PHẬT GIÁO THỪA THIÊN - HUẾ
Phật Đản 2546. Phổ biến nội bộ.
+++
TẬP SAN
NGHIÊN CỨU PHẬT HỌC
Số 3
---o0o---
A TỲ ĐẠT MA CÂU XÁ LUẬN
阿 毘 達 磨 俱 舍 論
ABHIDHARMAKOŚABHĀṢYĀM
dịch và chú Thích PHƯỚC VIÊN
2.CÁC UẨN PHI SẮC.
A.TỤNG VĂN.
Hán văn.
此 中 根 與 境 許 即 十 處 界
受 領 納 隨 觸 想 取 像 爲 體
四 餘 名 行 蘊 如 是 受 等 三
及 無 表 無 為 名 法 處 法 界
識 謂 各 了 別 此 即 名 意 處
及 七 界 應 知 六 識 轉 為 意
由 即 六 識 身 無 間 滅 為 意
成 第 六 意 識 十 八 界 應 知
Phiên âm.
Thử trung căn dữ cảnh Hứa tức thập xứ giới
Thọ lãnh nạp tuỳ xúc Tưởng thủ tượng vi thể
Tứ dư danh hành uẩn Như thị thọ đẳng tam
Cập vô biểu vô vi Danh pháp xứ pháp giới
Thức vị các liễu biệt Thử tức danh ý xứ
Cập thất giới ưng tri Lục thức chuyển vi ý
Do tức lục thức thân Vô gián diệt vi ý
Thành đệ lục ý thức Thập bát giới ưng tri
Việt dịch.
Trong đây, căn và cảnh, là mười xứ, mười giới
Thọ, cảm nhận theo xúc. Tưởng, thủ tượng là thể/14/
Ngoài bốn, là hành uẩn. Như vậy, ba uẩn thọ v.v.../15/
và vô biểu, vô vi, là pháp xứ, pháp giới.
Thức, mỗi mỗi liễu biệt. Đây chính là ý xứ,
Và bảy giới, nên biết. Sáu thức chuyển thành ý/16/.
Tức chính sáu thức thân vô gián diệt, là ý.
Lập sở y thứ sáu; mười tám giới, nên biết./17/
B. LUẬN THÍCH.
1.Tổng hợp uẩn xứ giới của sắc.
Chính các tự thể sắc uẩn được nói ấy, là căn và cảnh tức mười xứ vậy
(14a-b) Trong đây, căn và cảnh, là mười xứ mười giới.
Nghĩa là, trong phạm vi của xứ, lập thành mười xứ -nhãn xứ, sắc xứ, v.v... cho đến thân xứ, xúc xứ. Trong phạm vi của giới, lập thành mười giới –nhãn giới, sắc giới, v.v... cho đến thân giới, xúc giới.
Nói xong về sắc uẩn và lập thành xứ giới. Tiếp đến, nói về ba uẩn: thọ, v.v... và lập thành xứ giới.
2.Thọ uẩn (vedanāskandha).
(14c) Thọ, cảm nhận theo xúc
Thọ uẩn có ba loại: lạc, khổ, bất khổ bất lạc. Lại nữa, thọ (sự cảm nhận) được chia thành sáu loại cảm nhận của thân -cảm nhận sinh ra do nhãn thức tiếp xúc với sắc trần; cho đến cảm nhận sinh ra do ý thức tiếp xúc với pháp trần.
3.Tưởng uẩn (saṃjñāskandha)
(14d) Tưởng, thủ tượng là thể
Tưởng uẩn lấy sự chấp thủ ảnh tượng làm thể, tức là chấp thủ các tướng xanh vàng, dài ngắn, nam nữ, oán thân, khổ vui v.v... Tưởng cũng chia thành sáu loại tưởng thân. Theo cách nói của thọ để hiểu.
4.Hành uẩn (saṃskāraskandha)
(15a) Ngoài bốn, là hành uẩn
i.Hành tức ý chí.
Ngoài (các hành thuộc) sắc, thọ, tưởng và thức, tất cả các hành còn lại gọi là hành uẩn. Nhưng trong kinh, đức Thế tôn nói : «sáu tư thân là hành uẩn, ấy do vì lực của nó tối thắng.» Nghĩa là thế nào? –Bởi lẽ, hành là tạo tác, tư là tự thể của tạo tác (nghiệp); nó (tư) có lực tạo tác mạnh mẽ cho nên gọi là tối thắng. Do vậy, đức Phật dạy : nếu có khả năng tạo tác các pháp hữu lậu, hữu vi, gọi đó là hành thủ uẩn ... . Nếu không như vậy, các tâm sở khác và các bất tương ưng hành pháp không nhiếp thuộc vào uẩn. (Như vậy) chẳng phải khổ, chẳng phải tập, thì không thể là nên biết, nên đoạn. Đức Thế tôn dạy : nếu đối với một pháp, chưa thấu triệt, chưa biết rõ, Ta nói rằng, không thể vượt qua giới hạn của sự khổ. Chưa đoạn chưa diệt cũng nói như vậy. Cho nên, ngoài bốn uẩn, các pháp hữu vi còn lại đều nhiếp thuộc hành uẩn.
ii.Tổng hợp uẩn, xứ, giới của pháp.
(15bcd) Lại nữa, ba uẩn thọ, v.v... cùng vô biểu, vô vi là pháp xứ, pháp giới.
Ba uẩn thọ, tưởng, hành và vô biểu sắc, ba loại vô vi, cả thảy bảy pháp, trong phạm vi của xứ, lập thành pháp xứ ở trong phạm vi của giới, lập thành pháp giới.
5. Thức uẩn (vijñānaskandha)
i.Định nghĩa .
(16a) Thức,mỗi mỗi liễu biệt;
Mỗi thức đối với từng đối tượng riêng của nó, thủ đắc tổng tướng cho nên gọi là thức uẩn. Lại nữa, thức uẩn còn chia thành sáu loại thức thân –nhãn thức thân cho đến ý thức thân.
ii. Ý xứ (manaāyatana)
Thức uẩn được đề cập ở đây, trong phạm vi của xứ,lập thành ý xứ;
(16b) Đây chính là ý xứ
iii.Ý giới (manodhātu)
Trong phạm vi của giới, lập thành bảy giới.
(16c) Và bảy giới,
Những gì là bảy ?
(16d) Sáu thức chuyển thành ý
Đó là nhãn thức giới cho đến ý thức giới; chính sáu thức thân chuyển thành ý giới.
Như vậy, năm uẩn được nói ở trong nầy là mười hai xứ, mười tám giới. Đó là, trừ vô biểu sắc, các sắc uẩn còn lại là mười xứ, cũng là mười giới. Các uẩn thọ, tưởng, hành cùng vô biểu, vô vi gọi là pháp xứ, cũng gọi là pháp giới.
Nên biết, thức uẩn gọi là ý xứ cũng gọi là bảy giới –sáu thức giới và ý giới.
iv. Tự thể của ý giới.
Há không phải thức uẩn là sáu thức thân ư; thế thì ngoài sáu thức nầy, cái gì gọi là ý giới ? không một pháp nào khác mà chính các thức ấy,
(17a-b) Tức chính sáu thức thân vô gián diệt, là ý.
Chính sáu thức thân nầy, sau khi diệt, không gián cách, có khả năng sinh khởi thức sau, cho nên gọi là ý giới. Chẳng hạn như, con của người nầy là cha của người kia; trái của cây nầy là giống của cây kia.
Nếu vậy, chỉ có 17 hoặc 12 giới mà thôi, vì sáu thức thân và ý thâu nhiếp lẫn nhau; và như vậy, vì lý do gì lại lập thành 18 giới?
(17c-d).Lập sở y thứ sáu; mười tám giới, nên biết.
Năm thức giới đều có năm giới nhãn, v.v... làm sở y; thức thứ sáu không có một sở y nào cả; do đó, với mục đích lấp thành sở y cho thức nầy mà nói ý giới. Như vậy, sở y, năng y, cảnh giới, mỗi loại có sáu, cọng thành 18 giới .
Nếu vậy, tối hậu tâm của bậc vô học (A la hán, Thập địa bồ tát), lẽ ra chẳng phải là ý giới, vì tâm nầy, sau khi diệt, không sinh khởi thức sau. Không phải vậy. Tâm nầy vốn đã có mặt trong tự thể của ý, do thiếu duyên nên không sinh khởi thức sau đó thôi.
TIẾT 2 : THIẾT LẬP BA KHOA
I.THỐNG NHẤT UẨN XỨ GIỚI
A.TỤNG VĂN
Hán văn
總 攝 一 切 法 由 一 蘊 處 界
攝 自 性 非 餘 以 離 他 性 故
類 境 識 同 故 雖 二 界 一 體
然 謂 令 端 嚴 眼 等 各 生 二
Phiên âm
Tổng nhiếp nhất thiết pháp do nhất uẩn xứ giới
Nhiếp tự tánh phi dư dĩ ly tha tánh cố
Loại cảnh thức đồng cố tuy nhị giới nhất thể
Nhiên vị linh đoan nghiêm nhãn đẳng, các sanh nhị
Việt dịch.
Tổng nhiếp tất cả pháp bằng một uẩn, xứ, giới;/18/
Nhiếp tự tánh, không ngoài vì lìa tha tánh vậy
Cùng một loại, cảnh, thức tuy hai giới, một thể
Song, vì khiến đoan nghiêm Nhãn, nhĩ đều sanh hai/19/
B. LUẬN THÍCH.
1.Nguyên lý tổng thể.
Ở đây, uẩn thâu nhiếp tất cả các pháp hữu vi; ngũ uẩn chỉ thâu nhiếp các pháp hữu lậu; xứ và giới thâu nhiếp toàn bộ tất cả các pháp.
Nhưng, theo tổng thể, nên biết :
(18a-b).Tổng nhiếp tất cả pháp bằng một uẩn, xứ, giới
Nghĩa là, với một sắc uẩn, một ý xứ và một pháp giới, nên biết thâu nhiếp tất cả các pháp. Ở trong các Kinh Luận có nói, về mặt thắng nghĩa,
(18c) Nhiếp tự tánh, không ngoài.
Nghĩa là chỉ thâu nhiếp tự tánh, không thâu nhiếp tha tánh. Vì sao?
(18d). vì lìa tha tánh vậy
Pháp nầy đối với một pháp khác không cùng chung tự tánh, luôn luôn có sự ngăn cách. Tự tánh cách biệt với tha tánh mà nói tương hợp là không đúng lý. Chẳng hạn như, nhãn căn chỉ thâu nhiếp sắc uẩn, nhãn xứ, nhãn giới, khổ đế, tập đế v.v... , những loại có cùng tự tánh. Không thâu nhiếp các uẩn khác, xứ khác, giới khác, v.v... những loại không có cùng tự tánh. Cũng trong Kinh Luận, có nói, về mặt thế tục, nên biết cũng có các pháp khác thâu nhiếp các pháp khác. Như bốn nhiếp pháp thâu nhiếp đồ chúng v.v.. .
2.Cá biệt.
Ba xứ nhãn, nhĩ, tỷ, mỗi một xứ đều có hai, thế thì vì sao, giới thể không phải là hai mươi mốt ?
Vấn nạn nầy phi lý, bởi lẽ ,
(19 a-b).Cùng một loại, cảnh, thức; tuy hai giới, một thể.
Cùng một loại : tức hai xứ có chung tự tánh là nhãn; cùng cảnh : hai xứ đều lấy sắc làm đối tượng; một thức : hai xứ đều là sở y của thức. Do đó, nhãn giới tuy có hai nhưng tự tánh chỉ một. Nhĩ, tỷ cũng nên an lập như vậy.
Nếu vậy, vì duyên cớ gì lại sanh ra hai y xứ ?
(19 c-d) Song, vì sự đoan nghiêm, Nhãn,v.v...,mỗi thứ có hai
Với mục đích khiến cho thân tướng sở y được đoan nghiêm nên giới thể tuy một nhưng xứ lại có hai. Nếu nhãn căn xứ, nhĩ căn xứ chỉ có một, tỷ căn xứ không có hai, thì thân thế trông rất khó coi .
Giải thích nầy không hợp lý; bởi lẽ, nếu từ xưa đến nay vốn như vậy thì có ai nói là xấu xí. Hơn nữa, giống miêu ly, v.v..., tuy có hai xứ nhưng có gì là đẹp đẽ.
Nếu nói vậy thì, ba căn kia vì sao lại có hai xứ ? –vì để giúp các thức có khả năng phân biệt, nhận biết rõ ràng hơn. Như thông thường, thế gian, nếu che một mắt, v.v... sự phân biệt, nhận biết về sắc, v.v..., không rõ ràng. Vì lý do đó, ba căn mỗi thứ đều có hai xứ.
Nói xong về sự thâu nhiếp trong uẩn, xứ, giới.
II.TÔNG LUẬN BA KHOA.
Hán văn.
聚 生 門 種 族 是 蘊 處 界 義
愚 根 樂 三 故 說 蘊 處 界 三
諍 根 生 死 人 及 次 第 因 故
於 諸 心 所 法 受 想 別 為 處
蘊 不 攝 無 為 義 不 相 應 故
隨 麤 染 器 等 界 別 次 第 立
前 五 境 唯 現 四 境 唯 所 造
餘 用 遠 速 明 或 隨 處 次 第
為 差 別 最 勝 攝 多 增 上 法
故 一 處 名 色 一 名 為 法 處
牟 尼 說 法 蘊 數 有 八 十 千
彼 體 語 或 名 此 色 行 蘊 攝
有 言 諸 法 蘊 量 如 彼 論 說
或 隨 蘊 等 言 如 實 行 對 治
如 是 餘 蘊 等 各 隨 其 所 應
攝 在 前 說 中 應 審 觀 自 相
空 界 謂 竅 隙 傳 說 是 明 闇
識 界 有 漏 識 有 情 生 所 依
Phiên âm
Tụ sanh môn chủng tộc thị uẩn xứ giới nghĩa
Ngu căn lạc tam cố thuyết uẩn xứ giới tam
Tránh căn sanh tử nhơn cập thứ đệ nhơn cố
Ư chư tâm sở pháp Thọ Tưởng biệt vi xứ
Uẩn bất nhiếp vô vi Nghiã bất tương ưng cố
Tuỳ thô nhiễm khí đẳng Giới biệt thứ đệ lập
Tiền ngũ cảnh duy hiện tứ cảnh duy sở tạo
Dư dụng viễn tốc minh hoặc tuỳ xứ thứ đệ
Vị sai biệt, tối thắng nhiếp đa, tăng thượng pháp
Cố nhất xứ danh sắc nhất danh vi pháp xứ
Mâu ni thuyết pháp uẩn số hữu bát thập thiên
Bỉ thể ngữ hoặc danh thử sắc hành uẩn nhiếp.
Hữu ngôn chư pháp uẩn lượng như bỉ luận thuyết
Hoặc tuỳ uẩn đẳng ngôn như thật hành đối trị
Như thị dư uẩn đẳng các tuỳ kỳ sở ứng
Nhiếp tại tiền thuyết trung ưng thẩm quán tự tướng
Không giới vị khiếu khích Truyền thuyết thị minh ám
Thức giới hữu lậu thức hữu tình sanh sở y.
Việt dịch.
Tụ tập, sanh môn, chủng tộc; là nghĩa của uẩn, xứ, giới.
Vì ba thứ-ngu, căn, lạc; nói ba khoa -uẩn, xứ, giới./20/
Nhơn tránh căn, sanh tử và cả nhơn thứ đệ;
Ở trong các tâm sở lập riêng thọ, tưởng uẩn./21/
Uẩn không nhiếp vô vi; nghĩa không tương ưng vậy.
Tuỳ thô, nhiễm, khí, giới mà thành lập thứ tự./22/
Năm(căn) trước, cảnh hiện tại. Bốn căn, cảnh sở tạo.
Ngoài ra, dùng xa, nhanh hoặc xứ, để sắp xếp thứ tự./23/
Vì giản biệt, ưu thế, nhiếp nhiều pháp và tăng thượng pháp
nên một xứ được gọi là sắc, một xứ được gọi là pháp./24/
Mâu ni nói pháp uẩn, có cả thảy tám vạn.
Thể là ngữ hoặc danh; nhiếp nhập uẩn -sắc, hành./25/
Có thuyết nói-các pháp uẩn, lượng như Luận kia nói.
Hoặc tuỳ theo uẩn v.v... mà nói, như thật hành đối trị./26/
Như vậy, các uẩn khác v.v... mỗi mỗi tuỳ tương thích,
nhiếp vào các uẩn, nói trước. Nên quán sát tự tướng./27/
Không giới là lỗ hỗng. Truyền thuyết là sáng tối.
Thức giới, thức hữu lậu; là sở y của sinh mạng./28/
B.LUẬN THÍCH
1.Ý nghĩa uẩn, xứ, giới.
Tiếp đến, nói về ý nghĩa riêng biệt của uẩn xứ giới ?
a.Uẩn (skandha)
(20a-b).Tụ tập, sanh môn, chủng tộc là nghĩa của uẩn, xứ, giới.
Uẩn có nghĩa là sự hoà hợp tích tụ của các pháp hữu vi. Như Khế kinh nói : những gì là sắc, hoặc quá khứ, hoặc hiện tại, hoặc vị lai, hoặc ở trong, hoặc ở ngoài, hoặc thô, hoặc tế, hoặc liệt hoặc thắng, hoặc xa hoặc gần, tất cả tổng hợp làm một, gọi đó là sắc uẩn. Trong đó, sắc quá khứ là cái đã bị vô thường huỷ diệt; sắc vị lai là cái chưa sinh; sắc hiện tại là cái đã sinh và đang còn tương tục; sắc trong thân gọi là nội; sắc ngoài thân gọi là ngoại; hoặc căn cứ theo xứ mà biện giải.
Sắc có chướng ngại gọi là thô, không chướng ngại gọi là tế; hoặc theo sự đối đãi mà xác lập.
Nếu nói theo sự đối đãi thì các sắc hoặc thô, hoặc tế không thể thành lập được?
Vấn nạn nầy không đúng. Bởi vì, các sắc trong đối đãi, tự nó đã có sự khác nhau –như khi, sắc nầy đối với sắc kia, được gọi là thô thì trong lúc đó, nó không hề là tế. Hoặc khi sắc nầy đối với sắc kia được gọi là tế thì, trong lúc đó, nó không hề là thô. Cũng như cha con, khổ đế, tập đế v.v...
Cái nhiễm ô gọi là liệt sắc; cái không nhiễm ô gọi là thắng sắc; các sắc trong quá khứ, vị lai gọi là sắc xa; trong hiện tại gọi là sắc gần.
Cho đến thức uẩn cũng nên như vậy mà biết.
Có giải thích khác: Dựa vào năm căn gọi là thô; dựa vào ý gọi là tế. Hoặc căn cứ vào vị trí mà nói.
Trên đây là những điều được nói bởi các Luận sư Tỳ bà sa.
Đại đức Pháp Cứu lại nói : Đối tượng của năm căn gọi là thô sắc; ngoài đối tượng của năm căn là tế sắc. Phi khả ý là liệt sắc; ngoài ra là thắng sắc. Ở ngoài tầm nhìn là sắc xa; trong tầm nhìn là sắc gần. Các sắc trong quá khứ v.v... , như chính tên gọi của nó đã có thể rõ ràng.
Thọ v.v... , cũng như vậy; tuỳ theo nơi chốn sở y mà biết các sắc xa, gần, thô, tế, giống như trước đã nói.
b.Xứ (āyatana)
Cửa sanh xuất các tâm, tâm sở là nghĩa của xứ. Theo ngữ nguyên, xứ là cái làm gia tăng sự sanh xuất tâm và tâm sở. Ở đây là sanh xuất tác dụng tác dụng .
c.Giới (dhātu)
Giới có nghĩa là chủng tộc. Như trong một ngọn núi, có những chủng loại đồng, thiết, vàng, bạc v.v... gọi là đa giới. Trong một thân hay một chuỗi tương tục có 18 chủng loại gọi là 18 giới. Trong đó, chủng tộc có nghĩa là gốc sanh khởi.
Như vậy, các giới nhãn, nhĩ v.v... , là gốc sanh khởi của cái gì ?
- Của chủng loại tự thân, vì là đồng loại nhơn vậy.
Nếu như vậy, vô vi không phải là giới ?
- Là giới, vì là gốc sanh khởi của các tâm, tâm sở.
Có thuyết nói: giới có nghĩa là chủng loại; mười tám tự tánh chủng loại khác nhau của các pháp được gọi là mười tám giới.
d.Phê phán định nghĩa
i.Uẩn giả hữu
Nếu nói rằng, uẩn có nghĩa là tụ tập, lẽ ra uẩn là giả hữu, vì nó được tạo thành do nhiều thực vật hợp lại. Như tụ, như ngã.
- Vấn nạn nầy không đúng. Bởi lẽ, một cực vi cũng gọi là uẩn.
Nếu vậy, lẽ ra không nên nói rằng , uẩn có nghĩa là tụ tập, vì không một cực vi nào có nghĩa tụ tập.
Có thuyết nói: Uẩn có nghĩa là gánh vác. Từ nghĩa đó, thế gian nói vai là uẩn; vì là chỗ tụ tập của các vật.
Hoặc có thuyết nói : Uẩn có nghĩa là phần đoạn. Thế gian có nói: «Ông trả lại tôi ba uẩn, tôi sẽ cho Ông mượn.»
Giải thích nầy vượt ra ngoài của Kinh. Kinh nói : Uẩn có nghĩa là tụ tập. Như Khế kinh nói : những gì là sắc hoặc quá khứ, v.v... theo như trước mà nói rộng ra. Nếu nói rằng, Kinh nầy nói mỗi một sắc trong quá khứ v.v... , là một uẩn cho nên mỗi một cực vi trong quá khứ v.v... , cũng gọi là một uẩn.. Chấp nầy vô lý. Vì Kinh kia nói : tất cả các sắc như vậy tổng hợp làm một, đó gọi là uẩn.Cũng giống như tụ,uẩn là giả hữu.
ii.Xứ thực hữu
Nếu như vậy, cũng nên đồng ý rằng, các sắc xứ cũng là giả hữu; vì do nhiều cực vi của nhãn hợp lại mà thành.
Vấn nạn nầy phi lý. Trong khối tụ hợp ấy, mỗi một cực vi là một tác nhân. Nếu không như vậy, khi căn và cảnh phối hợp phát sanh thức, lẽ đáng không thể có các xứ khác tức sẽ không có 12 xứ . Song theo các luận sư Tỳ bà sa thì, các Đối pháp sư nếu quán ngũ uẩn là giả, họ nói rằng cực vi là một phần của một uẩn , một xứ, một giới; nếu không quán uẩn là giả, họ nói rằng cực vi là một uẩn, một xứ, một giới. Ở đây, căn cứ vào phần đoạn mà tạm nói là toàn phần. Giống như một phần chiếc áo bị cháy mà nói là chiếc áo cháy.
2.Ý hướng thiết lập
a.Tổng lập ba khoa
Vì sao đức Thế tôn đối với cảnh sở tri mà nói ba khoa uẩn xứ giới. ?
(20c-d).Ngu, căn, lạc, có ba; nói ba khoa uẩn, xứ, giới
Hữu tình được giáo hoá có ba phẩm loại cho nên đức Thế tôn vì đó nói ba khoa uẩn xứ giới. Theo truyền thuyết, có ba hình thái ngu si của chúng sanh : một số ngu mê về tâm sở, chấp toàn khối là ngã; một số ngu mê về sắc; một số khác ngu mê cả sắc lẫn tâm. Căn tánh chúng sanh cũng có ba loại : lợi căn, trung căn và độn căn. Sự ưa thích cũng phân thành ba loại : thích văn tóm tắt; thích văn trung bình ; và thích văn chi tiết. Theo các thứ lớp như trên, đức Thế tôn nói ba khoa uẩn, xứ, giới.
b.Thành phần của uẩn.
Vì duyên do gì, Thế tôn nói các uẩn khác, xếp chúng vào trong hành uẩn; hai uẩn thọ, tưởng lại xếp riêng ?
(21).Nhơn tránh căn, sanh tử và cả nhơn thứ đệ,
Ở trong các tâm sở lập riêng thọ, tưởng uẩn.
i.Có hai gốc rễ của sự đấu tranh : đam mê dục vọng và đắm chấp quan điểm; theo thứ tự, hai loại thọ, tưởng nầy làm nguyên động lực rất mạnh mẽ. Do lực hấp dẫn của vị ngọt cảm thọ, khởi sinh đam mê dục vọng. Do lực của các tưởng điên đảo, khởi sinh đắm chấp các quan điểm.
ii.Lại nữa, thọ và tưởng là động lực chính của sanh tử luân hồi. Do đắm trước cảm thọ, khởi sinh tưởng điên đảo cho nên trôi lăn trong sanh tử luân hồi.
iii.Và do nhơn thứ đệ, sẽ nói sau, cùng với hai nguyên nhơn nầy, nên biết, thọ tưởng được xếp thành hai uẩn riêng biệt.
c.Vô vi và uẩn.
Tại sao lại đề cập đến vô vi trong xứ và giới mà không đề cập đến trong uẩn ?
(22a-b).Uẩn không nhiếp vô vi; nghĩa không tương ưng vậy.
i.Ba pháp vô vi không thể đề cập trong các uẩn sắc v.v... vì về ý nghĩa nó không tương ưng với sắc; nghĩa là thể của nó không phải là sắc, cho đến, không phải là thức.
ii.Cũng không thể nói là uẩn thứ sáu vì nghĩa của chúng không tương ưng với uẩn. Uẩn có nghĩa là tích tụ, như trước đã nói. Pháp vô vi không chẳng giống như sắc v.v... , có các phẩm loại sai biệt trong quá khứ v.v... , có thể tổng hợp lại thành một để gọi là vô vi uẩn. (tức không có nghĩa tích tụ)
iii.Lại nữa, nói thủ uẩn chính là để hiển bày rằng, nó là sở y của nhiễm pháp. Nói uẩn là để hiển bày sở y của hai pháp nhiễm tịnh. Với hai nghĩa nầy, vô vi hoàn toàn không có nên không thể thành lập uẩn được.(không có nghĩa sở y)
iv.Thuyết khác nói, như cái bình vỡ, không thể gọi là bình; cũng vậy, uẩn đã diệt rồi, không còn gọi là uẩn. Ví dụ kia so sánh với xứ giới là sai lầm.
Nói xong việc thành lập và không thành lập uẩn.
d.Thứ tự của uẩn
(22c-d).Tuỳ thô, nhiễm, khí, giới mà thành lập thứ tự.
i.Vì tính chất đối ngại nên ở trong uẩn, sắc là thô. Trong các uẩn phi sắc, hành tướng của thọ là thô; như thế gian nói, tay tôi bị đau, v.v... . So với hai uẩn (hành, thức), tưởng uẩn là thô; chẳng hạn như các tướng nam nữ v.v... rất dễ nhận biết. Hành thô hơn thức. Các hành tham, sân, si rất dễ nhận biết. Thức rất vi tế, tổng thủ cảnh tướng, rất khó phân biệt. Đó là căn cứ vào thô để sắp xếp thứ tự các uẩn.
ii.Hoặc từ vô thỉ đến nay, tất cả kẻ nam người nữ đối với sắc, thường có sự ưa thích qua lại; đó là do say đắm vị ngọt cảm thọ; say đắm vị ngọt cảm thọ phát sinh từ các tưởng điên đảo; tưởng điên đảo phát sinh từ phiền não(hành); phiền não từ thức sinh khởi. Hành và ba uẩn trước (sắc, thọ, tưởng ) đều làm cho thức nhiễm ô. Đây là căn cứ vào nhiễm để sắp xếp thứ tự của uẩn.
iii.Hoặc sắc ví như đồ đựng; thọ như ẩm thực; tưởng như gia vị; hành như người đầu bếp; thức như thực khách. Đây là căn cứ vào đồ đựng để sắp xếp thứ tự của uẩn.
iv.Hoặc dựa vào giới (cõi) để sắp xếp thứ tự các uẩn. Đó là, ở cõi Dục có các dục lạc vi diệu, mà tướng của sắc dễ hiện bày; ở Sắc giới, tịnh lự phát sinh hỷ lạc tối thắng v.v... hành tướng của thọ rất mạnh; ở Vô sắc, thủ đắc các tướng không, hành tướng của tưởng rất mạnh; ở cõi Hữu đảnh, tư (hành) rất tối thắng, dễ nhận biết. Bốn uẩn là chỗ sở trú của thức; thức trú ở trong đó cũng tương tợ như thứ tự những hạt giống trong đồng ruộng của thế gian. Thứ tự của uẩn là như vậy. Do đó, năm uẩn không thêm không bớt. Chính bởi nguyên do thứ tự đó, mà tách biệt khỏi hành, lập riêng hai uẩn thọ, tưởng. Nghĩa là , vì ở trong các hành, thọ và tưởng có tướng thô hơn, laị sanh nhiễm, như thức ăn, như gia vị và đặc trưng của hai giới nên lập thành uẩn riêng.
e.Thứ tự của xứ giới
Về xứ và giới, trước hết, nói thứ tự của sáu căn. Theo đó, có thể biết được thứ tự của cảnh và thức.
(23a).Năm (căn) trước, thủ đắc cảnh hiện tại.
Năm căn nhãn nhĩ v.v... thủ đắc cảnh hiện tại nên nói trước. Ý căn duyên với bất định cảnh; với vô vi, pháp trong ba đời, hoặc chỉ thủ đắc một, hai, ba hoặc bốn.
(23b).Bốn căn, cảnh sở tạo
Bốn căn đầu trong năm căn, vì có cảnh là sở tạo nên nói trước. Thân căn có cảnh là bất định; hoặc cảnh là đại chủng, hoặc cảnh là sở tạo; hoặc cảnh là cả hai.
(23c).Ngoài ra, dùng xa, mau
Ngoài ra (dư) chỉ cho bốn căn trước; theo sự thích hợp mà dùng xa hoặc mau, nên được nói trước Nghĩa là, hai căn nhãn nhĩ thủ đắc cảnh xa nên nói trước. Trong đó, nhãn dùng xa, từ xa trông thấy núi sông, không nghe âm thanh; nhãn lại dùng mau, như trước nhìn thấy người khua chuông gióng trống, sau mới nghe âm thanh, nên được nói trước. Hai căn tỷ và thiệt không có hoạt động xa; tỷ có hoạt động mau nên được nói trước. Như khi đối với hương thơm của đồ ăn thức uống, tỷ nhận biết mùi hương trước, thiệt nếm vị sau.
(23d) Hoặc xứ, để sắp xếp thứ tự
Hoặc ở trong thân, căn cứ vào vị trí trên dưới mà sắp xếp thứ tự các căn. Nhãn ở trên hết; tiếp đến là nhĩ, tỷ, thiệt và thân phần lớn ở dưới cùng. Ý không có phương sở, dựa vào các căn mà sinh khởi nên nói sau cùng.
f.Khái niệm sắc xứ (rūpāyatana) và pháp xứ (dharmāyatana)
Tại sao, mười xứ đều nhiếp thuộc sắc uẩn, duy chỉ một xứ được gọi là sắc xứ; và mười hai xứ đều có chung tự thể là pháp, sao chỉ một pháp được gọi là pháp xứ ?
(24).Vì giản biệt, ưu thế, nhiếp nhiều pháp, và tăng thượng pháp;
Nên một xứ gọi là sắc, một xứ gọi là pháp
Vì giản biệt : nghĩa là , vì muốn có sự tri nhận rõ ràng về tự tánh của đối tượng (cảnh) và tự tánh các căn (hữu cảnh) có nhiều loại khác nhau cho nên căn cứ vào hành tướng sai biệt của sắc uẩn, lập thành 12 xứ mà không lập thành một xứ. Trong khi thể đều cùng là sắc, nếu không có những danh và tưởng khác nhau như nhãn v.v... thì đã gọi chung là sắc xứ. Nhưng ở đây, vì muốn phân biệt với các tên gọi như nhãn, nhĩ v.v... nên tuy nêu tên chung mà thật sự là tên riêng vậy.
Lại nữa, trong các sắc, sắc xứ nỗi trội hơn hết nên (lấy nó) lập thành tên chung; do vì có sự đối ngại, khi tay v.v... tiếp xúc liền sinh biến hoại; do vì hữu kiến nên có thể chỉ ở chỗ nầy, chỗ kia khác nhau. Vả lại Thế gian cũng chỉ gọi xứ nầy là sắc xứ, không gọi một xứ nào khác như nhãn v.v... là sắc xứ.
Lại nữa, vì mục đích giản biệt nên chỉ một xứ gọi là pháp xứ chứ không phải là tất cả (các xứ). Nên hiểu, cũng giống như sắc vậy.
Lại nữa, vì pháp xứ thâu nhiếp nhiều pháp khác như thọ, tưởng v.v... nên lập thành tên gọi chung.
Vì pháp xứ thâu nhiếp pháp tăng thượng tức là niết bàn, nên riêng lập nó làm tên gọi chung.
Các Luận sư khác nói : vì sắc xứ có 20 loại mà sắc thô hơn cả, lại là đối tượng của ba loại nhục nhãn, thiên nhãn và thành huệ nhãn, nên chỉ gọi nó là sắc xứ.
Vì trong pháp xứ, có danh của các pháp, có trí của các pháp nên chỉ gọi riêng nó là pháp xứ.
g.Khái niệm pháp uẩn (dharmaskandha)
Trong các Kinh có đề cập đến danh và tưởng khác của uẩn, xứ, giới; các loại đó nhiếp nhập vào đây hay không nhiếp nhập vào đây ?
Tất cả đều nhiếp nhập vào đây.
(25). Mâu ni nói pháp uẩn Có cả thảy tám vạn.
Thể là ngữ hoặc danh Nhiếp nhập uẩn sắc, hành.
Với những vị mà bản thể của lời Phật dạy là ngữ âm, thì họ nói rằng pháp uẩn nhiếp nhập sắc uẩn; với những vị mà bản thể của lời Phật dạy là danh từ thì họ nói rằng pháp uẩn nhiếp nhập hành uẩn.
Các pháp uẩn nầy có số lượng là bao nhiêu ?
(26a-b).Có thuyết nói, lượng các pháp uẩn, như luận kia nói.
Có thuyết nói, tám vạn pháp uẩn; mỗi một lượng v.v..., như Pháp uẩn túc luận. Nghĩa là, mỗi một lượng có sáu ngàn bài tụng như Pháp uẩn túc luận, ở trong đối pháp, nói vậy.
Thuyết khác nói,
(26c).Hoặc tuỳ theo uẩn v.v... mà nói
Pháp uẩn tuỳ theo số lượng của uẩn mà nói; từng uẩn từng uẩn khác nhau, có đến tám vạn. Đó là : uẩn, xứ, giới, duyên khởi, đế, thực, tĩnh lự, vô lượng, vô sắc, giải thoát, thắng xứ, biến xứ, giác phẩm, thần thông, vô tránh, nguyện trí, vô ngại giải v.v... , mỗi một giáo môn (lượng ) như vậy là một pháp uẩn.
(26d).Như thật hành đối trị.
Như thật thuyết : hữu tình cần được giáo hoá có đến tám vạn tập tính khác nhau, như tham, sân, v.v... ; để đối trị với tám vạn tập tính đó, đức Thế tôn đã nói tám vạn pháp uẩn. Tám vạn pháp uẩn được nói kia đều nhiếp nhập trong hai uẩn (sắc, hành) của năm uẩn nầy.
Như vậy, các uẩn xứ giới trong các kinh khác cũng
(27).Như vậy, các uẩn v.v... khác; mỗi mỗi tuỳ tương thích,
&nb
