Mục lục
Lời tựa
Dễ ở hiểu kinh mà
khó việc ghi chép là dối Phật; dễ nơi ghi chép mà khó ở hiểu kinh là dối
Tổ. Ðối với đạo của Phật, Tổ không dám khi nên chỉ thuật lại cũng hợp cơ
duyên thôi.
Trước tiên, bản kinh
chú giải này ở Nhật Bản truyền qua bằng đường hàng hải. Sự hưng suy của
Phật Pháp phải trải qua bao hiểm nạn gian nguy như vậy. Sau này, nơi lời
tựa ông Cảnh Vu Triều văn Nguyên có ghi lại rõ nên nay vua cùng tướng sĩ
là thời buổi lấy tôn giáo làm chính. Nhìn lại kinh này đúng là món quốc
bảo, nhưng vì chưa có ai ghi chép lại làm cho giáo điển bị kém khuyết. Một
ngày kia vào năm Chiêu Khánh diễn giả đang tham thiền thì có người mang
kinh đến trao cho tại hội Linh Sơn. Tiếp đó khách kêu tôi bảo rằng: mong
có một bản kinh ghi chép đầy đủ để phát huy. Tôi tuy vô vàn cảm tạ không
thể không tuân hành, và gấp đưa về phương Ðông. Nhằm ngày nhàn hạ với
khách, từ nơi lò hương mở ra ba quyển theo lời mách bảo. Chợt ngoái nhìn
lại tôi thấy thần bảo:
- Khó khăn lắm thay,
chẳng phải chỗ dám biết đâu!
Năm Ức Hựu thời vận
suy, cái học bị bỏ phế có nhiều người nhụt chí. Trong hoàn cảnh như thế
há ai đuổi kịp ư?
Thần hoặc khuyên tôi
rằng: đây cũng là việc làm hưng hiển đạo giáo, thấy việc nghĩa không làm,
lại làm việc ác là dũng ư? Tôi vâng dạ cố chí miệt mài chưa dám tự cho là
hay khéo.
Nhân duyên thuật như
thế nên gọi là thần bảo ký để mong có người thông bác, hiệu đính ngỏ hầu
một ngày kia kinh này được phổ biến rộng rãi.
Ngày Vu
Lan năm Canh Dần đời Chiêu Ðịnh
Thích
Thiện Nguyệt
(^)
Quyển nhất
Kinh
này có hai tên gọi hoặc là Long Bảo Thần Vương hoặc Luân Vương Hưng Thế
Thần Bảo như lời mách bảo.
Các nhà dịch thuật
danh tiếng phái Thiên Thai lấy việc truyền pháp của tông làm chính; còn
giải thích kinh là việc thứ yếu, nhưng cũng lấy việc đạt tâm tông phát
triển thiền định. Phàm một bộ kinh nào giải bất cứ nghĩa gì cũng phải có
pháp trước mở ra hai môn: 1) bàn rộng nghĩa chính và 2) hoặc theo nguyên
văn giải nghĩa. Muốn hiểu ý kinh hẳn xét đề kinh qua 5 phần thể, dụng,
tông, giáo, tướng. Luận về pháp ắt phải có tên, tên hẳn phải có thể. Thể
của pháp có thật, cũng là chủ hay ấn tức in sâu vào, dấu ấn như thế đáng
nên tin nhận; còn phủ nhận chỉ là tà đạo mà thôi. Tông nêu rõ điểm quan
trọng của thể, lấy nhân quả làm tông nên thể là phần quan trọng của tông.
Rõ thể là thấy dụng. Hoàn bị nghĩa thứ tư là giáo thì Tiểu-Ðại, bán-mãn,
đốn-tiệm, quyền-thật riêng biệt, đấy gọi là tướng. Như kinh Pháp Hoa Huyền
Nghĩa có giải rộng điểm này. Riêng kinh này lấy cả hai nhơn - pháp có 5
nghĩa. Lấy nhơn và pháp làm tên, có người nói pháp và người nghe pháp làm
đề mục chung. Sau đây căn cứ các kinh hoặc nêu lên cả ba: nhơn, pháp, dụ
từ giản dị tới phức tạp đủ cả. Thật tướng là thể, thường các kinh Ðại thừa
chỉ một thật tướng ấn làm thể, lấy ba đức làm dụng. Kinh này có tên là Bát
Nhã có đủ ba nghĩa là: 1) thật tướng tức tánh đức thể pháp thân. Thể hẳn
quy về một nhưng không lìa Tông là Dụng trong đó có nghĩa ly-hiệp v.v...
Tự hành nhân quả là tông; đã là tông ắt phải nương theo hành mà có nhân
quả; cũng chính là tông. Thể đầy đủ cần phải quán chiếu là tự hành mà đầu
là nhân kết thúc là quả, đó không phải là trí bát nhã. Hai trí quyền, thật
là dụng, song dụng vốn giải thoát. 2) Văn tự Bát Nhã lấy dụng soi sáng làm
nghĩa, hai trí tấn-thủ làm dụng; Ðại Thừa lấy thục tô làm tướng, là pháp
dung thông giữa các bộ Bát Nhã, bỏ thục tô (váng sữa đặc) nhị thừa thành
tướng ích dụng đây phải là một vị. Tên kinh có chung có riêng nhưng tựu
trung trong cùng chủ đề gồm chung 12 chữ. Phẩm tựa thứ nhất đủ ba chung và
riêng như kinh văn. Nhưng hai tiếng ‘Phật thuyết’ là chung, còn ngoài ra
các chữ khác là riêng cần phải biết. Từ Phật là một chủ đề cần giải
thích, như nói Phật là người thuyết kinh. Phật đầy đủ 10 hiệu hay cũng gọi
10 đức và Phật là một bậc giác ngộ. Giác có 3 nghĩa: tự giác, giác tha,
giác hạnh viên mãn; dù nghĩa có khác Phật vẫn là một bậc giác. Cũng có thể
nói người đầy đủ ba giác là Phật, đủ tám biện tài tuyên nói thông suốt
bằng 8 âm như ta thường biết. Luận Khởi Tín gọi là viên âm một khi Phật
diễn tả các loài đều hiểu biết. Sau giải từ ‘Nhân Vương’ là người nghe
pháp hay pháp được nói ra.Trước tiên 4 tiếng Nhân Vương hộ quốc là tóm ý
chính mở đầu bộ kinh. Nhân vương theo cách gọi thông thường xưa nay là đế
vương. Giờ dựa theo đấy giải thích người ban ân trải rộng đức là nhân; cai
trị đất nước an ổn là vua. Ở đây cho thấy điểm nổi bật là đức dụng của
vua. Tìm xét rõ đạo quân vương không thể nêu ra hết được. Ðại loại có bốn
cách giải thích: 1) nhân duyên: phàm xử sự đối phó mọi việc giữa quốc dân
và vua được gọi là nhân duyên. Hộ quốc hay bảo vệ đất nước có hai: vua tự
bảo vệ và quốc dân bảo vệ (năng hộ - sở hộ). Việc hộ quốc mang ba ý nghĩa:
a) Vua là người đứng ra bảo vệ; đất nước được vua bảo vệ nên lấy đạo vua
trị nước. b) Trí tuệ là chính cho việc trị quốc và vua được bảo vệ là do
trí tuệ Bát Nhã, vì thế vua cùng quốc thể đều được an ổn, c) vua làm chủ
giáo pháp do vua hoằng truyền rộng khắp, cho nên có câu nói: "Người hay
hoằng đạo" là vậy. Tuy thông thường có ba nghĩa, nhưng thật ra điểm chính
là làm hiển lộ trí Bát Nhã, là phần quan trọng cho việc hộ quốc; ngoài ra
còn hai điểm khác để giúp thêm việc giải thích mà thôi. Nhưng Nhân Vương
đây dựa chữ giáo giải thích, Nhân cũng tức nhẫn mà cũng hàm nghĩa là rộng
rãi để nói cái đức vua trải rộng, không bị mừng giận chi phối mà phải giữ
trung tiết, cho ta thấy rõ vua có lòng nhân hậu.
2) Dựa theo giáo
giải thích, trong cùng một nhà lại phân bốn giáo: tạng-thông-biệt-viên
giáo để giải đại cương. Cho nên, mỗi phái đều có cách nói nhưng chắc hẳn
phải dựa theo bốn nghĩa ấy mà luận về cạn sâu giáo phải có chỗ quy về để
hiểu không thể thiếu. Nếu dựa theo các kinh xưa nay giải lại có nghĩa xét
đoán mở rộng. Việc xét đoán này có 4 ý trong đó mỗi ý còn chia thành hai
điểm: dựa vào tôn chỉ giáo phải theo văn giải thích. 1) Tạng giáo: nếu
thấy các pháp có sanh thì tạng là sanh diệt, pháp không là không hẳn có
phân tích diệt đi đến không. Sanh tức là có, diệt là không, không thì hết
thảy vi trần đều bao hàm trong đó là đất nước nên không dời đổi. Dựa theo
văn giải thích vua có an lạc đất nước mới thái hòa. Tiếng gọi đúng nhất
của nhị thừa là vua, do theo quả nghiệm nhân nhưng trong nhân đã có quả.
Ðối với đất nước phải biết vua và ngoài ra ba thí dụ khác cũng thế. 2)
Thông giáo giải rằng sắc tức là không, so nội dung phân tích của tạng giáo
có khác, nên chẳng sanh diệt hẳn toàn là dối thì phiền não ba cõi liền dứt
ngay, do căn cứ nơi quả nói như vậy. Nếu cũng do nhân nhưng từ từ đoạn dứt
thì ở ngoại giới theo văn giải thích. 3) Biệt giáo giải rõ thứ tự ba đế,
giải về không chẳng khác Thông giáo; sắc nhiều vô hạn nên mượn so sánh.
Sắc tuy nhiều nhưng so với tâm không ngăn ngại. Nếu căn cứ tạng giáo thì
dứt ngay đây, nhưng nói pháp vô biên tại điểm nhứt tâm dường như trở ngại
việc hiểu tôn chỉ. Nay dùng hai nghĩa thông thường giải thích: một dựa tâm
năng tạo không ngăn được tâm dung thông; còn nếu chỉ dựa pháp sở tạo
KHÔNG, với sắc không có thể được; hai dựa theo quả không theo nhân, như
cho rằng Bát Ðịa nhập vô công dụng đạo ứng hiện mười loại thân, như thế
cũng không ngăn chướng đạo. Sau giải từ Sơ địa trở lên, như nói không động
chuyển mà động chuyển tức giải thập địa như kinh Hoa Nghiêm Bồ Tát tùy lực
tùy phần trong thập địa, tùy tiện được tự tại vô ngại. Nêu 6 chữ e bị hiểu
lầm nên phải tạo 10 chữ như pháp quán sau: Viên giáo giải mọi pháp gốc do
lý tánh khởi nên không có sanh diệt. Lấy cái thấy viên mãn đó nhìn sự và
lý có đủ trong một niệm, tuy không sanh diệt sanh diệt vẫn hiển nhiên; dù
sanh diệt rõ ràng có mất đi nhưng theo thói thường danh vẫn y nguyên. Vốn
không sanh diệt dựa theo chân tánh rõ chân tục cũng khá đầy đủ; che chân
lấp tục để nói quên thì quên trước ngăn sáng sau, hoặc sáng trước ngăn
sau. Mất sáng lại quay về được trung đạo ư, cả ba đều gọi là tánh rộng
lớn như pháp tánh, cả ba đều bất động nên lồng lộng như hư không. Dựa theo
lý chân thật rốt ráo từ Sơ trụ, người giữ vững quốc gia được làm vua. Sau
đây giải từ ‘tam tàng’, thông thường dựa theo nhân quả của 4 phái để luận
hai chữ đắc, không đắc thì tam tàng của bốn quả
đã dứt mê lầm nên được tôn là nhân vương;
ngoài ra, nếu mang danh vua nhưng thiếu lòng nhân chưa được là nhân vương.
Thông giáo lấy quả để luận cũng có thể gọi chung là vua. Ba phái dùng danh
xưng tiểu vương, nên gọi hai ba tiểu vương, mỗi phái lý hợp ở phẩm vị có
sự hơn kém khác nhau. Và mỗi phái còn có phần giáo tướng nhìn rộng hai từ
nhân vương đã có sự hơn kém nhau, nên bảo rằng không phải nhân cũng vua,
tức có hơn kém nhau rõ rệt. Nhưng theo người đời có nhân mà không làm vua
cũng có người, và chưa từng có người bất nhân làm vua, chỉ có Kiệt, Trụ
bất nhân làm vua. Ba, giải theo hai từ bổn-tích phân thành hai để luận.
Theo kinh Pháp Hoa là bổn môn và tích môn. Tích môn còn chưa nghe huống gì
bổn môn ư? Ngoại trừ tích chỉ mượn để dùng thể dụng của bổn tích. Theo ý
này có hai lối nhìn: 1) Theo Viên giáo 2) Luận theo nghĩa sâu cạn Viên
giáo hành là bổn; Biệt giáo quả là tích, Thông giáo quả tuy Phật địa nhưng
vọng hãy còn là tích. Ba phái thuộc nhị thừa tuy cùng tiểu quả nhưng vọng
thành ra tích, tích là dấu vết nên xoay theo tướng vọng là nghĩa thuộc
Thông giáo. Hoặc dựa Thông giáo luận mỗi phái nghĩa bổn tích có khác.
Ngoài ra bổn tích còn dựa cao thấp luận về tứ cú. Bốn, giải việc quán tâm,
ba lối giải thích trên tuy đầy đủ nhưng vọng quán thuộc về sự; chỉ viên
quán tự hành mới đạt lý, nên nói rằng: thí như người nghèo ngày đêm mang
của báu trong mình mà không biết nên phải quán tâm. Ðoạn này gồm 4 ý như:
sanh diệt, vô sanh, vô lượng, vô tác quán chiếu dựa pháp tứ đế. Quán về
sắc không, cảnh v.v... theo mỗi phái quán có khác nhau. Nên có câu: quán
pháp sanh diệt thấy sắc là có so sánh của ba phái. Vì sanh - diệt - sắc do
tâm sở chuyển nên tâm được tự tại. Quán sắc là không tức Thông giáo quán,
không chỉ có tâm được tự tại mà vì không nên sắc cũng tự tại, nên nói
rằng không sắc tự tại. Nếu quán không là sắc theo thứ tự tức quán theo
Biệt giáo. Kinh Anh Lạc nói đó là hai phép quán để làm phương tiện nhập
trung đạo. Nếu quán sắc, không bất nhị (không hai) tức là Viên giáo quán.
Do ngộ có viên chóng còn sắc, không chỉ duy nhất một lý; do quán chiếu một
bên nên thấy không hai nhưng hai; nếu quán chiếu mà quên hết tuy hai nhưng
bất nhị. Song chiếu quên cả hai do nhất tâm, thể trung đạo nên không phải
thật tướng. Nhất tâm quán ba pháp, ba pháp nhất tâm không có trước sau
cũng gọi nhứt tâm trong ba pháp nên chẳng buông theo dọc; quán ba pháp
nhứt tâm nên chẳng ngã theo ngang. Chẳng dọc ngang như con mắt thiên thấy
suốt đến vô cực không bị ngăn ngại. Nay ta vì Thánh chúa dựa theo pháp
quán tâm để giải thích; suy công chủ ở trên lấy đạo giáo hóa nên đầy đủ
đức của nhân vương. Vua nhờ sức chánh quán để bảo vệ đất nước, làm mọi
việc lành bổn tích sâu rộng khó có thể nghĩ bàn. Ðó cũng là pháp quán tâm
như đã phối hợp giải thích của ba phái ở trên.
Sau luận việc hộ
quốc, như trước đã giải thích rõ vua, phần sau giải thích rõ hơn nên ở đây
không đi vào chi tiết. Nay giải từ Bát Nhã, nếu nói đủ là Bát Nhã Ba La
Mật, là một kinh dùng hộ trì pháp khéo dùng tuệ giác làm cho quốc chủ
(vua) an ổn trị quốc để giáo pháp được truyền bá. Giữ nguyên ngữ không
dịch được như kinh nêu rõ có năm nghĩa không thể dịch, vì để tôn trọng mà
Bát nhã là một trong các nghĩa đó. Không dịch được có nghĩa là lý sâu vô
cùng. Nay đối chiếu theo cổ luận, trước luận chỗ gốc có 2 ý: một có thể
phiên dịch chỗ hay để dùng, và một không thể dịch vì trang nghiêm sâu rộng
để theo nên tên bao hàm nghĩa cũng bao hàm nhiều nghĩa. Nếu dịch bát nhã
là trí tuệ rất cạn cợt không thể diễn dịch được hết ý. Nay lược luận hai
thuyết: trước chỉ chỗ lầm và sau dung hợp, thành mỗi thuyết có sự tranh
biện. Ở đây nói chung bát nhã có hai loại: a) theo bộ loại có đầy đủ,
thiên lệch, viên quyền, thật có thể dịch nghĩa hay không thể dịch nghĩa
dung hòa cả hai thuyết. Tuy chưa hàm hết ý chính. b) Tóm bác, như nói ánh
lửa không thể lấy như đã luận dẫn. Vì bát nhã là chánh trí không thể dùng
thiên kiến giữ lấy; giữ lấy bị bỏng tay hại mình; không thể chấp giữ nhưng
lấy, vì lấy nên thấy. Chỉ do chấp thủ hay không mà chẳng lầm tư duy, không
quan hệ gì để nghĩ suy! Nghĩ việc đương nghĩ thì đúng thực tại, trí tuệ
bao hàm hai nghĩa hiệp và ly cũng chỉ mới nêu lên được một bên nên Thành
Thật luận phải hợp lại để giải thích. Ngài Tịnh Danh dùng lìa ngôn thuyết,
chính đó là trí để phân biệt tánh; huệ lấy không bám chấp lời, nói lấy
phân biệt nêu trí có thật, không vướng mắc nên huệ tức là không. Phải lìa
là lìa không lìa hữu; hiệp nơi trung đạo, như luận hợp lại để giải thích.
Thật huệ là trí, trong ấy thật bát nhã phải trụ vào đâu? Sau nêu lên điểm
đồng điểm dị căn cứ theo các bộ kinh. Phật thuyết kinh Bát Nhã trong 29
năm kể cả bộ Nhân Vương như 5 bộ Bát Nhã đã nêu đủ. Nay đề cập tám bộ chỗ
phát xuất không giống như kinh này mở hiệp khác nhau. Có thuyết cho rằng
Thiên vương Bát Nhã tức là Nhân Vương Bát Nhã. Ở đây không nên chấp; nếu
chấp là kẹt, không như đã nói nhân vương mà lại có chỗ thưa hỏi nên không
đúng. Dù văn kinh Ðại Bát Nhã có giống, nhưng đúng ra là hai bộ khác nhau.
Hỏi:
Nhân vương theo thông thường nói khác, tại sao đây nói giống điểm nào?
- Ðáp :
Căn cứ theo kinh Ðại Bát Nhã nhân tức là nhơn vật, cũng như sách nói nhơn
là người nhân; hợp cả hai thành người có nhân đức, ý giống nhau nhưng sách
Lão tử lại cho rằng: Thánh nhơn bất nhân. Nói cách dễ hiểu, do nhân vương
thực hành nhân đức làm việc không cầu được trả ơn, như thế không thể gọi
bất nhân được. Thật ra nhân hay bất nhân đều căn cứ nơi có đạo đức hay vô
đạo đức mà ra. Ở đây nói nhân vương tức nói vua có tu hành nhân đức, nếu
làm trái đạo làm người còn chưa xong huống gì có nhân đức ư?
Lại hỏi rằng gọi
nhân là gì?
- Ðáp :
nhân không dễ giải thích. Tách riêng từng chữ theo lối chiết tự để luận có
thể khả dĩ nên nói chữ nhơn đi cùng chữ nhị là người nhân. Chữ nhơn theo
chữ nhị hai nét thành tam tài (thiên, địa, nhân). Ngoài ra, cũng nói rằng
quán suốt cả ba là vua tức hàm nghĩa nhân vậy. Như người học kém mà đỗ đạt
cao, trường hợp này không biết giải thích làm sao?
Lại hỏi nữa: người
xưa dùng kinh này không đúng chánh bản dịch có phải vì không có mục lục mà
ra không ?
- Ðáp:
Ðại loại có dùng mục lục hay không e cũng chỉ nghe vậy thôi. Hơn nữa, kinh
có ba nhà dịch thuật đâu chẳng phải không chánh truyền, huống gì còn có
trong đại tạng mục lục của Phí Trường Phòng đủ để tham khảo, nên tin là
không thể dối được. Sau đây Hải Dung dẫn chứng việc bài bác là không đúng,
cho rằng trên biển thánh thường dùng tai mắt thấy nghe chỗ không thấy nghe
mà chỉ ức đoán việc ấy há biết có thật hay không? Chỉ nghe qua ngoài tai
không thấy được chính xác đâu đủ làm tin. Phần chính kinh xuất phát từ hai
cách giải rộng hẹp khác nhau, trước sau có ba nhà phiên dịch nêu rõ chỗ
đúng chỗ sai. Luận như thế e có hơi quá đáng chăng, nhưng cả ba cuốn đều
dịch chú giải vào đời Tần. Trừ hai bản dịch trước mà bản ngài La Thập dịch
là hoàn hảo nhất, nghĩa lý thâm sâu mà văn phong lại bóng bẩy nên được tôn
trọng lúc bấy giờ. Danh từ Ba la mật dịch là việc đã hoàn tất tốt, cũng
còn gọi là đến bờ bên kia (giải thoát). Nhờ cái hơn của trí tuệ nên mọi
việc hoàn tất viên mãn lý cần phải biết. Trong lục độ, năm độ trước thuộc
về sự, chỉ có độ thứ sáu: bát nhã thuộc về lý. Sự do lý dẫn lối còn đạt
đến viên mãn huống gì lý dẫn đạo lại không đưa tới rốt ráo sao? Nói đến bờ
bên kia cũng như dùng thuyền bè qua đại dương mà có bờ bên này, bên kia,
giữa dòng khác nhau. Còn ở bờ bên này hay ở giữa dòng đều chưa hoàn toàn
mà đến được bờ bên kia niềm vui mới trọn vẹn. Ðó mới là ý nghĩa đạt được
rốt ráo vậy; nên gọi sanh tử là bờ bên này. Ở đây tuy giải thích như vậy
nhưng nghĩa nói chung còn tùy thuộc nhân duyên. Kế dựa theo các phái giải
thích, Tạng giáo lấy thật có sanh tử làm bờ bên này, Niết Bàn tịch diệt
làm bờ bên kia, giữa dòng còn kiến hoặc, tư hoặc
chưa dứt sạch phiền não đối với sáu pháp
lục độ đều là việc cần hành chưa rốt ráo và chưa đạt được đến bờ bên kia,
nên cần phải dùng bát chánh đạo làm bè đưa qua vậy. Quan niệm bên này -
bên kia của Thông giáo không khác Tạng giáo. Nếu đem phân tích lục độ là
lý, còn theo như ba phái sự lý lẫn lộn với nhau. Nhưng theo kinh Bát Nhã
sự - lý hoàn toàn khác biệt; ngoài ra, vì bị vô minh nên còn ở giữa dòng.
Như phàm phu còn bị sắc, Không chi phối nên còn bên này trong cõi dục. Bồ
Tát nương theo giáo pháp đến bờ kia, thế giới giải thoát bên kia, nhưng
cần phải dùng tới hạnh nguyện làm thuyền để sang. Viên đốn toàn dùng sự
lý; sự viên mãn là rốt ráo trong lý tuy hai nhưng không hai; lý rốt ráo là
viên mãn trong sự tuy không hai nhưng hai. Lấy thí dụ sanh tử, Niết Bàn
nói có bên này, bên kia ta cần phải biết, nhưng thật ra không có sanh tử
cũng không đạt Niết Bàn. Lấy hết thảy hạnh làm một hạnh, vì tất cả các
hạnh dùng làm thuyền bè hoàn toàn đạt đến bờ đại giải thoát, là ý nghĩa
này vậy. Sau lấy pháp quán giải thích bỉ ngạn không dựa vào không - giả
-trung quán mà chỉ lấy sắc - Không quán bên này bên kia. Nhưng luận về
tướng thì hiển sự đạt lý như đã giải thích. Dựa ba nghĩa giải như sau.
Kinh giải, theo chữ, tiếng Phạn là Tu Ða La trước đây có dịch hay không
dịch tóm tắt các duyên thành năm nghĩa, mỗi nghĩa có ba phần: giáo-hạnh-lý
thành 15 ý theo nghĩa bóng v.v... Ngoài ra, kinh cũng có nghĩa pháp thường
hằng và còn có nghĩa là đường chắn ngang. Ðây là một trong sáu kinh Bát
Nhã mà kinh này thay các bộ kia nên gọi là kinh vậy.
Nhơn kinh dạy về sáu
trần cũng nhân kinh làm sáng tỏ việc giáo hóa. Luận kinh là ghi lại lời
Thánh nhân dạy. Nhờ lời dạy để ta ngộ đạo có chung có riêng. Chung là mười
phương các cõi Phật đối với sáu trần đều là thể giáo hóa. Chư Phật hoặc
dùng ánh sáng làm Phật sự nơi sáu trần như ví dụ, cơm thơm nơi ba trần:
thơm là hương trần, cơm đưa vào miệng nhai là vị trần, cơm ở giữa môi và
lưỡi có chất dịch vị là xúc trần. Hoặc mặc nhiên không nói mà đạt pháp tam
muội là pháp trần, suy rộng ra mà biết. Mỗi một trần đều có đủ sáu căn
nhưng mỗi căn cũng có đầy đủ sáu trần. Các căn, trần biến khắp pháp giới
đều có thể nhập đạo huống gì còn hợp với thể giáo hóa. Thậm chí dựa bổn
môn, tích môn quán tâm làm thí dụ. Giả sử thiền tông truyền tâm yếu ngoài
giáo pháp nhẫn đến không lời, không chữ mà chỉ một pháp duy nhất để thấu
đạt tâm hay không thấu đạt và đó cũng là giáo thể, thử hỏi còn nơi nào,
pháp nào truyền riêng nữa chứ? Do ta chưa hiểu rõ chỗ sâu sắc của lý này
nên khó dùng ngòi bút diễn đạt. Biệt giáo phần chính lấy thanh, sắc làm
thể. Khi Phật còn tại thế và sau khi nhập diệt có khác nhưng đối với kinh
có ba nghĩa là một nghĩa thật. Ba nghĩa hợp nhau thành thể hòa hợp để lời
dạy của Phật đầy đủ. Nếu lấy đường ngang giải thích kinh; như ở đời dệt
vải hẳn trước phải có đường chỉ ngang, nay kinh kết lời Phật cũng thế. Lấy
văn tự làm kinh đó là thường hằng; lấy tâm con người làm điểm tựa khoảng
giữa là đường ngang. Tuy đạo xuất thế đạt chánh giác cũng do đây mà thành
nên thí dụ đường ngang là kinh. Sau giải chữ ‘tự’ của phẩm tựa thứ nhất
cũng mang được một ý nghĩa giống đại loại cần phải biết. Thứ hai luận về
thể chia thành hai: 1) theo cổ văn dùng văn tự làm thể, ý nghĩa đơn giản
không có gì để phê bình 2) còn như lấy vô tướng làm thể, tuy đạt lý nhưng
chưa đạt lời, nên luận đến vẫn là việc mông lung theo cách nói thông
thường, do không gần gủi kinh mà nói như vậy. Có người nói rằng lấy năm
pháp nhẫn, mười địa
làm thể như kinh này vừa văn chương vừa có
lý, đó là tôn ý ngài La Thập, nhưng lại không phải thể kinh. Luận về thể
hẳn phải quy về Một, chưa nghe mà lấy một ít nghĩa làm thể nên chẳng đúng.
Ở đây giải có ba nghĩa như sau: a) dựa ý nghĩa để giải gọi thể là pháp. Có
tôn ti trật tự có đạo vua tôi, cha con nếu tổn thương đâu còn hợp đạo lý
nữa. Thế nên pháp xuất thế thể cũng vậy, tuy trong 10 cõi khác nhau nhưng
đồng nương theo một thể pháp tánh. Duy cái thể của chúng sanh chưa từng
khác, thì chỗ cực vi đó chỉ có nơi Phật. Cho nên kinh giáo Ðại Thừa chỉ rõ
thật tướng làm thể; nếu dựa theo chỗ phế bỏ làm thể không phải ý chính nên
miễn bàn. b) dẫn chứng, dựa theo thật tướng các pháp luận nhân quả; chỉ
khi nào ngộ được thật tướng rõ nhân quả mới lấy đó làm thể kinh. Nếu theo
cách luận xưa ngộ thật tướng, nhân quả làm chỗ xét soi. Luận như thế đâu
biết được thể của các nhà lập tông là chỗ nào. Thể của nhà lập tông ý
nghĩa mỗi nhà đều có chỗ qui về như còn truyền v.v... c) dựa theo kinh
giáo các phái bàn riêng, song ý nghĩa chung. Dù phải luận riêng nhưng phê
phán quyền - thiệt - chung - riêng theo nghĩa các bộ kinh. Kế đến chỉ nêu
rõ nghĩa chính của riêng bộ này hoặc bộ kia. Như Bát Nhã gốc là pháp Bồ
Tát nhưng có nghĩa cộng hay bất cộng (chung và không chung). Cộng là pháp
chung nhị thừa thuộc về Thông Giáo; bất cộng là pháp riêng hàng Bồ Tát
thuộc Viên giáo mà thôi. Y cứ lời Phật dạy theo lý thì thể của thật tướng
cũng có hai nghĩa khác nhau: 1) thật tướng của thật tướng tức là thật
tướng các pháp, nhưng Tam Thừa có khác với thật tướng Phật. 2) Trung đạo
thật tướng cần phân biệt dựa chỗ cộng hay bất cộng để luận thì cộng là
dùng hai trí quyền thật giáo hóa tha nhân; bất cộng là tự hành hai trí ấy
cho chính mình. Nếu lấy tướng vọng để luận việc giáo hóa tha nhân tuy
quyền thật song vẫn gọi là quyền; còn tự hành như trên đã phân tích thành
thử quyền thật giữa tự-tha khác nhau. Sau giải tùy theo các kinh, nay y cứ
nơi bốn bộ để luận thì Bát Nhã là một bộ, tuy có chung trong các bộ nhưng
loại hết phân nửa không nói rõ mà chỉ đề cập tam thừa Biệt giáo chung các
pháp; đối với nhị thừa mặc Ðại chỉ giữ Tiểu bí mật luân chuyển nhau nên ba
thừa cùng tu thập địa. Cho hai bên đúng thì Thông giáo đúng cả hai; lấy
quyền thật thì hai bên quyền thật là viên, chỉ duy tam thừa từ thể cực
viên ngay điểm cực viên ấy thật tướng là thể. Cũng như sự trong sáng có
phân giáo thuộc Thông tức Viên giáo để bàn về thể là vậy.
3) Tông yếu, nêu rõ
thể hành trì. Hành tức tu hành bao hàm nhân quả lấy đó làm tôn chỉ cũng
chẳng hợp hay sao? Trong đó luận theo cổ, giải thích theo văn ngày nay.
Người xưa dùng pháp quán vô sanh làm tôn chỉ, phần nhiều Triệu pháp sư
dùng Không của Bát Nhã dựa ý để luận. Cho rằng thể Bát Nhã vô sanh nên
biết không sanh diệt dùng quán để lìa hết cả hai bên hữu vô; biết giả
danh, trung đạo là pháp chánh quán như kinh dẫn chứng. Ý kinh dựa vào văn
để nêu rõ: vô sanh thể nó vốn không, không thể thấy; tuy biết mà không
biết, thấy mà không thấy, không hành, không thọ v.v... Nay dựa theo đó xét
xem, đây là ý của Thông giáo. Do vậy hai nhà dịch kinh Triệu pháp sư, La
Thập phần nhiều dựa theo ý Thông giáo. Tuy dùng trí quyền theo Thông giáo
nhưng mất thật trí theo Viên đốn. Tạm làm cho mất thật thì hai trí quyền
- thật đều không. Kế đến giải thích Phật tự hành nhân quả làm tông yếu.
Vì, Phật đã chứng đạt trí vắng lặng, nên nay lấy Bát Nhã làm tông yếu.
Luận về tự hành chỉ có Phật mà thôi, người khác phải biết. Luận nhân quả
hành cái không, hàm nghĩa không phải không, như đức không chẳng phải không
không; đã ngộ thuộc về trí ắt hợp cảnh. Bởi vì lấy một sắc một hương không
chẳng phải trung đạo; trí và sự chỉ riêng đều là bát nhã không thể đem tâm
đạt được, cũng không thể dùng vô tâm lấy được. Lìa hữu lìa vô liền hợp
trung đạo, nhưng lìa trong vắng lặng. Cái thể hữu vô hiển nhiên rõ ràng;
cái dụng cũng thế chỉ vì chúng che mất không rõ một khi có trí cũng vô
đắc, vô tướng cũng tức không tướng, còn tự vô tướng không phân biệt được
vô tướng. Lấy đó làm tông yếu hẳn không sai lầm.
Hỏi:
Tông và Thể khác hay giống nhau?
- Ðáp:
Dùng áo lông cừu làm thí dụ. Luận tấm lưới phải dùng mép lưới; trương tấm
lưới mắc lưới trải đều. Lông dệt thành áo lông cừu; nhấc nâng bâu áo lên
lông bị ảnh hưởng. Dùng thí dụ nầy làm thể, từ tông làm hiển rõ tông thì
đạt tinh yếu của nó hoặc lấy cây đòn dông nhà thí dụ KHÔNG, thì không là
chỗ bị lấy mất. Vì tông luận từ thể hữu đương nhiên, ở đây luận chỗ giống
chỗ khác nhau, hoàn toàn chẳng giống cũng chẳng khác, như luận ly hợp cũng
thế.
4) Nêu rõ những gì
đã nói để luận về Thể; chẳng phải là Dụng của tông; nhưng không xa lìa
dụng tông mới phản ảnh được chỗ vi diệu của tông thể. Cũng ví như vàng là
món đồ trang sức quí vốn nó không khác cũng không phải chẳng khác. Ý đây
có hơi khác ít nhiều. Ðiểm này luận về Dụng, Tông đã rõ Thể mà Thể đã hiển
lộ thì đạt Dụng. Cho nên tiếp sau mượn Tông nêu rõ Dụng, cũng tức là nêu
rõ công năng lực dụng của Bát Nhã. Xưa có nhà luận rằng, trước đây lấy cả
hai nội, ngoại hộ làm Dụng như kinh đã chứng minh; nay nói tránh bảy nạn,
luận về bảy nạn như sau: 1- không cho mà đoạt lấy; cho là bàn cả hai nội,
ngoại hộ thì có được một mặt chân hay tục. Ðoạt đến thập địa gọi chung
nhưng không nói về tục; cũng chỉ biết có Một mà không biết có Hai, nên
cũng không nương tựa được. Ðó tức là đoạt vậy. Nay lấy nhị trí Phật làm
dụng mới bao hàm trọn nhân quả, y báo chánh báo cõi Phật. Cũng như y báo
chánh báo, cõi thế gian để so sánh mà không ủng hộ tà pháp. Vì thế đem hơn
bao kém, đưa ra chánh mà dấu y báo, tức hai phần nội ngoại hộ lướt qua
không nói hết, huống gì bàn về hai trí lý hẳn sâu sắc hơn. Ưu điểm của lối
dịch cổ là sâu sắc vượt cả cách nói quyền thật của phàm phu còn phân tự
tha. Soi sáng rõ mình cũng tức soi sáng lý; soi sáng người khác tức là xem
căn cơ họ để vì thế trên cùng với pháp tánh, dưới hợp căn cơ, chưa từng
soi sáng một mà không soi sáng hai. Nếu dựa vào giáo pháp để luận có ba
điểm : song, quyền, thật như kinh nêu rõ. Sau đây dùng trí tát bà nhã dẫn
để chứng minh cái Dụng nhưng cũng có mạnh yếu khác nhau. Hai trí Biệt,
Thông chỗ lực dụng yếu không đồng cũng như người phàm bắn cung; còn hai
trí Viên-Trung chỗ lực dụng mạnh như mũi tên của thánh nhân trương cung
nhắm bắn. Kế hỏi tại sao và nêu bằng chứng để giải thích. Luận so sánh
việc tiến thoái là tiếng không xác định được. Nếu Thông giáo tuy nhị trí
bình đẳng nhưng lại là chân không, nên soi sáng lý chẳng phải cùng khắp;
Biệt giáo tuy chứng đạo theo thứ đệ mới biết nghĩa KHÔNG hay VIÊN. Cho nên
hoặc soi sáng hoặc chứng ngộ đều phải bỏ hẳn một bên theo Viên Dụng mới
hơn được, tức như dưới dùng quyền trí vậy. Dùng nhị trí so sánh đồng trong
một quốc độ làm cho kiến hoặc, tư hoặc không phát sanh. Như giải thích
nghĩa hộ quốc, do vì hành thập địa tuy chung ba thừa, nhưng chỗ thực hành
chỉ một nghĩa hộ quốc duy nhất. Căn cứ theo đó dịch là tịch quang cũng gọi
là hộ vệ. Văn luận rất nhiều nên không thể nói hết. Ðoạn sau tuy có luận
về hộ nhưng không phải do quả mà còn là cái nhân, nên sau nói rõ hơn.
Ngoài ra, kinh Lăng Già cũng nói đến Kim Cang lực sĩ, hộ nói theo hóa thân
như kinh ấy.
5) Phần giáo tướng,
nêu lên chung cái rộng nhưng chỉ hạn trong bốn chương cũng đủ để luận
chung - riêng. Nếu không có giáo tướng cũng không bàn được nghĩa sâu cạn,
bán giáo hay mãn giáo. Bên trên là phần giáo tướng đã rõ. Phần tóm lược sẽ
giải sau. Bàn về phần chính, đương nhiên đây nói về kinh Bát Nhã, là một
trong các bộ kinh quan trọng. Nói bán, mãn giáo đối với ba tạng Thánh điển
đây phải là mãn giáo mà pháp Ðại Thừa có trong ba giáo Thông - Biệt -
Viên. Ma ha dịch là lớn, nhiều hoặc hơn v.v... diễn cũng dịch là rộng lớn.
Theo thứ tự năm thời thuyết kinh, kinh Phương Ðẳng phải có trước rồi đương
nhiên mới tới bộ Bát Nhã. Cũng như từ sữa đặc mới có váng sữa; Nhị Thừa
dung hợp thêm vào sự ấm nóng tình chấp. Ðến thời kinh Pháp Hoa chỉ còn
hiển bày một vị; vị nầy chỉ cho tướng chung. Nay kinh nầy bàn riêng việc
hộ trì Phật pháp tu hạnh thập địa và ngoại hộ giữ gìn lãnh thổ. Nhưng bàn
về lãnh vực xuất thế, Phật dạy đạo là quan trọng. Vua Ba Tư Nặc hỏi Phật,
thế nào là Ma ha diễn và phải lấy gì đối chiếu?
- Phật dạy rằng, đã
gọi ma ha diễn là đã được soi sáng đến cảnh, nên biết chẳng phải ba tàng.
Tuy chẳng phải ba tàng mà chỗ bị phá và chỗ hiểu thông có đủ trong bốn
giáo. Chỉ riêng ba tàng đã bị phế nên hoàn toàn không phải ý chính. Mặc dù
8 câu kệ có giải điểm nghi vấn trên. Nhưng nếu toàn bộ kinh mà ý chính chỉ
thuyết minh Ðại Thừa dùng 8 câu kệ bàn về vô thường, sanh diệt, như thế
là tại làm sao; cho nên phải giải thích. Vì vua Phổ Minh nhờ Ban Túc đem
tế thần mà được. Vua Phổ Minh y theo lời thỉnh bảy đức Phật, mời 100 vị
thầy nói kinh Bát Nhã nghe xong rồi mới mất. Ban Túc nghe kinh, trong lúc
các vị pháp sư vì vua nói bốn câu kệ vô thường. Nhà vua nhân đó đạt được
pháp không, tam muội bình đẳng, bị bắt đem phán xét. Ðoạn kinh này khuyên
vua từ bỏ đất nước mới hộ trì được đạo. Không phải ý chính kinh muốn nói
mà chỉ bàn nghĩa bóng về đại ý thôi.
Kế dựa theo kinh
giải hai phần: a) trước chỉ rõ phần chung mà các nhà phiên dịch cổ kim tùy
quốc thổ mỗi nơi mà có phân chia hoặc không phân chia, cho nên ở đây nêu
làm thí dụ. Phải nói buổi đầu các nhà dịch kinh Thiên Trúc (Ấn Ðộ) văn
phong sơ lược thiếu sót, như Ðại Trí Ðộ luận giải thích, Ngài Thiên Thân
giải kinh Bát Nhã, Niết Bàn ở Ấn Ðộ có phân chia hoặc không phân. Ðến
Trung Hoa ngài An Thế Cao phân ra làm ba phần, ngài Lưu Cầu giải kinh Pháp
Hoa, như vậy ở đây có phân hay không phân (hai vị Thánh, hai bậc hiền đức
theo sự tích giải kinh đầy đủ như ghi chú nơi bộ đại tạng kinh). Bàn việc
dịch giải kinh cần nhất có hiểu thông lý hay không; còn việc phân chia hay
không ý nghĩa vẫn giữ nguyên vẹn. Ban đầu không lẽ không phân chia làm sao
nêu rõ được hết ý; không phân làm sao tránh khỏi phân liệt rạn nứt ?
Công việc cốt ở chỗ có ý hướng, nên nói tình người như lan, cúc; người có
kỹ năng chuyên môn mới làm việc tốt, văn tự hẳn có lầm lẫn. b) Phần chính
có ba ý: 1) luận bậc thánh nhân thuyết pháp há không căn cứ mà nói pháp tà
sao? Hẳn nói phải có sách, ắt có người nghe, có thời gian, nơi chốn, có
chứng minh không sai lầm. Nơi lời tựa nói rõ tựa phát khởi; phần chánh,
phần lưu thông sáng sủa hoặc nghiêm túc không nghi ngờ; lời văn, chương
mục rõ ràng. Sách chuyển tải phần ý chánh như vậy. Phần chánh tông phải
hợp căn cơ lập giáo, phần lưu thông làm lợi ích cho mai hậu, và đó là phần
khá quan trọng 2) dựa các chương kinh phê bình có phân hai mục: a) tùy
mỗi phẩm phân như phẩm tự là phần tựa. Phần này dựa theo phẩm phân chia
không căn cứ văn từ. Theo văn từ phân chia từ phẩm sau cùng Phật bảo ngài
Nguyệt Quang... đọc kinh văn là phần lưu thông. b) Dựa văn giải thích ý
chính lại phân ra 3 ý: * phần tựa chia thành ba mục: nêu rõ 3 tên gọi khác
nhau tức ba pháp đối. Ðó là Thông, Biệt đối, chủ bạn đối và trước sau đối,
hoàn toàn không phát khởi từ phẩm tựa * giải thích nghĩa: kinh nêu chung
bốn ý, đó là dùng 6 pháp chứng tín nêu ở đầu kinh. Mỗi pháp đều có phần
thực nghiệm chứng minh không thể sai lầm nên xác chứng để tin, do đức Như
Lai hiện tướng đoan nghiêm nói trong năm thời thuyết giáo. Ðã dùng tựa
phát khởi, phần chánh tông chung phần này giải thích thành một. * Tựa
chung tức là các kinh đều có; tựa riêng là chỉ riêng kinh này có. Kinh ba
đời chư Phật thuyết nơi đầu quyển có nêu 6 pháp chứng tín đều do từ kim
khẩu nói ra để vâng phục gọi là lời tựa Như Lai nói, hay cũng là lời ngài
A Nan xác chứng đáng tin, như thế tựa A Nan là loại thứ ba, như có nêu ở
đầu kinh gọi là tựa trước kinh Phật nói; lúc bấy giờ tại... là 6 điều
chứng tín của tựa chung. Khi Phật còn tại thế cũng như lúc Ngài sắp nhập
Niết Bàn, các đệ tử tuân hành lời dạy mà nói như vậy. Lời tựa sau kinh là
sau khi Phật nhập diệt, các lần kết tập kinh điển mới đưa vào là bốn loại.
Nay dựa theo phần sau đối với kinh này kết hợp lại v.v... 3) Trùng thuyết
pháp duyên khởi lại phân ra hai mục: dẫn kinh và dẫn luận. Phàm dẫn luận
có điểm: a) Ngài A Nan thưa thỉnh Phật 4 điều, Phật theo câu hỏi trả lời,
đó là một trong 5 điều chứng tín.
1. Ngài Ca Diếp nêu
hỏi: Vào thời kỳ kiết tập kinh điển ngài Ca Diếp nêu nhiều vấn nạn, Ngài A
Nan thay Phật trả lời v.v... Bốn điểm giải thích lại chia làm hai phần: a)
theo thông thường giải 6 việc b) theo đó giải nghĩa 5 điều chứng tín 1)
Như thị (như thế) chỉ pháp đã được nghe. Như phần sau đây để chỉ cái thể
pháp đã nghe; một lời đương được (bao hàm) cái không vô tận. Nếu không như
thế là không phải pháp, cho nên từ Như Thị bao hàm toàn kinh rõ ràng. Nói
về điểm này giải thích có hai: 1) giải bốn pháp tất đàn đều là nhân duyên:
dùng văn tải đạo không phải để tranh biện với người thế là đệ nhứt tất
đàn; ngước lên thì biết ngước lên, cúi xuống thuận chiều thế tục nên đều
không tranh, là thời gian và phương sở tất đàn; do vật sanh tin, tin là
gốc thiện nên phải do nơi người - tín tất đàn; kinh này chia ra chương mục
chung các phần mà thành vậy. Ðể phá kiến chấp một bên của ngoại đạo không
đoái hoài đến pháp hữu vô nên nay dùng Như Thị là điểm chính đối trị pháp
tà vậy. Người xưa lấy tín thuận giải thích nghĩa Như Thị, đây là đệ nhứt
nghĩa. Ðã tin phải hợp lý là NHƯ. 2) Y lời dạy giải thích, theo lời Phật
dạy nêu rõ nghĩa Như Thị, có nghĩa là nếu luận Chân Tục thì một Có, một
Không. Ngài A Nan truyền đạt lại lời dẫn. Như nói sắc, không không hai
chẳng khác là Như là Thị ấy là nghĩa chung. Luận riêng sanh tử có Niết
Bàn là Không. Như thế thì có - không đắp đổi thay nhau là nghĩa theo Biệt
giáo. Viên giáo nhận định sanh tử tức Niết Bàn Không chẳng thật tướng là
Như; như như bất động là Thị. Ðó là nghĩa Như Thị theo các kinh Viên giáo.
Kinh này luận đầy đủ ý nghĩa Như Thị của ba phái, Ngài A Nan nhất nhất
truyền thừa không khác cũng để cho hậu thế tin lời Phật mà hiểu rõ. Ðứng
về mặt bổn môn hay tích môn quán chiếu ở đây kinh lược bớt không nêu hết.
Bổn (gốc) không phải chỉ từng phần; còn quán tức xét toàn thể là nghĩa
hoàn bị.
Ngã Văn,
ngã là Ngài A Nan xưng (tôi); văn là người nghe. Muốn nghe dùng tai và có
đầy đủ các duyên mới có thể nghe được, là thế giới tất đàn; nêu cái chung
hàm cái riêng là nghĩa thế đế. Do kết tập Pháp bảo nên xưng ta là người
nghe. Nhân nghe cảm kích thương khóc nẩy sanh việc thiện nên gọi Ta nghe.
Vì để đối trị ba việc nghi; nghi không chắc khiến mọi người không tin. Vì
nghi nên phải phá bỏ niệm nghi. Ba điều nghi sẽ giải thích sau. Chân đế
vốn không có Ngã nhưng tục đế mượn xưng Ta mà phải hiểu là không có chỗ
nào nghe cả. Cho nên lấy Vô Ngã mà ngã, không nghe mà nghe, là đệ nhứt
nghĩa.
Dựa pháp giải thích
chữ Ngã; từ Ngã có 3 nghĩa: kiến chấp, kiêu mạn, tự xưng, với phàm phu so
sánh có ít nhiều khác biệt. Ngài A Nan là người có học mà đoạn kiến đã
diệt tự kiêu, song nói theo đời phải xưng Tôi như ý Tam Tạng kinh. Nhưng
Ngài A Nan vốn phải là bậc vô học theo hầu làm thị giả đức Phật nên không
phải học, chứ không phải thật Ngài chưa đạt đến. Cho đến thời kỳ kiết tập
kinh điển mới phát hiện Ngài chứng quả thứ tư, mới kham nổi việc kiết tập,
mới được hoàn toàn. Ngày xưa phần nhiều không biết việc này, nhân đó phải
giải rõ. Bốn câu kệ luận Thập Trụ Tỳ Bà Sa nói ‘Tôi; có nghĩa rằng hể
vướng vào bốn câu đều được gán chỉ là tà kiến. Nếu không có Tôi ai nghe,
là ý theo Thông giáo vậy. Như các kinh Ðại Thừa gọi A Nan là hàng đa văn
nghe nhiều hiểu rộng nên biết Ngã, vô Ngã; thậm chí phân biệt Ngã, vô ngã
tuy hai mà bất nhị - không hai - theo thứ tự trước sau, là ý Biệt giáo
vậy. Phân biệt Ngã, Vô Ngã tuy hai nhưng không hai trong nghĩa viên dung
song chiếu.
Phương tiện làm thị
giả là ý của Viên giáo. Theo như kinh Chánh Pháp Niệm giải rõ A Nan có bốn
nghĩa: Khánh Hỷ, Hỷ Hiền, Hiền, Hải theo thứ tự duy trì ba tạng giáo điển.
Kinh A Hàm có nói đến Ðiển Tạng A Nan, truyền trì hạnh Bồ Tát; tuy vậy vẫn
chỉ một người mà đầy đủ bốn đức. Ðó là bao quát Tiểu nằm trong Ðại, duy
trì bốn tạng giáo pháp là ý của Ước giáo vậy. Quán tâm là gì? Không khởi
đi từ Ngã, Vô Ngã mà dùng ba pháp quán là ý nghĩa của diệu quán. Diệu quán
lập thành ý nghĩa của quán tâm vậy. Kế giải thích Nghe có hai: a) đặt
thành nghi vấn, vì ngài A Nan sanh nhằm đêm đức Phật thành đạo phải đợi
đến mãi hơn 20 năm sau; như thế những kinh Phật nói trước đó Ngài phải
không nghe chứ? b) dẫn luận giải dựa theo nhân duyên hay nói đủ bốn pháp
tất đàn trong phần sau. Kinh Báo Ân nói, theo đó tuần tự nghe là thế giới
tất đàn. Ngài A Nan muốn xin Phật nghe lại, nghe sanh thiện là nhơn tất
đàn. Kinh Thai Tạng nói, xét tướng nhập thai mẹ ứng hợp với việc thấy nghe
hóa hiện trước. Thai biểu hiện bất tịnh mà nhập thai là phá ác tất đàn.
Kinh Pháp Hoa nói, do được thọ ký nên nhớ tới việc trước được Phật ấn
chứng tam muội
. Không chẳng nghe là đệ nhứt nghĩa. Văn
tuy nhiều chỉ tóm lược chọn một chữ giải gọn ý chẳng rườm rà. 2) Dựa theo
lời Phật dạy giải chữ NGHE. Như trên đã giải thích Ngã nói đủ là Tôi hay
chúng tôi. Nay y theo Ngã giải thích nghe cũng hợp với ví dụ vậy. Theo thứ
tự giải thích giữ niệm hoan hỷ để nghe, là nghe ba tạng Phật pháp. Ðoạn
sau giải rõ hơn tam tạng, mỗi tạng y cứ lời Phật dạy để nói duyên do có đủ
trong phần chú giải nên không dẫn ra sợ rườm rà.
- Một thuở nọ, thời
điểm nghe giữ gìn hợp với nhau; gọi nghe tức nghe điều cần được nghe, trì
là hay gìn giữ. Cả hai không xảy ra đồng một lúc không thể hòa hợp được.
Tùy theo y cứ hợp nhất với lời giáo hóa do đây thành tựu. Phần này lại
chia làm hai: a) giải theo nhân duyên như Triệu pháp sư đã giải, lấy sự
hiển lý phải thích nghi việc đời. Ðại Trí Ðộ luận giải thích thời có
thật có tạm nhưng thời vốn không thay đổi, do nghĩa mà có đổi thay. Cho
nên dựa hai ba chữ riêng mà không hẳn có khó dễ. Nhân vì Ca La hiểu thời
là thật đúng, vì đệ tử nội giáo y thời thọ thực đúng thời khắc không sai
mà ngài Hộ Minh áp dụng. Tam ma da hiểu thời là giả tạm, vì phá chấp thời
theo ngoại đạo là thường hoặc vô thường. Ở đây theo cả hai giải thích chỉ
nhắm tới việc rõ ràng hẳn không thể hiểu theo ngoại đạo. Ðệ nhứt nghĩa lấy
không thời hay không chẳng thời làm thời điểm. Cả hai chẳng giả hay thật
mà chính yếu làm rõ trung đạo đệ nhứt nghĩa; cho nên phải biết nghĩa chữ
Thời rộng thay! b) Dựa theo lời Phật dạy giải từ Một Thời, song lời dạy
hiểu lý xuyên qua các pháp Tạng-Thông trí có cái THỂ để phân tích. Ðối
với Biệt -Viên giáo là chứng phần địa trụ, dù các bậc có hạ trung thượng;
kể cả phần riêng biệt trên của trên đạt đến chỗ vi diệu dung thông trước
sau gọi là Nhứt Thời. Như trên luận giải cả ba phái đều nói đủ. Hợp chung
điểm chính mỗi phái như trên phân tích ta phải biết, nhưng ở đây chỉ có
Biệt-Viên giáo luận chỗ hòa nhập, mà lấy Bát Nhã chung làm khởi điểm tiếp
phần chính. Từ đầu đã nói có phần chánh; nêu chánh tiếp quy về chánh hay
sao?
Phật: Phật là
giáo chủ đạo Phật bậc thuyết giáo tuy chung bốn giáo mà khiêm tốn văn từ.
Nay y theo bốn nghĩa tất đàn giải thích chung. Vì Phật là giác, bậc thấu
triệt hết thảy phiền não. Nói đủ giác có ba nghĩa: tự giác hiểu rõ phiền
não tự thân tâm, giác tha làm cho người hiểu được nghiệp báo và nhân quả
trọn vẹn và giác hạnh viên mãn: đầy đủ tự giác và giác tha; vì đủ giác nên
phá sạch những kết buộc xứng danh Phật, hễ ai có cơ duyên có cảm hẳn có
ứng khác nhau, tức là thế giới tất đàn. Trong kiếp ban sơ không phiền não
phần nhiều con người lúc đó không cảm được Phật. Phương Ðông thiên hạ có
thể nói sống lâu mà không cảm được Phật. Thọ đến 8 vạn năm, dù được sống
lâu nhưng họ không cảm được Phật. Phương Nam phần nhiều người chưa rõ quả
mà tu nhân, là người giác như trên nói, tuy kiếp sơ có giảm xuống còn 100
tuổi mới cảm được Phật. Vì thế Phật ra đời trong thời kỳ này.
Sau đây lấy thí dụ
như mặt trời không xuất hiện để ví Phật cũng Như như thế. Nếu mặt trời
không xuất hiện thì ao hồ, hoa cỏ không sanh trưởng nẩy nở; khi mặt trời
lên muôn vật đều sanh trưởng. Như thế cỏ hoa nhân có mặt trời mới sanh
trưởng tươi tốt, là nhân tất đàn. Khéo ứng hợp biết căn tánh tam thừa, vì
nhân duyên Phật ra đời nên cảm được Phật; sở dĩ nói đoạn phiền não cõi hữu
đảnh là dứt sạch một phẩm tư hoặc ở đệ cửu địa vĩnh viễn ra khỏi ba cõi.
Vì thế nên nói vĩnh viễn vượt qua dòng sinh tử. Trái lại, nếu ai chưa phá
được phiền não không thể cảm được Phật. Ðây là đối trị tất đàn.
Phật trụ pháp tánh,
vì thể của pháp tánh vốn cùng khắp mọi nơi chưa hề động xuất. Nếu có cơ
duyên cảm được ở chỗ không động xuất ấy thấy có động xuất, người thấy đó
là bậc ứng hóa vậy. Pháp tánh thuộc đệ nhứt nghĩa vốn không động xuất.
Hết quyển một
(^)
Quyển hai
Phật
theo tứ giáo giải thích có 4 tướng khác nhau. Phật vốn không phân bốn mà
do việc thuyết giáo nên có phân thân thành bốn. Nhìn chung đức Phật vốn
chỉ có Một. Dựa theo Tam tạng kinh thì Phật, Như Lai thân sắc tướng có bốn
khác nhau. Theo Bổn Môn chỉ có một đức Phật; Tích Môn Phật phân thành ba.
Ðứng giữa bốn giáo mỗi giáo phân hai đức Phật mà có ba; cả hai cảm ứng đức
Phật riêng.
Theo thể dụng, Phật
vốn chỉ một Thể mà Dụng có bốn. Hiểu rõ ý này cho dù bốn đức Phật có giống
hay khác bàn vẫn vô ngại. Nay cũng vì chỗ phân biệt ấy nên cần phải làm
sáng tỏ. Phật dịch nghĩa là giác. Phật thấu suốt nhân quả thế gian và xuất
thế hàm trong bốn pháp: khổ-tập-diệt-đạo. Phật thọ 80 tuổi giống như người
đời, dù kiệt xuất hơn người mà vẫn chưa hề lìa thế nhân. Do Phật có 34 tâm
thành thích ứng, đó là 8 nhẫn, 8 trí, 9 tâm vô ngại và 9 tâm giải thoát.
Nói chung không ngoài hai đức: đoạn đức, trí đức Phật dứt trừ được kiến
chấp và suy nghĩ sai lầm, chứng thành Phật quả dưới một thân cây. Vì thế
cây ấy được gọi là cây Bồ Ðề, nói gọn là cây quí báu. Theo Tam Tạng Phật
hiện tướng thành đạo, thân cao sáu trượng; là hiện thân được tôn sùng đặc
biệt. Vì hai căn lợi và độn
của thông và tuệ nên thấy Phật có hơn kém
không giống nhau. Kỳ thật, đức Phật đặc biệt chỉ một thân mà do thấy của
ta có khác; không phải thân tướng Phật hiện lớn biến nhỏ; nói chung hay
riêng cũng chỉ nghĩa ấy mà thôi. Trước đây phần nhiều hiểu sai từ Phật nên
phải giải rõ như thế. Một niệm tương ưng không như 34 tâm mà do từ từ tu
tập dứt trừ phiền não. Nay dùng trí một niệm tương ưng cùng với KHÔNG,
không gián đoạn nhưng đoạn được Hữu trước sau, liền khiến cho phiền não
trước dứt sạch; đến khi chứng quả trừ sạch hết chỉ còn lại tập khí (thói
quen) mà thôi. Có sự khác nhau sâu xa đến như thế! Ðại Thừa, Tiểu Thừa vì
căn cơ thiết lập sự giáo hóa không đồng, nên có các hình tướng đức Phật
riêng như thế. Phật hiện thân cao vọi thù thắng đấng tôn sùng oai nghiêm.
Người được Phật thọ ký cũng như Phật ban chức cho, như trời Sắc cứu cánh
nhận được việc Phật giao phó cho. Ðiều này hoàn toàn giống điềm ứng tướng
nói trong kinh Hoa Nghiêm, nhưng theo thứ tự cao thấp khác nhau. Ở kinh
Hoa Nghiêm quả vị Phật cứu cánh cao tột, là khởi đầu việc ứng hóa thân.
Ðiểm này theo Biệt giáo dạy phải đoạn phần vô minh của mười hai nhân
duyên. Vì quyền giáo theo thứ bậc nên Phật chỉ thọ ký (trao chức). Việc
này mới nhìn qua hình như giống nhưng kỳ thật hoàn toàn khác, tuy khác mà
giống cũng khó phân định được rõ ràng. Phật tướng tròn đủ không như trên
nói 3 tướng ẩn khuất mà chỉ hiện tướng như hư không không thể nghĩ bàn.
Ðiều quan trọng là Phật cũng không lìa hiện tướng như ta thường thấy, dùng
một căn cơ tròn đủ nên được xưng tán giống như hư không trong pháp giới.
Chỉ do tâm hiện mà không dùng lời diễn đạt được, không dùng thức biết
được. Thân Phật như thế rõ ràng là pháp thân trọn vẹn nên Ngài nói: thân
này của ta là pháp thân, do mặt trời che khuất nó rộng lớn như hư không
nên gọi Phật tròn sáng. Vì sợ những nhà học giả do hiểu lầm thâm ý này nên
phải suy nghĩ chín chắn. Kinh Tượng Pháp quyết nghi dẫn chứng trong bốn
thân Phật hoặc nghe hoặc thấy ngồi trên đài sen v.v... đều là Phật riêng
theo ta, đâu có giống như ứng thân Phật theo thứ bậc cao thấp như kinh Hoa
Nghiêm nói đâu? Thế nhưng ngoài ra ba thân khác của Phật ta cần phải biết.
Theo Bổn môn, Tích môn; vì ba thân theo Tích môn, một thân là Bổn môn.
Ðây y cứ theo chỗ thể dụng của Bổn-Tích nói như vậy. Nếu theo kinh Pháp
Hoa khai mở cho thấy Bổn là một đức Phật viên dung mà thường phân 3 thân
theo Tích môn. Nhưng lại cho rằng, như thật hiểu ý mới biết được thể dụng
hơn kém của bốn thân Phật. Nay đem luận bàn hẳn không giống như ngôn ngữ
dùng hằng ngày. Dựa theo bốn thân Phật làm rõ pháp quán tâm; không dùng
bốn câu kệ, ba pháp quán quán chiếu mà có bốn Phật, tức do nơi nhứt niệm
tròn sáng quán xét được ba thân để thấy tâm ta, tâm Phật đồng không hai
tánh giác, cũng là ý chỉ quán tâm như Phật chỉ dạy.
1) Giải chữ Trụ, có
nghĩa Phật đầy đủ ba thân ở tám nơi khác nhau. Nhà luận sư Ðại Suất của Ấn
Ðộ phân biệt danh nghĩa, có 3 loại trụ xứ, song cũng không kể ra hết. Dùng
ngôn ngữ ngày nay, Phật vốn không trụ, không trụ mà trụ, có sự có lý; lý
trụ tức đệ nhứt nghĩa không, sự trụ như trên đã nói. Nhưng lý và sự khác
nhau ra sao? Câu trả lời là không trụ không chẳng trụ không ở nơi không
chẳng tồn tại, chỉ do gốc trụ thật như biến như hóa có giới hạn số, qui
định về lượng thì chưa nghe; phân biệt nghĩa vô cùng tận. Dựa theo giáo
nghĩa trụ không theo bốn phái mà theo Thể phân tích, hoặc có thứ bậc hay
không, đều nhập vào nhị lý để làm chỗ nương trụ, theo đó Phật có bốn thân.
Dựa theo lý trụ chỉ có hai, hai phân biệt là ở giữa và chân trung. Nói bốn
thân nhưng lìa chỗ hơn nói có Niết Bàn khác ở chỗ bí tàng. Gọi Niết Bàn là
từ chân không mà có tên: bí tàng dùng ba đức để xưng. Do phân biệt như thế
lý phải có chỗ quy về. Dựa theo quyền-thật mà luận ý nghĩa không đồng
nhất.
2) Giải chữ Thành,
hơi dài dòng; ở đây giải theo chi tiết. Thành dịch tiếng Phạn sang tiếng
Trung Hoa có dẫn trong kinh Bổn Duyên từ Thiên La đời vua Chiêu Vương; nói
rõ Ban Túc vì lý do bị đuổi, nước mới bắt đầu có quốc hiệu là ‘Bất Hại’ vì
quân lính mỗi ngày giết một người, đến nỗi thiên hạ đồn là ác độc. Phản
lại quốc dân Ban Túc bị phế, bị La Sát bắt mang đi, được vua Phổ Minh giữ
lại. Câu chuyện có hai thuyết: một để làm sáng tỏ lòng tin nên dùng đức
của Ban Túc, và một thuyết khác vì việc khai giáo nên lập hội thuyết pháp
bố thí; vì thế nay là phần mở đầu của kinh Bát Nhã này. Pháp hội qui tụ cả
hằng ngàn vị vua để mong đền ân đất nước mà đầu tiên xưng là thành Vương
Xá. Thành Vương Xá còn gọi bằng tên khác dịch tiếng Phạn có bốn nghĩa,
cũng dịch dựa theo nhân duyên bốn nghĩa tất đàn như: 1) Lực Doanh, tiếng
lực có sức mạnh dẽo dai; doanh là làm cho đầy đặn, sung mãn, từ dễ bị ngộ
nhận. 2) Ma Già Ðà phiên âm là dị, từ xưa chưa ai dịch đúng, mỗi nhà dịch
tùy theo nghĩa. Tất cả đều ghi nhận nước ấy có 12 thành mà Phật ở tại đó
ít nhiều. Vì hai thân: báo thân, pháp thân mà ân đức có nặng nhẹ như kinh
nêu rõ. Kinh Pháp Hoa cũng nói rằng pháp quán tượng và kinh hành là trả
được hai ân cho đất nước và cỏ cây. Nên biết chư Phật, các bậc thánh nhân
khi nêu ra một nơi đều có nguyên do, chứ không phải không căn cứ. Sau giải
từ ‘xá’ là theo tiếng rời để giải, vương tức là thành vua; xá là nhà, có
6 tinh xá nên có tên này. 3) Giải từ ‘núi’ là ngọn Kỳ Xà Quật, Trung Hoa
dịch là Linh Thứu sơn, có ba nghĩa nên mang tên như thế. Nơi đức Phật
thường ở đó, chỉ cho biết Phật phần nhiều thuyết pháp tại hai nơi. Vì núi
như bờ thành đẹp của Vương Xá cần phải bàn đến. Kinh Bát Nhã này Phật cũng
thuyết tại Linh Thứu - một nơi danh thắng - nổi tiếng xưa nay.
Nhưng ở những nơi
khác Phật thuyết kinh không danh thắng sao? Ðó là do người mới nhìn qua
một lần nói vậy cũng chỉ trong vòng tương đối thôi. Nêu số chúng nghe pháp
là chúng Tỳ kheo của Tam Thừa; nghe cùng một âm của đức Như Lai thuyết
giáo. Dù cùng nghe pháp nhưng Phật thuyết có quyền, thật khác nhau nên đạt
lợi ích có sâu, cạn chẳng đồng. Nên có phần phát khởi trực tiếp hợp với
người đủ căn cơ kết duyên với bốn chúng.
Hỏi:
Các kinh nêu số chúng hoặc nói trời người thuộc Tam Thừa, hoặc nói bốn
chúng như Tỳ Kheo, ở đây khác thường lại nói trực tiếp ư?
- Ðáp:
Trung hữu luận Tam Thừa lấy người làm bản vị; trực tiếp tức lấy loại mà
nói. Khởi đi từ người như kinh đã đề cập, ở đây trước nhất theo loại để
bàn nên nói: một do ảnh hưởng và hai là trực tiếp. Nhưng nói người mà
không nói loại số chúng đa phần không phải một là đủ; còn nói loại không
nói người hẳn loại bao hàm hết thảy. Tuy có bốn chúng mà nghĩa hẳn phải
chung, không có phân quyền, thật, sâu, cạn gì cả.
Nay dựa vào một
chúng mà chia thành bốn, mỗi chúng đều nằm trong số đó. Tại sao một chúng
không bao hàm hết thảy? Tại sao chỉ nói một căn cơ mà không nói chung? Ở
đây chú ý tới loại để nói chứ không nói nguyên ủy con người. Nếu gọi tỳ
kheo, tỳ kheo ni mỗi chúng còn có bốn nghĩa khác nhau nên lấy người từ
loại để nói. Luận Tam Thừa phải theo thứ tự trước sau nên biết; luận Bồ
Tát tâm hơn còn hình thức kém. Nếu luận về hình thức y phục chưa hẳn Bồ
Tát kém Thanh Văn, nay đem so sánh hình thức y phục người xuất gia trước
là chúng Thanh Văn. Từ ‘Dữ’ có nghĩa cùng nhau, căn cứ theo luận có bảy mà
đây giải một trong số đó. Chúng tỳ kheo tuy đa số không giống, nhưng chỗ
nương tựa thời gian, nơi chốn v.v... bảy chỗ bất nhất không đồng. Nếu
trưng chỗ đồng chỗ dị như trong kinh có ghi đầy đủ. Nhưng vì hậu thế phải
luận để không có pháp nào là số một mà do nhân tâm mỗi người một khác;
song tất cả đều được hòa hảo cùng nhau hay cũng gọi là chúng hòa hợp, hoặc
nói bao hàm. Theo thông thường gọi là đại A La Hán, đại là lớn cũng phải
hiểu là nhiều, là hơn, nên gồm ba nghĩa để giải, như từ ‘ma ha diễn’ là
Ðại Thừa phần lớn hàm ý này được giải riêng. Tỳ kheo có 5 nghĩa mà sách
chỉ đề cập ba là khất sĩ so nhân, ứng cúng so quả. Lấy nhân định quả như
thường giải thích; nay thêm hai nghĩa nữa đối với văn không quan trọng;
chia ra giải từng chữ tiếng Phạn chưa rõ phải đặt vào vị trí nào. Rõ ràng
đối học vị đơn giản có hai hữu học và vô học. Như Thành Thật luận giải
thích, La Hán có hai cấp là hành và trụ. Hành là thực hành cái học như
người thường, trụ là quả phân hai khác nhau. Như nói người hiền lương giữ
5 giới thực hành hạnh A La Hán là người cần phải học. Học hạnh vô học như
thế cũng không thật sự giống quả riêng để hướng tới. Tin tưởng những gì đã
nói rõ không cần luận bàn. Theo như trên giải thích từ A La Hán dịch thành
ba nghĩa là sát tặc (giết giặc phiền não), ứng cúng (thọ của cúng dường),
vô sanh hay bất sanh (không sanh lại nhân gian nữa). Ðem quả luận nhân ý
nghĩa đã rõ ràng; đây theo ý của Tạng và Thông giáo. Nếu theo nghĩa đầy đủ
giải thích vô sanh thuộc về trung đạo. Cho nên nói không phải chỉ có bất
sanh mà còn vô lậu Niết Bàn cũng như vậy. Ứng cúng nói ngược lại là cung
ứng, là lấy đức từ bi ứng hợp theo nhu cầu, là nghĩa cung ứng. Công đức
có 8 loại để tán thán đức của Thanh Văn hay chỉ đề cập sáu loại, hai loại
sau nói chung có mở kết khác nhau. Các kinh tán thán đức phần nhiều dùng
lời, câu để ca ngợi nhưng ở đây đặc biệt khác hơn là nêu pháp để tán thán.
Do người tốt ảnh hưởng tới đức mà đức hẳn do người tạo. Lấy đức rõ người
là ý này như sẽ giải thích, nhưng cũng dùng tán thán ba đức của người
chính là Thanh Văn. Nay lấy bộ Bát Nhã làm chuẩn nên Nhị Thừa cũng chung
các giáo thuyết. 2) Giải điểm khác nhau phần nhiều hợp với danh nghĩa ba
pháp giả nêu rõ Biệt-Viên. Pháp hữu vi có hai trí và đức; dựa trí để đoạn
đức. Nếu bàn hai đức thì đoạn đức hẳn có đủ để luận; đạo tịch nhiên vốn
chỉ Một. Nay nêu cái khác để giải thích cũng lại nói Một như thường hý
luận. Phải dựa hai loại giải thoát phân tích, kế dựa thập trí
để ca ngợi, vì một trí nằm trong hệ tư
tưởng 9 cõi dục giới. Tu bốn pháp quán sẽ đạt trí vô lậu, như thế mỗi đế
sau là chỗ phát khởi bốn trí. Ở hai cõi trên, hệ vào nơi pháp, mỗi cõi tu
bốn quán hạnh, vì so sánh bốn trí. So sánh có nghĩa là so chỗ phát khởi
trí ở trước. Tóm lại luận chung một quán so sánh với một trí, và ngoài ra
tâm, thế trí là bốn, rồi sau thêm pháp tứ đế, diệt tận, vô sanh là 10
pháp. Nếu chỉ hợp tứ đế và bốn trí là tám thêm diệt tận, vô sanh thành đủ
10 pháp. Nên biết rằng chỉ nói sự khác nhau giữa mở kết, còn 5 khổ trí đề
cập sau. Lặp lại rõ 16 món quán hạnh chẳng qua luận rộng phần kinh trên
thôi. Ðối với tập trí như có khác biệt; còn phần diệt tận và vô sanh như
luận dẫn. Còn theo thứ đệ lại thêm như thật trí thành 11 trí. Theo Ðại
Thừa giáo luận chẳng có liên hệ gì với mở kết cả mà chỉ do nơi Phật chứ
không phải do Nhị Thừa. Nhưng đối với hàng hữu học, vô học nêu rõ cái khác
nhau của việc tăng, giảm như kinh nói. Kế tán thán ba căn, trước tiên đối
với trí để luận, và sau giải thích. Vì đối với việc trước khi kiến đạo
phải lấy tín đối với 9 căn thành tựu tin và hành cả hai. Ðến lúc kiến đạo
nhắm tới căn chưa đạt và nay biết vô lậu nên nói là muốn biết. Như thế
theo thứ lớp trải qua hai tiến trình suy tư và vô học, đổi danh tri căn
thành tri kỷ (biết mình). Trên đã giải thích rõ 16 tâm hạnh theo trí rất
rõ ràng, sao ở đây còn nêu ra làm gì nữa? Nhưng nhắm tới điểm rõ ràng đã
nêu và cũng chỉ nêu cái đức để tán thán chứ không phải căn cứ ở chỗ thực
hành. Nếu theo chỗ thực hành nên y trí như đã giải thích. Nay nói tâm hạnh
phải sau quả cũng đâu có lỗi gì. Chỉ bổ khuyết một nghi vấn ở đây mới phải
dùng chữ, cũng như đã giải thích huống gì phải nói hết 16 hạnh, nói đủ ý
nghĩa không phải một. Nhưng nói tâm hạnh nghĩa là phải xa lìa Hữu; ở đây
nói gọn chữ lìa hẳn cũng quá một lần. Vì 16 tâm hạnh thuộc biểu pháp nên
mượn ba đức để tán thán; nói pháp giả trước chỉ cái Thể để giải thích danh
(sắc). Vì danh sắc nên đứng đầu thọ và tiếp đến là tưởng, hành và thức là
chủ của thọ. Nói chung mang danh thọ, nói riêng không có cái Thể có thọ
nên trên nói là giả (tạm mượn). Pháp chỉ quán gọi đó là vô chủ (không ai
làm chủ) mà vẫn hiện hữu. Ngoài ra, cũng nói một là giả hai là thật do
theo tướng trạng gọi tên. Thật-giả cho là thật nhưng giả, nên nhập chung
lại gọi là thật giả. Do tiếng chung hợp lại để gọi như thế, chỉ vì nó là
hư thật. Thật đây nguyên ủy do hư giả; hư giả trở thành nghĩa phổ thông.
Trong ba giả mỗi thứ có ba pháp quán như trên nói đều dựa pháp riêng. Pháp
giả là hư dối không thật; vì các pháp hư nên không thật, không thật nên
không; vì không nên quán không là thật giả. Ðối với giả gọi là thật, thật
mà chẳng phải thật; chỗ thật ấy là không. Một sắc, một hương gốc ở nơi
giả; do thể KHÔNG nên không chẳng phải Bát Nhã. Suy đến cùng lý không chỉ
là giả, là dùng pháp giả quán. Chữ Quán ở trong, vì trong Hữu không phải
Không nên Thể nó chẳng phải giả; nhưng Hữu có thể Không nên Dụng nó giả.
Vì thế, không giả là phương tiện đi vào trung đạo. Do trung choán một bên
nên hai bên chỉ có tên mà không gọi là quán. Do trung đạo thật nên dùng để
nói, đây dựa theo pháp giả cho rõ. Hai pháp quán sau dùng theo lối loại
suy để hiểu. Nếu dựa theo ba pháp giả hẳn rõ viên quán. Viên nhưng không
riêng viên; chỉ y theo thứ lớp quy về nhất tâm là không-giả-trung quán, tự
nhiên mất chiếu soi, đó là đạt vậy. Luận Ðại Trí Ðộ nêu thí dụ giải thích
3 điểm sau đây: trước đưa ra 2 thí dụ như con chó sắp rơi xuống giếng dụ
cho ý hẳn nó phải sủa. Hai hình ảnh (con chó rơi và tiếng sủa) sợ rớt ngã,
chúng sanh cũng thế -giống như thế - thành 3 nghĩa nên gọi pháp giả v.v...
Thế nhưng hết thảy các pháp đều do danh hợp mà thành hình. Thế thì không
gì ngoài danh cả và không chi là không có danh; cũng hợp với pháp nên nói
ba cõi không ngoài pháp, cũng chỉ một giả danh thôi. Các pháp đều thành
danh như thế để phân biệt.
Sau tán thán ba đức
pháp không của tam muội (thiền định) do giả ngộ được pháp Không, và kế ca
ngợi 3 pháp Không ấy, cũng đều căn cứ theo thứ lớp nhân quả. Vì các pháp
giả nên Không, theo đó hiểu ý nghĩa như trên. Ðại Trí Ðộ luận dẫn dụng nêu
37 phẩm trợ đạo là siêu Niết Bàn, vì mỗi phẩm có khả năng đạt đến; đạt đến
chỗ mong đạt là Niết Bàn. Ngoài ra, luận Niết Bàn có ba nghĩa cũng tức là
3 nghĩa Không. Ðó là: 1) đạt Niết Bàn môn, phải thích hợp hai nghĩa nhị
môn 2) ngoại môn hay là các phẩm trợ đạo và 3) nội môn là 3 nghĩa Không.
Thế nên đức Như Lai vào đại Niết Bàn cao tột hưởng trọn an lạc của ba đức
vô cùng thâm viễn. Sau giải thích từ Không Môn cũng chỉ lặp lại. Vì quán
mọi pháp vô ngã những gì của ta biến mất - hết thảy đều tan rã - tất cả do
nhân duyên hòa hợp mà thành nên biết pháp nhờ các duyên tồn tại đều là
Không. Không tạo, không thọ nên vốn nó Không; do 3 nghĩa Không ấy nên gọi
Không Môn tức cửa vô tướng vậy. Quán thân tuy Không vẫn kẹt Thượng Không
nên có tướng trong tướng đối trị chấp tướng để tu thực hành vô tướng.
Chẳng hạn như co duỗi, cúi ngước... đều gọi đó là tướng. Tướng vốn không
thật, nhưng do động chuyển thành gió. Gió tùy thức tác động. Nếu thức
diệt, niệm niệm không khởi làm gì có tướng ư? Vô tướng cũng tức vô ngã.
Nhưng thấy có tướng nam, nữ v.v... là có Ngã, tâm vẫn mê muội trong vô
trí. Vọng thấy có xương, lóng các tướng liên hệ, vì thế mà xương, da che
phủ các quan năng động tác, như cây cối tự nhiên, cũng như ví dụ trẻ con
không khác.
Luận về vô tác, hễ
vật có tướng tạo tác đều nương vào vô tướng; vô tướng cũng chính là không,
nhưng do chỗ tạo tác nên có. Nói vô tướng là Không hay vô tác. Ba pháp hay
cửa Không nói đây là pháp quan trọng trong thiền quán. Nhưng Không này
không phải là tam muội (thiền định) nên phần nhiều dễ làm cho thoái tâm.
Chỉ 3 hạng người sau mới đạt Niết Bàn, đó là người tu hành giữ giới, tu
thiền quán pháp Không và người dũng mảnh tinh tấn, chỉ ba hạng người như
thế tu 37 phẩm trợ đạo đạt đích thành tựu được phân nửa. Nhờ bước đầu này
đạt đến 3 cửa giải thoát, cửa thứ hai cũng lần lượt đạt được; trừ những
việc ẩn tàng không giao động.
Sau nói về Tứ Ðế và
Mười Hai Nhân Duyên như phần tóm lược để tán thán. Như Tứ đế, nhân duyên
phân ra hai mục chắc không khỏi có nhiều phức tạp, huống nữa phần sau tán
thán Duyên Giác là thế nào? Phải nói rõ ở đây phân tích như thế, song đế,
duyên, độ v.v... vẫn ẩn tàng nên phải nhanh, chậm có khác giữa khai-hiệp.
Ở đây Thừa nói chung hợp thành một nên có giống có khác, như đã giải
thích. Nói khác, tứ đế để người căn trí chậm lụt quán xét; thì nhân duyên
cho những kẻ lợi căn nên có chung, có riêng, song tất cả đều phát xuất từ
kinh là chính. Mỗi pháp chung bốn giáo, nhưng tùy theo cách dùng nghĩa mà
văn có khác không giống. Về Duyên Giác có hai hạng khác nhau. Nói Ðại Tiên
Duyên Giác có ba hạng a) Ðộc Giác kinh gọi là Duyên Giác tức là Ðại Tiên;
gọi như thế tức nhìn từ ngoài vào trong, phân biệt chỗ ngộ giống nhau để
gọi tên. b) Nhân Duyên Giác như đã nêu cũng giống nghe là ngộ. Duyên Giác
sanh ra đời tuy không gặp Phật, mà chứng ngộ pháp vô sanh là khác ở điểm
nào? Do không chấp thường, không chấp đoạn v.v... nên phân 3 nghĩa để giải
thích. Nói chung hàng Duyên Giác do duyên sanh nên không đoạn, do duyên
diệt nên không thường. Không chấp đoạn, không chấp thường
nên được tán dương công đức. c) Bích Chi
Phật cũng còn gọi là Ðộc Giác; giữa hai bậc có giống có khác. Vì loại đồng
nên sanh ra đời không gặp Phật; do căn tánh khác nên có tiểu đại hơn kém
khác nhau. Ðại không đạt quả vô học
nhưng do hữu học đạt thành. Bích Chi Phật
căn tánh sáng suốt không khác vô học như đã giải lược. Tư liệu nêu hai
vòng: trước hỏi và sau lấy ý. Vì tam thừa
theo một hướng khác không hợp hai bên mỗi
bên rõ tứ đế, nhân duyên khác.
Thứ đến nói Bồ Tát
nhưng gọi là La Hán, nếu cho nhứt hướng giống tại sao tam thừa có khác?
Câu trả lời là nơi một cảnh đạt ngộ trình độ có cao thấp nên nói không
giống nhau. Nhìn chung tứ đế, nhân duyên cùng một cảnh nhưng tùy cơ
hiểu khác chỗ ngộ không giống, nên đưa ra
ví dụ ba con thú cùng qua sông một lúc (con tới trước, tới sau khác nhau),
cho nên kinh dẫn chứng việc chứng ngộ khác nhau. Vì cảnh giống nên gọi
chung là quán nhân duyên; vì chỗ ngộ khác nên đạt Bồ Ðề không đồng cũng
phù hợp với bốn pháp tứ đế như lời hỏi đáp cần phải biết. Sau hỏi về Ðại
Tiên Duyên Giác ra đời không gặp Phật tại sao nay liệt vào giống hàng
Thanh Văn? Vì kinh không có danh từ Ðộc Giác nên nói chung Duyên Giác nêu
lên làm câu hỏi. Câu trả lời là Duyên Giác ra đời cũng như Phật xuất thế,
và Thanh Văn bao hàm trong đó. Nay nói Duyên Giác sanh đời không gặp Phật
là dựa theo hàng Ðộc Giác. Nếu kể hàng Bồ Tát nữa là 5 như ý nghĩa dịch
giải, v.v... Bậc đạo tâm rộng lớn là kẻ có thật trí
, phương tiện trí
đều thành tựu mọi công đức, nên cũng gọi
bậc Ðại Sĩ hay Khai Sĩ. Vì các Ngài sẵn lòng đảm đương trọng trách để hưng
long đạo pháp. Theo lời dạy cái tâm quan trọng hơn cả. Bồ Tát trước nghĩ
tới lợi tha rồi sau mới nghĩ mình; thuần chân với mọi vật nên hơn hàng
Thanh Văn. Muốn được thế phải khổ luyện qua 3 a tăng kỳ trong hàng trăm
kiếp. Ðó là chưa nói tới việc đoạn dứt mê còn thua A La Hán. Thông giáo
tuy khác Tạng giáo nhưng giáo pháp rõ ràng là không thay đổi nên thuyết
giáo còn phải lặp lại; lặp lại đương nhiên có lý do nên nói phải hợp
nguyện vọng, và vì thế nên khác nhau. Hàng thập địa hạnh viên mãn như hạnh
Phật. Vì Thập địa cũng là Bồ Tát địa, nên được như danh xưng đương nhiên
thay Phật giáo hóa. Bồ Tát không thành hay chưa thành Phật vẫn phải lấy
tâm vô tác quán cảnh bất nhị (không hai) chư hành không tạo tác nên không
thành. Nhứt niệm chưa tròn đủ nên chẳng hay chưa thành Phật vội. Luận đối
chiếu Bồ Tát như trên với phần sau để so sánh. Phần giải ở đây đúng phải
là cửa ban đầu của pháp đại thừa sâu rộng nên cùng hành thập địa đến đệ
bát địa thành nghĩa chung nghĩa riêng khác nhau. Chánh giáo hàm Mật giáo;
không phải mật của hiển mật. Nếu căn cứ ba loại người phát tâm như kinh
Ðại Phẩm thì mỗi phái của ba phái hợp với nghĩa chung, cả hai thuyết đúng
là A La Hán qua 3 a tăng kỳ chưa đoạn dứt mê lầm vẫn không gọi La Hán được
mà chỉ khi nào chứng quả mới xưng danh. Ngoài ra, kinh Bản Hạnh nói có hai
ý: 1) Dựa theo Bồ Tát tới khi đạt quả xưng danh và 2) Dựa theo Như Lai
thành Phật giáo hóa một đời đồng như được ấn chứng. Về sau cả hai ý trên
không còn bàn nữa. Ðối với ba phái Bồ Tát dựa theo quả vị so sánh như kinh
nói. Cũng dẫn chứng Ðại Phẩm kinh, rằng Bồ Tát riêng với danh nhẫn cũng để
tán dương đưa tới ý của nhị thừa
. Như trên nêu rõ đối với Thanh Văn đều là
La Hán không bị ngăn cách do học hay vô học.
Hỏi:
Ở đây với Bồ Tát có thâu có chọn, ý này như thế nào?
- Ðáp :
Trong lấy Bồ Tát bất định hình thể làm tiêu chuẩn để giải thích. Ðây là
một cách nói kiên định nhưng ý không thừa. Trên dựa theo Thanh Văn mà có
hữu học hay vô học, tiến từ hữu học đạt đến vô học đều phải như thế, ở đây
nói rõ Bồ Tát có liên hệ với Biệt-Viên giáo nên còn phẩm vị chót để mong
đạt. Theo chỗ đúng hay gần đúng mà luận thì có thâu, có chọn lọc, phần
giải không lược giản như thế. Theo câu hỏi, phần giải đáp lặp lại nguyên
nhân hay duyên cớ. Vì thế nay nói rõ Bồ Tát về hình thức y phục lẫn lộn
giống như người phàm, nhưng không hề nhầm lẫn. Vì đó lại phải nói rõ cho
biết tốt xấu quyện trong nhau để quí trọng Tiểu Thừa. Nên biết rằng Ðại
Thừa-Tiểu Thừa đức bằng nhau, nên nói tốt là nói Tiểu Thừa; do chấp danh
tướng, hễ ngộ thì phàm thánh vượt qua, vì xấu là phàm phu nên phải nhấn
mạnh rõ ràng. Sau nêu ý thêm về công đức thật trí gồm có 11 mục mà trong
đó trước nhất tán thán trí đức, có thật trí, phương tiện trí. Thật trí
chiếu không là thể Bát Nhã; phương tiện trí chiếu hữu là dụng Bát Nhã.
Kinh Duy Ma Cật nêu rõ thật huệ, phương tiện mở tứ cú (bốn câu) cũng rất
gần với cách giải thích ở đây. Bậc hướng quả tức nói rõ phẩm vị, đưa ra
lặp lại rõ hơn để ca ngợi đức chung riêng có nguyên nhân. Nay dựa theo
Thông giáo đệ thất, đệ bát địa luận về nhị trí đệ thất địa đạt vô sanh
nhẫn nên phải là thật trí; qua khỏi đây là quyền trí; không dựa theo mà
chấp nhận nghĩa quả thật là nguy! Hành giả Ðại Thừa chỉ ca ngợi riêng hàng
thực hành Bồ Tát, hàng nhị thừa không phân chia nên gọi là Ðộc giác Ðại
Tiên v.v...
Ca ngợi tán thán
pháp nhãn. Nói đầy đủ phải có 5 loại mắt pháp
và có thấp cao khác nhau. Bồ Tát do nhơn
tu tập phẩm vị chưa viên thành nên chỉ đạt tứ nhãn; vì chưa đạt quả cuối
cùng nên chưa được Phật nhãn. Nhưng theo nghĩa Phật để nhìn chung Bồ Tát
cũng hội đủ ngũ nhãn. Như Viên giáo, Ðốn giáo sơ tâm tuy còn là nhục nhãn
mà đã hiểu cao hơn nên gọi là Phật nhãn. Ở đây luận hàng Thập Tín lại dùng
chứng ngộ tương đương làm chuẩn. Sau tán thán Thông giáo lấy mắt pháp làm
thí dụ nên chỉ đạt 5 phép thông phải nhường quả cuối cùng mà không đạt
được sáu phép thần thông.
Sau nói về tam minh
với người chứng ngộ. Người chứng ngộ 6
phép thần thông phải thông suốt ba minh trong ba đời, do viết sai một chữ
nên lầm. Về thập lực
có giải rõ như trong Trí Ðộ luận mà trong
số cho dù không che dấu sanh tử lực và ngoài ra có đủ 9 lực còn lại. Do đè
nén vô ngã nên dù trong sanh tử nhưng không dấu được lực tác dụng vô cùng.
Hàng nhị thừa không đủ lực nên không khỏi lo sợ mong thoát ly sanh tử.
Về tứ vô lượng tâm
hay bốn tâm lượng
quảng đại vốn nhờ tu phạm hạnh, tức là do
giữ giới mà được. Ở đây tán thán Bồ Tát cũng chính là ca ngợi hạnh đức Bồ
Tát. Nói rộng đủ như ba đức nêu trên nhưng chưa xả vẫn chưa hoàn toàn, chỉ
có thể Bồ Tát xả không chấp và đây là việc làm cốt thiết nên chú tâm
v.v... Ngoài ra, danh nghĩa các pháp khác như trật tự lớp lang của pháp
giới
cần phải biết; từ Kim Cang diệt định để
tán thán đoạn đức. Ðối với các mục trước thuộc về trí, đó là trí đoạn nhị
đức. Nói dùng trí dứt mê; đoạn dứt nhân được ngộ. Vì thế nên nói vô ngại
đạo đoạn là trí đức, giải thoát đạt ngộ là đoạn đức. Ngoài ra, cũng nói
rằng, trí đức thật đã đoạn dứt, có nghĩa là dùng trí thật có chỗ đoạn,
trong khi đoạn đức không chỗ đoạn. Nói không đoạn là đoạn ắt phải có ngộ
và cũng do đoạn mới ngộ. Lý này thật khó rõ ràng. Hơn nữa, nó dây dưa mãi
ấy mới đúng nghĩa đoạn dứt, cũng có nghĩa không còn năng sở
mới đạt viên giác hoàn toàn. Vì thế trước
nói đoạn nên không còn năng đoạn ví như kim cương rắn chắc có thể làm tiêu
phiền não nhưng tự thể không động, đó là nói về phần lý của đoạn vậy. Như
kinh Thủ Lăng Nghiêm, Trung Hoa dịch là Dũng Kiện, ý nói tánh mãnh liệt có
khả năng trừ ma ngăn địch. Lại nói tới số ngàn vạn ức nêu ba thí dụ số
chúng phức tạp đủ hạng. Phàm phu có 4 chúng: 1) người, 2) người có học, 3)
trời 4) bậc hiền. Chia hạng giải thích, bậc hiền có thể dễ lẫn lộn. Ðược
làm người việc chính là phải giữ năm giới, có nghĩa phải tránh sát sanh,
trộm cắp, tà dâm v.v... Chỉ phòng thân, khẩu, mà không nói ý nghiệp. Ðây
chỉ nêu cái ngọn cần phải biết gốc. Chỉ nội một giới rượu nói chung ngăn
hai nghiệp, lược bớt không nói hết ý. Như trên nói như thế cũng có nghĩa
như trước đã giải thích. Ở đây phải chú trọng tới nhơn thừa, chưa luận
Tiểu Thừa, Ðại Thừa để phải dè dặt hay chẳng dè dặt về ý nghĩa. Nếu nhắm
đối tượng 10 điều thiện là chư thiên. Do dẫn dụng theo văn Pali, đức Phật
lúc mới thành đạo chưa chuyển bánh xe pháp (chưa vận dụng truyền bá giáo
pháp). Song nhờ hai người ủng hộ Phật tu tập, là điểm chính Phật chế 5
giới nên ngày nay mới có phần hỏi đáp. Ðầy đủ rõ ràng chỉ 5 giới mà không
bốn cũng không phải sáu giới, nhưng bao hàm sâu rộng. Phần nào không nằm
trong 5 giới cơ hồ không tồn tại, vì có 5 vì sao trên trời và 8 việc nhân
gian mỗi mỗi rành rõ phân minh do giới không sát sanh. Lấy ngũ giới phân
ra 5 hướng như phương đông thuộc mộc, mộc (cây cối, cỏ cây) chủ yếu thuộc
nhân (nhân đức-hiền lành). Nhân lấy dưỡng sanh làm căn bản, nên giới không
giết hại mạng sống hợp với hướng đông. Ngoài ra các giới khác hợp các
phương khác phải biết, như kinh có giải thích rõ. Nếu y cứ theo Viên giáo
hay Ðốn giáo
dạy nắm rõ ý trì (giữ gìn), phạm hẳn chỉ
nhứt thừa Viên giáo. Có giải thích đầy đủ trong kinh Quang Minh sớ. Song
bộ kinh này lúc Phật nói đầu tiên nhưng không phải lời dạy ban đầu. Do lúc
bấy giờ chưa đủ ngôi Tam Bảo nên Phật chưa dạy pháp xuất thế mà cũng đã
thu nhận bao dung cho nhóm nhỏ. Người xưa chưa lãnh hội hết lời Phật dạy
ban đầu để làm người trời; mãi cho tới nay các nhà nghiên cứu mới khám phá
ra ý nghĩa đó hàm đủ trong nghĩa kinh, cũng như nói rõ trong các chương
riêng v.v... Gần bậc Thánh là hiền, hay cũng gọi là hạnh. Phải qua một đời
là bậc hiền rồi mới đạt đến Thánh nên nói gần bậc Thánh. Nhưng nói theo
chân bậc thánh phải gần gủi việc Thánh còn chưa được là người quán hạnh
nên tạm dùng giả danh để gọi. Do danh xưng mà có người hành A La Hán ,
nhân đây liên quan đến hành giả hành phẩm vị vô học và thập địa v.v... đều
còn phải nương vào pháp tu, nên biết tuy theo dấu chân Thánh, nhưng giống
phàm phu. Họ vốn là bậc La Hán hay Bồ Tát, nếu cứ lấp lững như thế thật
cũng không dễ lượng giá được tầm quan trọng, chỉ có Phật mới biết được mà
thôi. Ngoại trừ dựa vào bổn môn, tích môn
để bàn mới tạm ổn. Thập địa có ba hạng,
kinh luận dẫn không giống nhau. Ðiều dễ hiểu là không phải một nhà lập
giáo mà do nhiều nhà nên có sự khác nhau, suy nghĩ kỹ ta thấy chỗ dụng của
mỗi phái cùng chỗ cạn sâu không đồng nên có ba: 1) hàng Tam Thừa cùng thực
hành thập địa. Ðây phải nói là phẩm vị chung như thông thường giải thích
2) Ðại Luận nêu rõ Càn Huệ Ðịa có hai loại: Một là Thanh Văn Càn Huệ Ðịa,
như trước là thực hành chung, cộng tu công đức phẩm vị hoàn toàn giống như
Tam Tạng kinh dẫn. Gọi Thanh Văn riêng đạt Niết Bàn mà chỗ thực hành của
họ đều nhắm tới tự độ (giải thoát cho mình) nên phân ra chung riêng. Như
tu quán Phật tam muội là chánh quán hay quán bất tịnh v.v... là trợ quán.
Dù quán pháp nào cũng đều do sơ tâm cạn mỏng nên việc tu tập chưa đạt đến
lý mầu của thiền định. Tuy trí huệ còn cạn mỏng chưa thể thích ứng để gọi
là Càn Huệ Ðịa v.v... nên phần sau về Bồ Tát Ðịa sẽ đề cập. 3) Bồ Tát Càn
Huệ Ðịa tu thập địa, như kinh đã giải thích đối với Bồ Tát sơ phát tâm;
nhẫn đến chưa đạt đến thuận nhẫn. Nói cách khác hàng thập tín ngoài phàm
phu. Hai hạng sau chỉ tướng chung riêng xen nhau xem văn kinh có thể dễ
nhận thấy. Cho đến Bồ Tát địa, trước tiên Hoan Hỷ địa đến Pháp Vân địa đều
gọi Bồ Tát, mượn riêng gọi chung là vậy. Do đó, có thể nói rằng, biệt lập
nhẫn hạnh nên phải có phẩm vị riêng, nhưng mượn gọi chung là vậy. Do phẩm
vị Bồ Tát nên mỗi vị có đức nhẫn hơn Nhị thừa. Ðó cũng do cách thực hành
mà có chọn lọc, đào thải. Giả sử không mượn phẩm vị để gọi tên thì rất
phức tạp, lại không biện giải được, trừ trường hợp ý nghĩa của phép tu chỉ
quán ,
nên các nhà lập giáo tạm mượn nghĩa nêu lên như vậy. Phật địa cũng do nhân
địa Bồ Tát như nói trên, đầy đủ công đức tự lợi lợi tha, đến khi thành tựu
chủng trí
đạt đến Phật địa. Như thập địa của
Biệt-Viên giáo trước sau gốc là Bồ Tát không chung với hàng nhị thừa; phẩm
vị hẳn nhiên là không phải vay mượn. Chỉ dựa vào Biệt giáo để luận vẫn
phải giáo hóa nên có thuyết có ngăn cách. Chỉ Viên giáo nhứt hướng đạt đạo
viên mãn nên chủ ý lấy Biệt giáo ví dụ. Nhưng cũng nhờ pháp hồi hướng của
năm phần pháp thân, như hồi hướng chính ở địa tiền. Ðây ngược lại nêu
trước ra sau để tán thán đức hồi hướng. Giải thích dựa theo Biệt giáo làm
rõ hơn, làm cho không bị ngưng trệ ở Không khiến quy về Trung, là nghĩa
hồi hướng vậy. Nói đầy đủ như sau, như trên luận năm phần chưa đủ, do đó ở
đây phải nói rõ. Năm phần pháp thân
không từ ba thân như trên nói phần pháp
thân công đức. Tri kiến thân cũng chính là cùng trang nghiêm tánh đức pháp
thân nên đủ ba thân - mà các phái lấy đó làm tôn chỉ. Hồi hướng là điều
lợi lành có hai loại: 1) phản ảnh tự thân hướng về người khác hay suy nhân
hướng tới quả. 2) Quả hẳn phải đến sau nên cũng có nghĩa là hồi sự hướng
lý nói chung. Ca ngợi người tín nữ tu nhân cũng đầy đủ công đức của hàng
thập địa. Ðối với đây mới nói rõ thập địa của ba đời không đến từ
đầu-giữa-cuối mà trải qua 30 đời đạt thành thập địa. Do vậy mới nói tăng
đạo giảm đời là thế. Hể luận một địa là luận đủ công đức các địa khác.
Cũng có thể nói cõi sơ địa không biết cõi nhị địa đi lại giở chân cất bước
ra sao. Nên nay khéo chỉ dẫn nhập: vào-ra có nghĩa là không phải một
hướng. Vì thế mà biết pháp môn tu của Viên-Ðốn lý vô cùng tận. Trở lên để
tán thán công đức hàng Phật tử tại gia. Sau luận thất hiền có hai thành
phần như kinh dẫn giải. Song ở địa tiền phàm phu có chỗ sở hành chưa điều
phục tâm hợp lý đạo. Tâm không điều phục không thuận đạo; đạo không thuận
nên Thánh không thành. Ở đây dùng ngôn từ không thể diễn tả hết được. Thất
hiền của Ðại Thừa danh xưng hơi khác chưa kiểm chứng hết được. Danh từ
ngoại quốc gọi là Tích tài chỉ người Phật tử. Luận như kinh Tịnh Danh về
sự giàu có phú hữu của bảy loại tịnh tài ngày một xa dần. Ngày nay người
đời phần nhiều còn gọi như thế, không hiểu là có sự lạm xưng chăng? Người
đủ đức hạnh là người có đức tức cũng có hạnh, là thành hạnh đức. Ở đây
giải thích theo nghĩa đầu tiên cũng có thể lấy câu nầy làm chuẩn: các công
đức nói riêng nơi hai mươi hai phẩm trợ đạo; trong 8 mục mà bát chánh đạo
gồm bốn, đối với từng phẩm loại, trừ bảy giác chi và tám chánh đạo thuộc
kiến đạo, các phẩm khác như đã nói trước nên ở đây chỉ còn 22 phẩm. Nói
Nhứt thiết nhập v.v... luận về tướng các mục có đầy đủ thứ tự như pháp
giới.
Hỏi:
Phần tám môn giải thoát cho rằng có quán có chứng; ở đây theo bậc hiền
quán nhưng chưa đạt; căn cứ vào đâu tán thán?
- Ðáp
