
Nỗi niềm tưởng lại xưa sau
Bàn chân với nước cùng nhau
lại đè.
(Lá hoa cồn)
Hỏi tên? Rằng biển xanh
dâu
Hỏi quê? Rằng mộng ban đầu
rất xa
Gọi tên là một hai ba
Ðếm là diệu tưởng, đo là nghi
tâm
Bốn câu tự họa trên đây dường
như gói trọn bản chất thơ ca và tư tưởng Bùi Giáng. Một bản chất đa mang
nỗi hiện sinh hoang tưởng trong một “đạo khờ” gắn bó với đoạn trường tái
tân thanh (chữ củ Bùi Giáng tiếp nhận Nguyễn Du như một thông đạo, thông
thư, thông mệnh văn học).
Thân phận dâu bể của con
người, nỗi hoài nghi về số kiếp, ta từ đâu lại? Ta là ai? Những trầm luân
biến đổi làm sao đo, đếm, đặt tên được? Ðến bản thân ta, ta còn không
biết, nữa là... Nếu trường phái hiện sinh (Sarter) bác bỏ tính chất định
mệnh, thì ở Bùi Giáng, định mệnh (Kiều) và hiện sinh giao hưởng với nhau
thành một cấu trúc tư tưởng mới, tạo nên những vần thơ đậm dấu Ðạm Tiên,
hắt ra những ánh siêu thực:
Em chết bên bờ lúa
Ðẻ lại bên đường mòn
Một dấu chân bước của
Một bàn chân bé con
Anh qua miền cao nguyên
Nhìn chân trời bữa nọ
Ðêm cuồng mưa khóc điên
Trăng cuồng khuya trốn gió
Mười năm sau xuống ruộng
Ðếm lại lúa bờ liền
Máu trong mình mòn ruỗng
Xương trong mình rã riêng
(Mưa nguồn)
Bùi Giáng có những câu thơ
rất cao, rất tĩnh, rất sâu, thanh thản, gợi đến hư vô trong một không gian
lãng mạn trữ tình, ít thấy xuất hiện trong thơ Việt.
Thưa em buổi trưa đi vào giữa
lòng lá nhỏ
Tiếng kêu kia còn một chút
mong manh
Dòng nức nở như tia hồng đốm
đỏ
Lạc trời cao kết tụ bóng
không thành
(hư vô và vĩnh viễn – Mưa
nguồn)
Không gian Bùi Giáng, một cõi
hư không đầy dấu hỏi, bồng bế nhau đi, năm này qua tháng kác, một cõi
trùng sinh, di động luân hồi.
Những nhịp bước trên đường
còn dội mãi
Vang về đâu không vọng lại
hồi âm
Của réo rắt riên một lần mãi
mãi
Gió phương trời ủ mộng giữa
hoa tâm
Em hỏi mãi tuy biết lời đáp
lại
Chảng bao giờ thỏa đáng giữa
đời câm
Em ngó mãi những chiều về trở
lại
Manh những gì về trong cõi
trăm năm....
(Chiều – Mưa nguồn)
Từ Nguyễn Du, Bùi Giáng trích
tạo nên một mô-típ bạc mệnh hiện đại, mầu sắc siêu thực, tài tử và tài
hoa, môt chất thơ giao thoa Nguyễn Du Bùi Giáng
Lớp phiêu bồng mọc trăng ngàn
Thành xưa phố cũ muôn vàn
phía sau
Ðạp thanh vẽ bóng lộn mầu
Góp dâng cữ gió nghiêng đầu
sương mây
Ngõ ban sơ hạnh ngân đài
Cổng xô còn vọng điệu tài tử
qua
Xin chào giữa bước chân ra
Chết từ sơ ngộ mầu hoa trên
ngàn
(Mầu hoa trên ngàn)
Nơi Bùi Giáng còn một mô-típ
bạc mệnh, cuồng khất, tổng hợp tính chất đoạn trường, tồn sinh, ngông
ngôn, rất liều và rất loạn, mà cũng là vọng âm của niềm hoang mang tuyệt
đối:
Hồng quần rất mực bước ra
Trường quần duệ địa phong hoa
lá cồn
Phải rằng nắng quáng dập dồn?
Hay là đèn trút linh hồn oái
oăm?
Phải là nguyệt giữa đêm rằm?
Nguyên tiêu lãng đãng lá nẳm
ngẩn ngơ?
Kể từ hằng thủy ban sơ?
Kể từ sơ thủy về tờ vẽ trang?
Kể từ thu tạ lên đàng?
Rừng phong thu đã quan san
nhuộm mầu?
Phải rằng đó trước kia sau?
Hay là sau trước còn tao ngộ
gì?
(Con đường ngã ba)
*
Nhưng bi kịch của Bùi Giáng
là ông lập lại mình.
Trong gần nửa thế kỷ làm thơ,
Bùi Giáng để lại hàng ngàn bài, có những câu thơ tuyệt hay, nhưng chính sự
lập lại những khám phá ngôn ngữ buổi đầu khiến thơ ông trở thành khuôn
sáo, về mặt từ ngữ cũng như tư tưởng. Những dạ thưa, tồn sinh, trùng lai,
phố thị của Bùi Giáng, tà huy của Nguyễn Gia Thiều, mù sa, trăm năm của
Nguyễn Du... ban đầu làm xuyến xao người đọc: Em về rũ áo mù sa, Trút
quần phong nhụy cho tà huy bay. Nhưng vì lập lại nhiều lần chúng bị
phá giá. Hiện tượng phá giá này có mặt ngay ở những tác phẩm đầu và chủ
yếu của Bùi Giáng.
Từ Mưa Nguồn, Lá Hoa Cồn, năm
62, 63 đã thấy xuất hiện tính chất đoạn trường, tồn sinh nhu tinh thần
chínhtrong tư tưởng của Bùi Giáng: Nguyễn Du, Tản Ðà gặp gỡ Heidegger,
Breton phóng sinh một tạng chán đời mới lạ. Bài Rượu Uống trong Lá Hoa
Cồn, một thứ đoạn trường ngông rất lãng mạng siêu thực, tiêu biểu cho tính
chất lang thang trong cấu trúc thơ Bùi Giáng:
Thưa em rượu uống bây giờ
Là trăm năm gục hai bờ tử
sinh
Ðộng hờ hững chúa điêu linh
Em làm Hoàng Hậu mọc tình cỏ
phơi
Nhà ma cửa quỷ đi đời
Chìm hơi thở đục trong lời
xuân xanh
Càn khôn xiêm mỏng che mành
Về trong thiên hạ em thành
thiên thân.
Thưa em rượu uống bây giờ
Là thiên cổ lụy còn trơ bên
mình
Tài hoa tiếng vọng điêu linh
Phạm Ðan Phượng chết theo
Quỳnh Như sao.
Thưa em từ bữa nghiêng chào
Chớm trang đầu chợt sóng trào
trường giang
Em đi rắc lá trên đàng
Cỏ xanh rì mọc suốt càn khôn
kia
Mùa xuân mưa rưới mộng lìa
Về trong nắng hạ mép bìa sai
bâu
Thưa em rượu uống bây giờ
Là trong lát nữa lên bờ đuổi
ma
Chạy quang cồn cụm lá già
Rách như bươm suốt ruộng sa
mạc đồng
Càn khôn gió đổ chất chồng
Rú như beo rống như hùm đổi
hang
Trên rừng dưới lũng tan hoang
Vẫ sừng sững bóng chắn ngang
quỷ sầu
Thưa em rượu uống bây giờ
Là trong lát nữa trăng mờ
hỏi ma
Hỗn mang về giữa hiên nhà
Bây giờ cố quận tên là chiêm
bao
Nhìn nhau trong lũy ngoài hào
Lời phôi dựng một điệu chào
dị sai
Trên đầu thế kỷ chia hai
Nguồn man mác lạnh tìm ai bây
giờ
Thưa em rượu uống bây giờ
Là thiên thu lại còn trơ hận
trường
Chung cầm dâu biển khôn lường
Chân trời mộng lý con đường
chia ba
Nam đình doanh trại dàn qua
Trống chầu trùng ngộ thưa là
không mong
Hoạt tồn phát tiết sầu đong
Tràng giang thế kỷ xô dòng
xuống lên.
Thưa em rượu uống bây giờ là
điệp khúc mấu chốt dẫn đến câu thơ thứ nhì: Là trăm năm gục hai bờ tử
sinh. Cả hai nằm trong cầu trúc song song, tổng hợp quan niệm ngông, đoàn
trường và hiện sinh toàn bài. Câu ba, câu bốn: Ðộng hờ hững chúa điêu
linh, Em làm Hoàng Hậu mọc tình cỏ phơi, đệm thêm chất lẵng lơ dục tính,
nhưng được loãng đi vì loại hình này được Bùi Giáng dùng nhiều. Rồi chìm
hơi thở đục trong lời sương xanh, một câu rất hay bị đặt bên một câu lãng
xẹt: Nhà ma quỷ đi đời. Nếu chúng ta đọc đến nhịp thơ thứ nhì:
Thưa em rượu uống bây giờ
Là thiên cổ luỵ còn trơ bên
mình
Cũng vẫn thấy nguyên những
nhược điểm như nhịp thơ đầu, tức là trong phần thơ đệm có những vội vàng,
dễ dãi, ghép chữ, ghép ý rất sáo: Tài hoa tiếng vọng điêu linh, Phạm Ðan
Phượng chết theo Quỳnh Như sao.
Ở những nhịp sau, thì ngay
chính điệp khúc mấu chốt:
Thưa em rượu uống bây giờ
Là trong lát nữa lên bờ đuổi
ma
Thưa em rượu uống bây giờ
Là trong lát nữa trăng mờ
hỏi ma
Thưa em rượu uống bây giờ
Là thiên thu lại còn trơ hận
trường
Ðã có sự lập lại chính mình
như thế, như thể nhà thơ tiện tay bắt được chữ nào vội bỏ ngay vào lục
bát, không màng nhìn lại những câu thơ đầu nữa.
*
Tất nhiên láy là một quy ước
rất thường trong thi ca. Nhưng láy chỉ làm tăng giá trị thơ khi nó dưa đến
những dồn dập hoặc trong cảm xúc, hoặc trong nhịp điệu, hoặc trong sinh
động... Tức là láy phải đưa tới một trạng thái căng thẳng, tới một vận tốc
khác trong tiến trình âm và ý.
Ví dụ:
Này chồng , này vợ, này
cha
Này là em ruột này là em dâu
Là một trong cách láy của
Nguyễn Du, vừa tăng vận tốc miêu tả, vừa gia tốc sức ép của hiện thực,
rành rành, chính xác, chỉ mặt, chỉ tên.
Hoặc:
Làm cho cho mệt cho mê
Làm cho đau đớn ê chề cho coi
Láy ở đây lũy thừa mật độ ác
liệt của Tú Bà, hoặc:
Buồn trông cửa bể chiều hôm
Thuyền ai thấp thoáng cánh
bưồm xa xa
Buồn trông ngọn nước mới sa
Hoa trôi man mác biết là về
đâu
Mỗi lần láy là một lần Nguyễn
Du chuyển cảnh, chuyển tình.
Sự láy lại, nơi Bùi Giáng,
rất thường khi chỉ là láy dập dình tại chỗ, láy lười, thấy hợp vần, tiện
thể thì láy. Láy hồ đồ ít khi mang tới trạng thái mới, cảm xúc mới, hoặc
một sức ép gia tăng, mà chỉ cho ta một cảm tưởng dằng dai, lai tạp:
Hãy mang tôi tới giữa đời
Giết tôi chết giữa cõi đời
mốc meo
Hãy mang tôi tới nắng chiều
Giết tôi chết giữa một chiều
khe mương
Hãy mang tôi tới dặm trường
Giết tôi chết giữa con đường
bơ vơ
Hãy mang tôi tới bất ngờ
Giết tôi ngẫu nhĩ trong giờ
ngẫu nhiên
Hãy mang tôi tới diện tiền
Giết tôi chết giữa người
thuyền quyên kia
(Sa mạc trường ca, Cầu nguyện
Ca)
Jacques Brel, năm 1966, khi
tuyên bố ngừng hát ở tột đỉnh danh vọng, trả lời câu hỏi: “Tại sao ông
ngừng hát lúc này?” Brel bảo: “Tôi ngừng vì muốn giữ lòng ngay thẳng
với thính giả và với chính mình. Bởi vì khi người nghệ sĩ như tôi, đã nắm
vững được tất cả những yếu tố kỹ thuật làm lay động lòng người, thì đó sẽ
có khuynh hướng ăn gian (tricher), phong tỏa người nghe bằng tất cả những
kỷ sảo của mình, và khi tôi biết mình sắp đi đến chỗ bước vào kỷ sảo, tôi
ngừng” Tất nhiên, Brel chỉ ngừng hát hai năm và năm 68, khi ông trở
lại với âm nhạc, đã với một tinh thần khác, hẳn Brel biết mình đã đoạn
tuyệt được với ý định dùng kỷ sảo để thu phục lòng người. Và Brel ở lại
với âm nhạc thêm sáu năm nữa.
Ở Bùi Giáng hình như không có
sự tự giới ấy. Cho nên, biết bao lần người đọc tiếc, giá Bùi Giáng đừng
ham chơi, chịu khó dừng lại ở chỗ đáng dừng để những câu thơ sáng giá hơn
như:
Bụi thu mờ ai phủi với hai
tay
Hoặc:
Em về mấy thế kỷ sau
Nhìn trăng có thấy nguyên màu
ấy không
Ta đi còn giữ đôi giòng
Lá rơi có dội ở nơi sương mù
Khỏi bị lọt vào khu rừng
hoang, ôm đồm những lời thơ vội vàng, mọc lên như cỏ dại.
*
Ám ảnh đoạn trường, tư tưởng
và ngôn ngữ Nguyễn Du theo đuổi Bùi Giáng suốt đời. Những tập thơ mới
nhất, in ở hải ngoại những năm gần đây càng lộ rõ. Trong những cuốn thơ
Bùi Giáng (sđd), Bùi Giáng 94 (in tại California năm 95), và một phần tập
Chớp Biển (sđd), Bùi Giáng tìm về người thầy Nguyễn Du như một cứu cánh.
Hầu như mỗi bài thơ của ông đều có ít nhất một chữ hoặc một câu của Nguyễn
Du. Và cấu trúc toàn bài thường dựa vào ý một câu Kiều:
Rằng xưa ký ức đàn bà
Tên là phụ nữ, tuổi là dấn
thân.
.... Trước đèn một tập mở ra
....
Biển dâu lục địa cõi mièn
....
Cảo thơm lần giở gió giăng
dậy thì
Ám ảnh “mù sa”, ám ảnh “chỉn
e” ám ảnh “vân mòng”, mai sau”, “trăm năm”, ngẫu nhĩ”, “phong tình”, “cổ
lục”, “dặm về”, “tử sinh”... trở thành lớp da thứ nhì của Bùi Giáng:
Rừng phong thu đã nhuốm
màu
Quan san ngần ấy tư trào ngần
kia
....
Chốn nào mộng mị chiêm bao
Chốn này tỉnh táo tiêu tao
vân mồng
Từ cảnh sang tình, từ mơ sang
thực, ám ảnh ngông ngữ trở thành ám ảnh tư tưởng. Bùi Giáng đã cạn dần hồn
mình và sống hồn Nguyễn Du trong đoạn cuối đời:
Em đi từ tỉnh mộng đầu
Một mình anh ở mang sầu trăm
năm
Em từ vô tận xa xăm
Trùng lai chất vấn: Từ trăm
năm nào?
Những câu hỏi mà Bùi Giáng
trải suốt đời thơ, thắc mắc, tìm kiếm, đặt nghi vấn về cỏi đi cõi ở, cõi
có, cõi không, biết đâu hôm nay Bùi Giáng chẳng đã tìm được Nguyễn Du ở
một cõi trùng lai nào đó, và ông đang chất vấn người thầy về nỗi đoạn
trường ấy, từ trăm năm nào?
THỤY KHUÊ
Tháng 10/1998
Bùi Giáng,
Càng điên... càng tỉnh;
Càng già... càng lãng mạng
NGUYỄN HƯNG QUỐC
Trong bài “Chép thơ” in trong
tập Bùi Giáng 1994 do thân nhân của Bùi Giáng Xuất bản tại California năm
1995, có hai câu mở đầu như sau:
Chép bài thơ cũ tặng em
Những bài thơ mới tèm nhem
tâm hồn
Ðó là nhận định của Bùi Giáng
về chính thơ của ông: những bài thơ ông mới viết sau này “tèm nhem tâm
hồn”, hay nói cách khác, sướt mướt đầu y những cảm xúc dễ dãi, một điều
hình như ông không thể tránh được nhưng ông lại không thích mấy, nên ông
không muốn chép tặng người thân.
Trong một bài thơ khác, “Từ
bấy tới nay” in trong tập Thơ Bùi Giáng do Thế Kỷ 21 xuất bản năm 1994,
Bùi Giáng, một lần nữa, lại ghi nhận sự thay đổi trong thơ của mình:
Chợt mùa thơ vội đổi giòng
Cỗi nguồn cũng bởi tự lòng mà
ra
Nhớ, trong bài “Xuân xanh
người Tàu” in trong tập mùa thu trong thi ca, năm 1969, nhân nhắc đến Nam
Phương Hoàng Hậu Nguyễn Thị Lan, Bùi Giáng làm hai câu thơ, trong đó, câu
đầu tiên hao hao như câu trên:
Chợt mùa thơ vội đăm chiêu
Bên mình phố thị Lan đìu hiu
đi
Câu thơ sáu chữ, chỉ khác
nhau hai chữ sau cùng. Nhưng đó là sự khác biệt quyết định. Sự thay đổi,
ngày xưa, chỉ là một sự thay đổi nhỏ nhoi: hơi thở tự dưng chùng lắng
xuống, trầm ngâm hẳn đi khi nhớ tới người phụ nữ mình ái mộ. Sự thay đổi
hiện nay không những đột ngột mà còn quyết liệt, toàn diện. Là một sự “đổi
giòng”. Từ sông Thương hay sông Mã hay ngược lại. Biến thơ Bùi Giáng, giai
đoạn trước, giai đoạn sau, có những khác biệt căn bản trong phong cách.
Trong bài “Thuở chưa điên” in trong tập thơ Bùi Giáng do Việt Thường xuất
bản tại Canada năm 1990, Bùi Giáng nói về hai đoạn thơ ấy:
Ấy là thơ thuở chưa điên
Ở trong dấu ngoặc quang xiên
reo cười
Bây giờ xoang điệu đười ươi
Ðiệu hoa lầu các ngậm ngùi
dấn thân
Bài thơ cấu trúc trên trục
đối lập: lúc người chưa điên thì thơ lại như điên; lúc người đã bị xem là
điên thì thơ, đằng sau cái vẻ ngớ ngẩn và nhảm nhí lại rất hiền triết,
chứa đựng thật nhiều tâm sự hắt hiu về cuộc đời.
Trước năm 1975, Bùi Giáng đã
có một số những cơn điên ngắn. Trong lời giới thiệu Bùi Giáng in trong
cuốn Thơ điên... thứ thiệt do Thái Bình Thiên Quốc xuất bản tại Sài Gòn
năm 1970, các bác sĩ làm việc trong dưỡng trí viện Nguyễn Văn Hoài đồng
thời cũng là những người đứng ra biên tập tập thơ, cho biết, lúc đầu Bùi
Giáng bị xếp vào loại điên nhẹ, nhưng từ tháng 5 năm 1969 thì ông bị
chuyển sang hạng điên nặng. Tuy nhiên trước năm 1975, ông chỉ bị điên từng
cơn. Sau 1975, bệnh tình của ông trở nên nặng hơn; những cơn điên đến với
ông thường xuyên hơn và cũng kéo dài hơn. Nhưng có điều lạ là, nếu so sánh
các tập thơ của Bùi Giáng xuất bản trước năm 1975, sau tập Mưa nguồn, với
các tập thơ của ông sau năm 1975, cả ở hải ngoại lẫn ở trong nước, chúng
ta sẽ thấy ngay là những tập thơ sau này tỉnh táo hơn hẳn.
Thơ Bùi Giáng trước năm 1975,
trừ tập Mưa Nguồn và phần nào, tập ngàn thu rớt hột, là một cuộc tra vấn
đầy khắc khoải về khả năng của ngôn ngữ. Ðó là những bài thơ viết về ngôn
ngữ của một kẻ mà số phận bắt buộc phải sử dụng ngôn ngữ như một phương
tiện diễn đạt và hơn nữa, như một cách thế duy nhất để tồn tại. Ông làm
thơ như một kẻ say mê chơi trò chơi chữ nghĩa:
Một hôm gầu guốc gầm ghì
Hai hôm gần gũi cũng vì ba
hôm
Bôm ha? đạn hả? Bao gồm
Gồm bao gạo đỏ bỏ gồm gạo đen
Dạo ấy Bùi Giáng có lẽ chưa
đọc Jacques Derrda, triết gia hàng đầu trong trào lưu hậu cấu trúc luận
(post-structuralism) và hủy cơ luận (desconstruction), người bắt đầu nổi
tiếng tại Âu và Mỹ trong khoảng thời gian từ 1967 đến 1972, nhưng mãi đến
năm 1975, tôi chưa thấy có dấu hiệu gì chứng tỏ là được biết đến nhiều tại
Việt Nam. Trong lý thuyết của Derrida, có một luận điểm quan trọng: nếu
ngôn ngữ, nói theo Ferdinand de Saussure là một hệ thống bao gồm một chuỗi
những khác biệt về âm kết hợp với một chuỗi những sự khác biệt về khái
niệm thì, theo Derrida, mối quan hệ giữa âm và khái niệm, hay nói theo
thuật ngữ ngôn ngữ học, giữa cái biểu đại (signifier) và cái biểu đạt
(signified) không phải là một thứ quan hệ ổn định. Derrida đặt ra từ
“différer” trong tiếng Pháp vừa có nghĩa là hoãn vừa có nghĩa là khác.
“Khác” là một ý niệm về không gian: ký hiệu này được phân biệt với các ký
hiệu khác. “Hoãn”, ngược lại, là một ý niệm về thời gian: một cái biểu đạt
để ám chỉ một cái được biểu đạt khác, rồi đến lược nó nữa, cái được biểu
đạt ấy lại trở thành cái biểu đạt. Các mối quan hệ, cứ thế, lan rộng ra
mãi. Minh chứng rõ nhất cho điều này có thể được nhìn thấy trong từ điển.
Chẳng hạn, chúng ta thử tra chữ “viết”. Ý nghĩa của chữõ “viết”, tức cái
được biểu đạt của ký hiệu “viết” được ghi là “vạch những đường nét để tạo
chữ”. Trong định nghĩa này, yếu tố quan trọng nhất là “vạch”, “vạch” là
gì? Với câu hỏi ấy, cái được biểu đạt (“vạch”) tức khắc biến thành cái
biểu đạt. Từ điển giải thích ý nghĩa của chữ “ vạch” là: “Tạo thành đường
thành nét”. Nhưng “tạo “là gì? Từ Ðiển ghi: “Làm cho từ không có trở thành
có”. Nhưng “làm” là gì? v.v... Cứ thế, liên tục. Ðiều này một mặt làm cho
mỗi từ không những chỉ có quan hệ với từ khác trong quan cảnh của nó mà
còn có những quan hệ vô tận với những từ khác ở ngoài văn cảnh, và mặc
khác, quan trọng hơn, làm cho cái gọi là ý nghĩa cứ triễn hạn mãi mãi (2)
Bài thơ ở trên của Bùi Giáng
là một đoạn trong chuỗi liên hệ vô tận trong ngôn ngữ: chữõ “một hôm” làm
ông tưởng đến “hai hôm” rồi “ba hôm”, rồi chữ “ba hôm” lảm ông liên tưởng
đến cách nói lái “bôm ha”; rồi trong “bôm ha”, từ tố “bôm” khiến ông liên
tưởng đến “đạn”, từ âm tố “gao”, ông liên tưởng đến “gạo”, v.v...thành ra,
chữ “một hôm” không phải chỉ gợi ra ý nghĩa là một đơn vị thời gian, mà
còn gợi ra ý nghĩa là súng đạn, là cơm gạo. Xin mở một dấu ngoặc: bài thơ
này được Bùi Giáng sáng tác trong giai đoạn chiến tranh Việt Nam đang hồi
khốc liệt. Thời ấy, với nhiều người, với rất nhiều người, sống một ngày
đồng nghĩa với sự chịu đựng những đe dọa từ chiến tranh và từ sinh kế.
Tuy nhiên, nếu ngôn ngữ chỉ
là một chuỗi những liên hệ bất tận như vậy thì, như các nhà hậu cấu trúc
luận sau này đã chỉ rõ, ngôn ngữ không còn khả năng quy chiếu vế hiện thực
và do đó, cũng không còn khả năng phát hiện chân lý được nữa. Bùi Giáng
hoàn toàn về điều đó. Trong bài “Phố phường cỏ mọc” in trong tập Mùa thu
trong thi ca, ông mỉa mai: “người ta tưởng chừng ngôn ngữ có thể nói ra
được sự thật”(3). Ai tưởng thì cứ tưởng, riêng ông, ông rất bi quan:
Tôi gọi Mỹ Tho là Mỹ Thỏ
Mỹ Thọ muôn đời là Lục
Tỉnh hôm nay
Tôi gọi Sóc Trăng là Sóc
Trắng
Gọi người sương phụ gái thơ
ngây.
(Lẫn lộn lung tung) (4)
Hoài nhi khả năng “tái hiện
hiện thực” của ngôn ngữ, có khi Bùi Giáng bỏ cuộc chơi trong lãnh vực ngữ
nghĩa để đuổi bắt một trò chơi ở ngữ âm, với nhịp điệu trầm bổng của các
thanh, các âm. Ðó là những lúc Bùi Giáng làm những câu thơ toàn bằng chữ
Hán hoặc những câu thơ hoàn toàn vô nghĩa, trong đó, chỉ có những tiếng
động lanh canh lách cách của các âm, các vần, các thanh điệu va chạm vào
nhau mà thôi. (5)
Những trò tra vấn ngôn ngữ
ấy, dù sao, cũng là những trò chơi của một người trí thức. Tôi nghĩ, đó là
ý nghĩa của cụm từø “ở trong dấu ngoặc” trong đoạn thơ trên của Bùi Giáng.
Sau này, chủ yếu là sau năm 1975, ông thoát được những ám ảnh thuần túy
trí thức ấy. Thơ của ông, đằng sau cái vẻ ngớ ngẩn điên khùng, lại chứa
đựng nhiều nhân tình hơn:
Bây giờ xoang điệu đười ươi
Ðiệu hoa lầu các ngậm ngùi
dấn thân
Nói đến “xoang điệu đười ươi”
là nói đến những yếu tố quậy phá bên ngoài. Ở đây nên chú ý là Bùi Giáng,
cả trước và sau năm 1975, đều nói đến cái điên của mình; tuy nhiên, sau
năm 1975, tần số xuất hiện của những bài viết về cái điên ấy tăng lên rất
cao. Hơn nữa, trong những bài thơ ấy, Bùi Giáng nhắc đến cái điên của ông
một cách cực kỳ tỉnh táo, như là cái điên của một ai khác:
Chớm vừa tỉnh táo hôm qua
Mà hôm nay đã hét la vội vàng
Oàn ào quậy phá xóm làng
(Cho hay là giống)
(6)
Ðôi khi với chút hài hước:
Ðiên cuồng mà tưởng nên thơ
Cuồng điên mà tưởng làm thơ
như thần
(Tặng bạn điên)
Có khi vừa hài hước vừa nhuốm
chút tự hào:
-Ủa,
phải anh sáu Giáng đó không?
-Và
cô có phải cô Bông năm nào?
-Anh
còn nhớ rõ, ôi chao
-Vợ
chồng tôi cũng lúc nào nhớ anh
-Anh
điên mà dzui dzẻ thập thành
-Còn
chúng tôi tỉnh táo mà đành buồn hiu!
(7)
Ðiên, mà ý thức về cái điên
của mình một cách sáng suốt như vậy, kể cũng rất lạ lùng. Nhưng điều đáng
lạ lùng hơn nữa là, càng điên thơ của Bùi Giáng càng chất chứa nhân tình,
hay nói theo ngôn ngữ của ông là “điệu hoa lầu các ngậm ngùi dấn thân”.
Thơ không còn là một trò chơi chữ nghĩa nữa mà là một sự bộc bạch, một sự
thố lộ tâm tình:
Lời tỉnh táo lời mê man
Ðiệu thê thiết rống điệu bàng
hoàng ca
(Y ư mộng du ư mê)
Một tiếng đoạn trường:
Câu thơ viết ngắn viết dài
Ghép làm một mảnh miệt mài
cho nhau
Ghép thật chậm ghép thật mau
Ghép lui ghép tới ghép gào
rống tru
(Câu thơ viết ngắn)
Ngay cả khi may mắn, được
hạnh phúc, Bùi Giáng cũng dùng thơ để gửi gắm niềm vui:
Những tờ thơ mỏng tạc ghi
Niềm vui vô tận từ khi dì về
Chính vì đem hết tâm tình, cả
vui lẫn buồn, cả hãnh phúc lẫn thống khổ, gửi gắm vào thơ như vậy, cho nêm
Bùi giáng mới khắc khoải trông đợi sự cảm thông của người đọc, điều, trước
năm 1975, có lẽ ông ít khi nghĩ tới:
Tôi cười tôi khóc bâng quơ
Người nghe người khóc có ngờ
chi không
(Bao giờ)
Hay:
Xổ bầu tâm sự điêu linh
Ai người chia sẽ với mình với
ta
(Một giờ)
Khát khao được thông cảm, có
lúc ông năn nỉ:
Tặng nhau từ ngữ lạc lầm
Cũng xin hồng lệ hãy đầm đìa
tuôn
(Y ư mộng du ư mê)
Nói đến “từ ngữ lạc lầm” là
nói đến sự bất lực của người sử dụng ngôn ngữ chứ không phải là sự bất lực
của chính bản thân ngôn ngữ. Ðó là sự thất vọng rất thực tế chứ không còn
là một sự thất vọng mang tính siêu hình.
Người điên ngôn ngữ điệp
trùng
Dở chừng như mộng dở chừng
như mê
Thưa em ngôn ngữ quặt què
Làm sao nói được nghiệp nghề
người điên
(Người điên)
Bùi Giáng , sau 1975, rõ ràng
là một nhà thơ “ngậm ngùi dấn thân”. Ông sống ngoài đường
phố nhiều hơn trong nhà; thơ
của ông cũng nhuốm nhiều chất bụi của nhân sinh. Rời bỏ những trang sách
triết học hiểm hóc của Nietszche, của Heidegger, ông lắng nghe những tiếng
nói âm thầm của đời sống chung quanh:
Anh đi đứng phố ngồi hè
Thiu thiu nằm ngủ lắng nghe
chuyện gì.
(Cảm ơn)
Cũng ý tương tự, ông có một
câu thơ khác không chừng ý vị hơn, mênh mang hơn:
Chiêm bao đứng phố ngồi hè
Nghìn phương mây gói còn nghe
ví dù
(Ví dù)
Nhà thơ đường phố ấy viết về
mình một cách rất đỗi hiền hòa:
Ðường quanh ngõ quẹo lang
thang
Niềm vui tao ngộ muôn vàn lạ
thay
Trái tim mỗi mới mỗi ngày
Mỗi giờ phút động mây trời
rung rinh
Ðường đi mất hút thình lình
Những khuôn mặt lạ những hình
ảnh quen
Tạm nhờ men rượu nguôi quên
Niềm vui nỗi nhớ chênh vênh
lạ lùng
(Ðường quanh ngõ quẹo)
Có thể nói, sau 1975, thơ của
Bùi Giáng giảm chất siêu hình và tăng rất nhiều cảm xúc. Thơ ông không còn
là những cuộc tra vấn, “lời nghi vấn lời”, mà chủ yếu là một sự bộc bạch
tâm sự, “lời lời vô tận tự lòng mà ra”. Ông viết nhiều về những buồn vui
trong đời thường.
Tôi ngồi chép mãi bài thơ
Quẩn quanh vần điệu bao giờ
cho xong
Ðôi phen lệ chảy ròng ròng
Tâm tình kín đáo giòng giòng
tuôn ra
Tiếng cười tiếng khóc tiếng
ca
Tưởng chừng khép mở màu hoa
mấy mùa
(Chuyện bữa trước bữa sau)
Hình như Bùi Giáng cũng ngạc
nhiên về điều ấy:
Rong chơi râu tóc bạc phơ
Còn nghe đắm đuối vần thơ yêu
người
(Râu tóc bạc phơ)
Ngạc nhiên, nhưng chưa chắc
ông đã hài lòng khi ông tự biết:
Mỗi ngày thân thể mỗi gầy
Mỗi năm tim máu mỗi nhầy nhụa
ra
(Mỗi ngày)
Có lẽ, Bùi Giáng xem những
bài thơ xuất phát từ tim máu “nhầy nhụa” ấy là những bài thơ “tèm nhem tâm
hồn” chăng?
Ðiều rất thú vị là sau 1975,
không phải chỉ có Bùi Giáng là trở thành nhà thơ lãng mạn chủ nghĩa theo
nghĩa là kẻ xem thơ chủ yếu như một sự bộc lộ cảm xúc và nhắm tới, trước
hết, mục dích giao cảm với tha nhân. Một sự “ đổi giòng” tương tự cũng
diễn ra trong sáng tác của rất nhiều người khác, kể cả Mai Thảo lẫn Thanh
Tâm Tuyền và Tô Thùy Yên, tuy ở mỗi người, mức độ và thời điểm “đổi giòng”
khác nhau. Hình như khi bị đẩy xuống tận cùng thảm họa, không còn lại gì
cả, người ta bắt đầu nghiêng xuống lắng nghe tâm tình của mình một cách
chăm chú và thành khẩn hơn, từ đó, người ta cũng đâm ra thèm khát được
thông cảm, được chia sẽ hơn chăng? Nếu đúng thế thì hiện tượng ít nhiều
chuyển sang xu hướng lãng mạng chủ nghĩa là một trong những đặc điểm lớn
của văn học miền Nam thời kỳ hậu 1975.
NGUYỄN HƯNG QUỐC
Chú thích:
1.Trích trong tập thơ điên...
thứ thiệt do Thái Bình Thiên quốc xuất bản tại Sài Gòn năm 1970.
2.Quan điểm về ngôn ngữ và
văn học cũa Jacques derrida chủ yếu được trình bày trong hai cuốn: De la
grammatologie (Minuit, Paris, 1967), Gayatri Chakravorty Spivak dịch ra
tiếng Anh, of Grammatology, Johns Hopkins University Press xuất bản năm
1976, và cuốn L’écriture et la différence (Seuil, Paris, 1967), Alan Bass
dịch sang tiếng Anh, Writing and Difference, Routledge xuất bản tại London
năm 1978. Cuốn sách giới thiệu Derrida một cách vắn tắt và dễ đọc nhất có
lẽ là cuốn Derrida của Christipher Johnson, Phoenix xuất bản tại London
năm 1997.
3. Bùi Giáng (1969), Mùa thu
trong thi ca, Sống mới in lại tại Hoa kỳ, không ghi năm, tr.223
4. Bài thơ này in trong tập
Ngàn thu rớt hột; (tôi bị mất tập thơ này và không nhớ số trang)
5. Về vấn đề ngôn ngữ trong
thơ Bùi Giáng, xin xem thêm chương “Cuộc hòa giải vô tận: trường hợp Bùi
Giáng” trong cuốn thơ, v.v... Của Nguyễn Hưng Quốc, văn nghệ xuất bản,
1996, tr.181-216.
6. Tất cả những câu thơ của
Bùi Giáng dẫn trong bài này nếu không có chú thích riêng đều trích từ các
tập thơ Bùi Giáng do Việt Thường xuất bản tại Canada năm 1990; Thế Kỷ 21
xuất bản tại California năm 1994 và Bùi Văn Vịnh xuất bản tại California
năm 1995.
7. Ghi theo trí nhớ, không
nhớ trong bài nào và tập nào.
Bùi Giáng, nhà thơ của ngày tháng ngao
du
CUNG TÍCH BIỀN
Thi sĩ Bùi Giáng đã ra đi.
Cuộc rong chơi rất đỗi tài tình của ông rồi cũng tạm ngưng. Ngưng phần
hình. Phần hồn hãy tiếp tục tồn sinh cùng sử lịch qua tác phẩm của ông và
chính cái sống rất mực Bùi Giáng nơi ông. Bùi Giáng giờ đây đã thong dong
bỏ chân xuống tháng ngày một cuộc lữ tao nhã khác, cho riêng một đời
thiêng Hoàng hạc.
Bùi Giáng đã trải một cánh
bay dài mênh mông chiếc bóng trong bầu trời Thi ca Việt Nam nửa thế kỷ
qua. Có thể mai kia, khi thần thái xã hội bình an hơn, việc thẩm định
những giá trị được công bằng, trường hợp Bùi Giáng sẽ lại được lật qua lộn
về tự do, nghiêm túc hơn.
Tôi viết bài này như một tri
ân đối với những gì Bùi Giáng lưu dấu nơi tôi.
*Ðôi điều phân vân thưa trước
Hiểu về Bùi Giáng là khó;
viết về ông t
