Trà đạo
Trong
những sinh hoạt tinh thần của người Nhật, trà đạo đóng vai trò quan
trọng. Nghi thức dùng trà, tiếp khác tham dự trà đạo, tinh thần trà đạo
(Chanoyu) mang tình chất mỹ học và tôn giáo (Thiền tông) của Nhật Bản.
Trà đạo mô tả quá trình pha và thưởng thức “Matcha” thứ trà xanh bột,
dùng riêng cho nghi lễ nầy. Mặc dù trà đạo được đưa vào từ Trung Hoa vào
khoảng hậu bán thế kỷ VIII, (theo Lâm Ngữ Ðường), nhưng cho tới thế kỷ
XVII, mới phổ biến trong các giới trí thức, tu hành cũng như những người
muốn tu tâm dưỡng tánh. Từ đó, những tổ chức tham dự trà đạo lan rộng
trong nhiều từng lớp, đặc biệt là giới thượng lưu. Sần dà, một trong các
mục đích chính các cuộc gặp gỡ thường được tở chức trong các “shoin”
(trà thất), trở thành việc đánh giá các công trình nghệ thuật, các đồ mỹ
nghệ Nhật Bản, Trung Hoa và nhiều nước Ðông Phương khác, trong không khí
thanh nhàn.
Chịu ảnh hưởng của
phong cách sinh hoạt tinh thần và lề lối đang chi phối hàng ngày của
các samurai, tầng lớp thống lĩnh xã hội Nhật bản từ thế kỷ XII đến giữa
thế kỷ XIX, những nguyên tắc và tập tục nhất định đã được phát triển mả
những khách tham dự trà đạo cần tuân thủ.
Hình thức trà đạo và nghgi lễ của nó được tuân thủ ngày nay đã hình
thành trong nửa sau của thế kỷ XVI, dưới triều đại Monoyama, do công lao
của bậc thầy trà đạo – Sen no Rikyu. Do ảnh hưởng của Thiền Nhật Bản,
nghi lễ trà đạo được phát triển với mục đích chính là: Làm thanh tịnh
tâm hồn, bằng cách hoà mình vào thiên nhiên. Tinh thần thực sự của trà
đạo được mô tả bằng các từ như: điềm tĩnh, chất phác, phong nhã và
“tính thẩm mỹ của cái đơn giản khắc khổ và cái nghèo tao nhã”. Trà
đạo (Chanoyu) là một nét đẹp và thuần khiết nhất trong văn hoá Nhật
Bản cũng như Thiền Tông tại đây (tông phái nầy phát triển kể từ thế kỷ
IX cho đến nay). Trà đạo được xem như một thành phần quan trọng trong
đời sống tâm linh của người Nhật, trong bình thường, trong nghi lễ
cũng như tiếp đãi người nước ngoài. Tuy nhiên, muốn đạt được mức thâm
sâu của Trà đạo đã không dễ.
Thiền sư Suzuki
viết về Trà đạo như sau: "Chế trà đã khó, hưởng được tinh túy của
Trà đạo lại càng khó hơn. Người thưởng thức trà cũng như Thiền họa,
Thư pháp, Vườn đạo, phải có tâm chuyên nhất, siêu thoát, tĩnh lặng. Trà
đạo là triết lý sống". Theo Thiền sư, để có thể thực sự lãnh hội
được nghệ thuật chính xác của Trà đạo, có khi phải tập trung tư duy
trong suốt cuộc đời mình mới quán triệt. Có khi suốt cả đời, vẫn chưa
thành tựu. Cắm hoa, uống trà là chuyện bình thường, tuy nhiên uống trà,
cắm hoa theo phong cách Thiền, gọi là Hoa đạo, Trà đạo thì lại khác
hẳn. Qua hình ảnh của lọ hoa hay cách uống trà, sẽ thể hiện được sức
sống cao đẹp của người có tâm hồn an tĩnh tràn đầy thiền vị; những mẫu
sống nầy đã tạo nên bức tranh sống hấp dẫn người khác được an lạc theo
mình.
Phải là người có
phong thái như Thiền sư, tức là người có sức sống Thiền, mới có được
khả năng thể hiện Hoa đạo, Trà đạo, Thiền họa. Còn người đời cắm
hoa, uống trà vẽ tranh không thể có Hoa đạo, Trà đạo, vì họ chỉ làm
theo bản năng, theo công thức, hay theo ngẫu hứng của các tâm xao
động, náo loạn. Thực chất trong họ làm gì có sức sống Thiền để thể
hiện ra hành động được.
Các loại trà ở
Trung Hoa và Triều Tiên được du nhập vào Nhật Bản vào khoảng tiền bán
thế kỷ thứ VII. Nhưng ở đây, cách trồng và chế biến cũng khác hẳn.
Chẳng hạn như loại trà mà người Nhật vẫn dùng phổ biến nhất cho đến
ngày nay là loại trà được tán nhỏ ra như bột, có màu xanh như lá cây
mà họ gọi là "Matcha". Qua phân tách và trong thực dụng, người Nhật vẫn
xem giống trà trồng thuần chủng trên đất mình như loại "tiên dược",
"thần dược", có khả năng giải bệnh hơn là giải nhiệt, giải khát.
Nhiều danh y Nhật
đã từng bỏ công nghiên cứu, chắt lọc tinh túy, cải thiện cách trồng,
đạt giá trị cao của loại "thần dược" nầy. Bản Thảo Cương Mục ấn hành ở
Nhật cũng nhấn mạnh điểm nầy. Theo họ trà giúp cho việc rèn luyện
tinh thần, "thanh hoá" trí tuệ. Trà là phương thuốc trị bệnh hữu hiệu
ở các tịnh xá, thiền đường và như thế, uống trà trở thành một thói
quen, đúng hơn là một nghi lễ tôn giáo. Trong dân gian, thức uống nầy
dần dà được ưa thích và càng ngày càng được phổ biến trong đời sống
sinh hoạt của họ.
Căn cứ theo sách
"Thảo Mộc Đông Phương" (Nghệ Lâm Ấn Thư Quán - Bắc Kinh - 1999) thì
trồng trà và nghệ thuật uống trà được thông dụng tại nơi trên đất nước
Nhật Bản chỉ được phát triển từ thế kỷ XIV. Hằng năm, để trau dồi kỹ
thuật này, những trọng điểm trồng trà thường tổ chức những cuộc thi
về "Nhắm Trà" hay "Đấu Trà" (Tocha); do đó kỹ thuật càng được nâng cao
từng bước và người thưởng thức trà ngày càng gia tăng. Lúc đó, trà
được phân chia làm bốn hạng: Vương trà (trà ngon nhất), Bá trà
(trà hạng nhì), Hương trà (trà thông dụng), Dân trà (trà nông
thôn). Người Nhật khoanh vùng để trồng trà do thổ nhưỡng quy
định. Vùng trồng trà danh tiếng nhất tại Nhật là Uji, ngoại ô
Tokyo, kinh đô cổ của Nhật. Tại đây, hàng năm có tổ chức "Đại Hội
Trà Vương". Từ những tổ chức nầy, những nhà nghiên cứu đã đề ra
những nguyên tắc về dọn trà, pha trà và thưởng thức trà. Trà trở
thành nguồn sống văn hoá cung đình và dân gian.
Những người đầu
tiên đưa ra những quy tắc sơ khởi nầy cho việc phát triển và biên soạn
Trà đạo là Thiền sư Murata Juko (1423 - 1502) và Thiền sư Takeno Joo
(1502 - 1555). Trong thời gian nầy cách trồng trà và chế trà, uống
trà mang nội dung mỹ học, đã dần dà trở thành sản phẩm văn hoá tinh
thần dân tộc độc đáo của người Nhật. Trong việc nâng cao giá trị của
trà, đưa món giải khát nầy lên hàng Trà đạo là thiền sư Sen No Rikyu
(1522 - 1591). Thiền sư nầy có ảnh hưởng lớn trong nền chính trị
triều đình cũng như Phật Giáo. Trong những sinh hoạt tinh thần, tư
tưởng, Thiền sư giữ vị thế trung tâm của giới nghệ thuật thời đó. Với
nhãn quan sâu sắc, với tâm hồn nghệ sĩ hết sức nhạy cảm, Thiền sư
nầy đã giành trọn đời mình trong việc chiêm nghiệm để hiểu biết thấu
đáo giá trị mỹ thuật của Trà đạo. Thiền sư đã ra công nghiên cứu tinh
thần Thiền học ứng dụng trong các dọn trà, pha trà và thưởng thức
trà, để từ đó đúc kết nên nguyên lý Trà đạo.
Nguyên lý nầy tóm
tắt trong 4 ý niệm: Hoà,Kính, Thanh, Tịch.
Giải thích về nội
dung của những ý niệm nầy chính Thiền sư Sen No Rikyu nhấn mạnh: Hoà
đứng vào hàng đầu."Hoà" là sự hoà hợp giữa con người và thiên nhiên,
nội ngoại dung nhất,ứng dụng vào cách sử dụng những công cụ dùng pha
trà. Thao táccác dụng cụ phải mang tính chất Thiền. Thứ đến là Kính.
"Kính" làtỏ niềm kính trọng đối với sự vật chung quanh, nên cảm thụ
trướcsự tồn tại của mọi sự vật trong khi pha, nấu và thưởng thức.
"Thanh" làbiểu tượng cho sự thanh khiết của vạn vật chung quanh ta về
vậtchất lẫn tinh thần. "Tịch" là bình yên, trầm lặng, thanh
thoátnội tâm, ngoại cảnh. Mỗi khi đạt được những ý nghĩatrang trọng
nầy thì 3 nguyên lý kể trên mới đầy đủ giá trị thưởngthức.
Như vậy, 4 nguyên
lý (Hoà, Kính, Thanh, Tịch) là kim chỉ nam cho tất cả những nguyên
tắc Trà đạo. Ngoài ra, nó thể hiện được những ý tưởng cao cả nhất của
Trà đạo. Trà đạo đã trở thành một lễ thức, lễ thức đẹp nhất và tiêu
biểu cho văn hoá Nhật Bản. Những nhà khai sáng tinh thần và lý luận
của Trà đạo đã tìm thấy trong công việc dọn trà, pha trà và thưởng thức
trà là những giá trị mỹ thuật, cũng là nghệ thuật tu luyện tinh
thần của con người. Như thế, trải qua 400 năm, với những công trình
suy niệm của các Thiền sư về thuật uống trà, Trà đạo ngày càng được hoàn
thiện các quy tắc chuẩn mực rất nghiêm ngặt, trở thành bất di bất dịch,
đảm bảo cho ý nghĩa thanh cao của Trà đạo được trường tồn theo mọi
thời đại, chiến tranh cũng như hoà bình, hưng thịnh cũng như suy
thoái.
Tinh thần Trà đạo
phát triển song hành với Thiền Tông, nhất là Thiền Lâm Tế (Rinzai
Sect) và song song với thẩm mỹ quan sẵn có trong tâm thức người dân
Phù Tang, để lần hồi trở thành một nghi thức, một triết lý, đúng hơn
là một đạo giáo." Trong tu hành, trên đường giao tiếp, vào thương
trường, bao giờ người Nhật cũng mở đầu sinh hoạt bằng Trà đạo.
Như thế, óc sáng
suốt, thông minh, tự chủ, trầm tĩnh được nâng cao mộtbực". (Murata
Juko). Thoạt đầu Trà đạo chỉ thịnh hành trong giới tu sĩ Phật Giáo và
giới quý tộc, thượng lưu; dần dà về sau theo triết lý sống Nhật Bản,
Trà đạo được phổ cập trong quảng đại quần chúng.
Tại những thành phố
Nhật, có nhiều quán trà, nhưng họ thường phải xác định là giải khát hay
trà đường. Hiện nay, Trà đạo đã có ảnh hưởng rất to lớn trong đời sống
tinh thần, tôn giáo và nghệ thuật, cung cách sống phong lưu của người
dân Nhật. Mỗi một chi tiết trong trà đạo đều được thực hiện thận
trọng; từ cách kén chọn gian phòng thích hợp cho việc hành lễ, chọn
một hoa viên vừa phải nhưng xinh xắn, yên tĩnh, chọn lựa những dụng
cụ thích hợp; ngoài ra còn phải quan tâm đến: cảnh trí thích hợp, thời
gian xác đáng, thời tiết thuận lợi, cách trang trí, cắm hoa (Ikebana)
sao cho đúng phép; lại phải tùy thuộc vào nghi thức Trà đạo, kiểu
thức cấu trúc của gian phòng. Mọi chi tiết đều thích hợp, không thể
thiếu sót, sơ hở, tùy tiện.
Điều căn bản của
Trà đạo là cung cách tổ chức, thao tác, trân trọng xem đó là một nghi
lễ. Nghệ thuật Trà đạo từ trước đến nay vẫn chú trọng đến sự giản dị
và khiêm cung, sự giải thoát tâm linh. Tất cả mọi cử chỉ, từ dáng
điệu, đi đứng, chào hỏi, những cử chỉ xã giao hàng ngày của người
Nhật đều chịu ảnh hưởng của Trà đạo, mà người nước ngoài thường kính
nễ. Thanh niên nam nữ Nhật Bản trước khi thành gia thất và cả sau
nầy nữa thường theo họ và thực hành các lớp Trà đạo được mở ra rất
hạn chế và chọn lọc. Với cung cách đó, sẽ là cơ hội để rèn luyện
tâm tính cẩn trọng, ngay ngắn, trang nhã, thái độ cử chỉ bao giờ
cũng nhẹnhàng, khéo léo, từ tốn.
Thông thường nơi
thưởng thức trà là một "tam thất" (Sukiya), bao gồm một phòng uống
trà (Cha - Shitsu), một phòng để pha trà (Mizuya), một phòng để khách
đợi (Yoritsuki) và một lối đi nhỏ (Roji) để dẫn khách qua một hoa
viên đến trà thất.
Tất cả những
phòng ốc nói trên đều sạch sẽ, thanh nhã, chung quanh trồng hoa, xa
lánh nơi trần tục, được thiết kế và xây dựng để bảo đảm tính chất văn
hoá Nhật Bản. Nhiều báo chí Nhật viết về chuyên đề "Trà thất" và được
mọi người đón đọc. Cho dù đất đai các đô thị Nhật chập hẹp, nhưng kỳ
vọng của mọi người là làm sao để có thể thiết trí trà thất, xem đó là
nguồn hạnh phúc lớn lao nhất của đời họ. Những gì là tinh hoa của nền
văn hoá nầy đều thể hiện rõ mọi khiá cạnh ở Trà đạo.
Những vấn đề khác
cũng được nghiên cứu kỹ. Về những công cụ pha trà đều được chế tạo
bằng phương pháp thủ công, tinh xảo, tuân thủ những quy tắc nhất
định mang tính kinh điển. Tất cả đều có giá trị nghệ thuật cao. Hộp
đựng trà (Chaire) thường được chạm khắc rất tinh xảo và mạ vàng.
Người Nhật xem đó là của gia bảo, truyền lại cho con cháu. Những nhà
sưu tập nước ngoài đến Nhật chỉ mong sao tìm kiếm được những chiếc
hộp với phong cách truyền thống. Mọi vật khác cũng được chọn lọc. Ấm
đun nước, bếp lò, tô để pha trà và uống trà (Chawan) đều làm bằng
loại gốm thượng hạng, được tạo nên bởi những bàn tay khéo léo của các
nghệ nhân lão thành. Chiếc muỗng để múc trà (Cha - Shaku) được đẽo gọt
từ những thanh tre già trồng trên 50 năm hay bằng gỗ Phi Lai, chỉ có ở
Hokaido. Một cây cọ nhỏ (Cha - sen) chuốt bằng tre dùng để đánh trà cho
mau tan.
Hầu hết dụng cụ
đều tránh làm bằng kim loại, vì theo người Nhật, chất kim loại sẽ phá
vỡ tính chất tinh anh của Trà đạo. Người thưởng thức Trà đạo cũng
tuân thủ một số nguyên tắc. Cách ăn mặc cũng phải theo đúng theo
Trà đạo, áo quần nghi lễ cổ truyền. Phải ăn mặc khiêm tốn, nho nhã;
người nam thì mặc Kimono may bằng loại lụa chắc dày, trên đó có thêu
danh hiệu và biểu trưng phái tộc mình, chân mang bít tất màu trắng
(Tabi). Phụ nữ mặc Kimono đơn sơ, có thêu dấu hiệu tộc phái và cũng mang
bít tất trắng. Khách đến dự, nam hay nữ cũng mang y phụ như trên,
một chiếc quạt giấy xếp và giấy trải nhỏ (Kaishi). Tất cả những điều
trên đây trở thành nghi thức chính. Người nước ngoài được mời đến tham
dự Trà đạo thì được loan báo trước một tuần lễ và có những chỉ dẫn rõ
ràng. Những người phá bỏ nguyên tắc sẽ không được thù tiếp. Phòng đợi
mở ra để nhấn mạnh những nghi lễ sơ khởi đó. Quan trọng nhất trong Trà
đạo là chọn trà; điều mà bất cứ người Nhật nào trong tuổi thành niên
đều phải am tường. Loại trà được xếp theo từng hạng mục, tinh chế công
phu. Cách pha chế cũng làmột nghệ thuật: lá trà chọn xong phải đem
ngâm kỹ, tước bỏ hết phần xương lá, chỉ lấy phần thịt. Sau đó mang đi
sấy khô, nghiền thành một thứ bột màu xanh, hương trà thơm tự nhiên.
Nhờ vậy, khi uống sẽ giữ được nguyên mùi vị của trà tươi. Trước khi
uống trà, mọi người đều phải rửa tay, súc miệng, phải tĩnh tâm, từng
cử chỉ điềm đạm để thể xác lẫn tâm hồn tinh khiết của Thần đạo.
Vào buổi lễ (Trà
đạo), khi khách đến đông đủ, chủ nhà trân trọng bước ra cúi mình
chào và mời vào phòng trà. Cửa vào phòng thường nhỏ hẹp, từng người
khom lưng bước vào, từng bước đi cung kính, không lên tiếng một lời.
Bước vào phòng, mỗi quan khách đều phải cúi đầu trước khám thờ
(Tokonoma). Chủ nhà đáp lễ. Khách ngồi quây quần theo thứ tự trên sàn
nhà bằng gỗ lát chiếu Tatami.
Những trang trí
thanh nhã của trà thất gây cảm giác tôn nghiêm cho mọi người: bức
thư họa, tranh thủy mạc, bình hoa cắm đúng nghệ thuật. Chủ nhà mời
khách dùng vài thức ăn nhẹ (Kaiseki) và vài chiếc bánh truyền thống
đựng trong chiếc hộp sơn. Dùng xong, chủ nhà mời khách trở ra phòng
đợi. Giây lát sau, chủ nhà gióng 5 tiếng cồng nhỏ, báo hiệu đã chuẩn bị
xong cho buổi tiếp trà. Chủ nhà thay đổi một vài đồ vật trang trí: lư
trầm thay cho lọ hoa, tấm đại tự thay cho tranh thủy mạc. Chủ nhà cung
kính đặt một bát sành hay bát sứ trước mặt khách, dùng khăn trắng thật
mịn lau đi lau lại nhiều lần; đoạn cho bột trà vào bát và dùng một giá
cây múc nước sôi trong ấm thư thả pha trà. Pha xong, chủ nhà nâng bát
mời khách nhận trà, cúi đầu chào rồi đưa lên môi uống. Khách uống một
ngụm nhỏ rồi hạ bát xuống, khen ngon và cám ơn chủ nhà. Chủ nhà khiêm
tốn đáp lễ. Khách nâng bát lên uống tiếp để tận hưởng hương vị trà.
Khi chủ nhân dọn dẹp các dụng cụ pha trà, cúi đầu trước mặt quan
khách, để báo hiệu cuộc trà đã chấm dứt.
Như thế, Trà đạo
ngoài giá trị mỹ học và nghệ thuật, còn là phép tu luyện tinh thần
người Nhật. Trà đạo là biểu tượng 3 khiá cạnh trong tư duy Nhật: giải
trí, chữa bệnh và liên kết nhau.
2- Hoa đạo
Mặc dù được truyền từ Trung Quốc sang, nhưng nghệ thuật cắm hoa Nhật
đã được phát triển ở mức độ cao tại Nhật, trở thành một trong những
hình thức nghệ thuật mang đặc trưng văn hoá dân tộc Nhật Bản. Đó gọi
là Hoa đạo. Hoa đạo Nhật bản phát triển mạnh mẽ, có nhiều trường phái;
mỗi trường phái đề có nét đặc sắc riêng.
Muốn tìm hiểu phải bắt đầu từ việc tạo hình cơ bản trong nghệ thuật
cắm hoa. về nguyên tắc tạo hình, cắm hoa Nhật Bản được cấu thành bởi ba
cành chính; cành dài nhất gọi là cành số 1; tiếp đến là cành số 2;
thấp nhất là cành số 3. Độ cao của ba cành không giống nhau và tác
dụng của chúng được thể hiện ở đoạn trên, đoạn giữa và đoạn dưới; sau
đó điểm thêm vào các cành phụ, sẽ tạo ra được một hình lập thể. Ba
cành chính được gọi là Thiên, Địa, Nhân. Do vị trí và tác dụng của ba
cành chính khác nhau, nên việc tạo hình trong việc cắm hoa nầy được
phân thành ba loại: chân, hành, thảo. "Chân" là ở thế thẳng, thể hiện
cảm giác nghiêm túc, đoan trang. "Thảo" là hình thái tương đối, thể
hiện sự tự do phóng túng. "Hành" là trạng thái trong gian giữa
"chân" và "thảo" thể hiện cảm giác thư thái, vui vẻ.
Tóm lại, nghệ thuật cắm hoa Nhật Bản lấy 3 cành chính, tuợng trưng
Trời, Đất, Người. Con người để tạo thành dáng hoa cơ bản và hình thái
của hoa thay đổi chung quanh 3 kiểu "chân", "thảo", "hành". Các trường
phái cắm hoa của Nhật Bản gồm: trường phái Ikebana, trường phái
Sougetu, trường phái Tiểu Nguyên, trường phái Hoằng Đạo, trường
phái Koryu, trường phái Viễn Châu, trường phái Syogetu, trường phái Vị
Sinh. Cách gọi tên ba cành chính của các trường phái nầy có sự khác
biệt nhau.
Kỹ thuật cắm hoa của người Nhật rất tinh vi, phức tạp, điêu luyện và tất
cả đều nhắm vào một chủ đích: tự nhiên. Không bao giờ cótình trạng sắp
xếp hoa cân đối; theo họ thì cân đối chỉ thể hiện "trong những đầu óc
non nớt, sơ đặng trong nghề mà thôi”. Theo họ, phải gạt bỏ tất cả
mọi nguyên tắc trang trí của Tây Phương, nếu muôn hiểu được vẻ đẹp
của nghệ thuật cắm hoa Nhật Bản. Nghệ thuật hoa cảnh không phải như
nghệ thuật trang hoànghay chỉ đóng vai trò thứ yếu. Đó là nghệ thuật
hàng đầu, mang ý nghĩa triết lý cao, được xem là một thứ "đạo", cũng
giống như Trà đạo, Kiếm đạo, Thư pháp. Sách Tuyên Truyền Thư đề cập 50
quy tắc về ngôn ngữ tượng trưng của các loài hoa. Đó là sách nhập môn,
không ai là không biết đến trước khi đi vào nghệ thuật cắm hoa cũng như
thưởng thức hoa.
Bước khởi đầu học về hoa mai: Trong các môn phái hoa cảnh Nhật, phải
khởi đầu học hỏi về đề tài cây mai. Nhưng đối với những người được gọi
là "ngoại đạo", việc cắm hoa mai thường gặp nhiều khó khăn. Nhất là tư
duy của người nước ngoài không hiểu biết nhiều những quan hệ gần gũi
và tạp tính của hoa mai, cho nên không thể có được những biểu cảm
làloại cây nầy đã gợi cho người Nhật.
Những người chuyên về cắm hoa Nhật thường nói đến con sông Nguyệt Vừng
(Tsukigasa = vầng trăng) gần Kyoto nổi tiếng về hoa mai: các cánh
hoa rụng xuống trôi theo giòng nước đầy cả mặt sông trong màu xanh
nhạt của sương mai, khiến người ta có cảm tưởng nhìn một con đường
trải hoa đang di chuyển. Nhiều chim họa mi đến làm tổ trên những cành
mai; người Nhật từ các nơi kéo về đây thức suốt đêm để thưởng ngoạn
cảnh tuyệt vời hoa trôi, chim hót.
Vả lại, hoa mi là loài chim ưa mai nhất. Một trong những kiểu cắm
hoa cổ điển nổi tiếng nhất của Nhật có tên "Mai với họa mi" (Mai điểu).
Ðó cũng là cách trình bày khó nhất, cũng như kiểu "Mai dưới làn
nước" (Mai thủy). Đây là 2 kiểu siêu đẳng; còn như những loại thông
thường khác, như "kiểu thực", "kiểu động", "kiểu trôi" thì rất nhiều
và đơn giản hơn.
Trong cách thực hành nầy, các nhánh mai phải được lựa chọn làm sao để
khi cắm, sẽ kết hợp với nhau một cách tự nhiên và hợp thành một tổng
thể hài hoà. Khi nhìn vào, ánh mắt sẽ bất giác chú ý đến chỗ giao
nhau của các cành làm nền cho toàn thể. Đó là trọng điểm.
Hoa được đề cập đến sâu rộng tại đất nước Phù Tang từ triều đại Nara
đệ Nhất (710 - 793) rồi dần dà đi vào lịch sử Nhật. Nara ngày nay
là một thành phố có nhiều đền đài cổ kính, những vườn hoa, những khu
đất linh thiêng, nhiều bi ký ghi chép từ thời xưa. Ngày xưa, Nara là
thủ đô đứng hàng đầu về phương diện nghệ thuật, một thủ đô thanh
lịch, đầy chuyện huyền thoại. Nara cũngđã từng chứng kiến nhũng thịnh
suy của đất nước nầy.
Sách sử chép: Thời đó, giới tao nhân mặc khác thường đến Nara để tổ
chức những cuộc du ngoạn thưởng hoa, làm thơ. Họ đua nhau sáng chế
những thể loại cắm hoa độc đáo. Thời đó hoàng hậu Somedono diễm kiều
thường tự tay mình cắm mấy cành hoa để đón tiếp nhà vua; để thắt chặt
mói quan hệ giữa cung đình và thần dân, cứ lệ đầu năm, vua và hoàng hậu
ra trước thần dân thưởng thức món canh dân dã truyền thống, nấu bằng 7
thứ cỏ, tượng trưng cho sự hoà hợp của vũ trụ. Đây là thời đại hoàng
kim của nghệ thuật Nhật.
Nhiều tác phẩm lưu
truyền thời nầy. Chẳng hạn như tập "Vạn chiếc lá" (Manyoshu) là một
cuốn sách dày gồm những bài thơ do nhiều người thuộc đủ giai tầng xã
hội sáng tác. Đây là sự kết hợp tuyệt vời của sáng tác tập thể. Có đến
5,000 bài thơ, mà phần lớn nói về hoa. Một tập khác cũng nổi danh
không kém có nhan đề là "Kokinshu" (Xưa nay) gồm những bài thơ tả
cảnh, tả tình tương tự như thế. Cả hai kết tinh nghệ thuật Nara.
Các trường phái Hoa đạo gồm có:
Trường phái Ikebana: Phái nầy gọi là kiểu "lập hoa". Trong
mộthình thái cắm hoa, phần cao nhất gọi là "chân" phần giữa gọi
là"phó", phần dưới cùng gọi là "thể". Điểm đặc sắc của trường phái
nầy là: chân thì phải cường tráng, đầy sức sống; phó thì phải cắm
vào từ góc đằng sau; thể thì cắm vào đằng trước. Toàn bộ các cành hoa
tạo thành một khối nhẹ nhàng, thoải mái.
Ngoài ra, còn có
thêm một số cành hoa lá phụ, để bổ trợ cho 3 phần nói trên. Trường phái
Ikebana dựa vào độ cong của cành "chân" để quyết định góc độ của cành
"phó" phía sau và cành "thể" ở phía trước. Đồng thời, cũng dựa vào độ
lớn nhỏ của góc mà phân thành 3 loại: chân, hành, thảo.
Trong 3 loại đó,
còn được chi thành các loại nhỏ; "chân" thì có: chân chi chân,
chân chi hành, chân chi thảo;"hành" thì có hành chi chân, hành chi
hành, hành chi thảo; "Thảo"thì có thảo cho chân, thảo chi hành, thảo chi
thảo. Cắm hoa theo kiểu "chân" thường sử dụng loại lọ hoa bình ống,
lấyđường kính của miệng lọ hoa và độ cong của cành "chân" để quyết
định cách cắm hoa theo kiểu chân chi chân, chân chi hành, chân chi
thảo. Cắm hoa theo kiểu "hành" thường sử dụng loại bình miệng rộng, cũng
giống như kiểu cắm hoa chân, cắm hoa kiểu "hành" cũng dựa vào đường
kính của miệng bình và độ cong của cành "chân" để lựa chọn cách cắm:
hành chi chân, hành chi hành, hành chi thảo; nhưng đường kính
lọ của dạng nầy lớn hơn ở dạng chân một chút.
Trường phái Sougetu: Đây là đại biểu của việc đại chúng hoá về
nghệ thuật cắm hoa tại Nhật, đồng thời cũng đã được hiện đại hoá theo
xu thế chung của nhiều nước. Theo trường phái nầy, khi cắm hoa phải
chú trọng đặc biệt đến trạng thái tinh thần, hình dáng phải sinh động,
màu sắc phải hài hòa, bố cục phải hợp lý. Trường phái nầy được phân làm
2: cơ bản và hợp lý.
Một bình hoa được gọi"cơ bản" thì nguyên tắc cấu được phân ra: Lập
chân, khuynh chân,bình chân, thủy chân. Lập chân là cắm hoa thẳng;
khuynh chân là cắm hoa ngang, bình chân là cắm hoa thủy bình; thủy
chân là cắm hoa thấp so với mặt nước. Cắm hoa theo Sougetu thì dùng 3
cành hoa chính, gọi là thiên, địa, nhân. Cành thứ nhất gọi là thiên;
cành thứ hai gọi là địa, cành thứ ba gọi là nhân. "Thiên" là trung tâm
điểm, nó quyết định độ lớn, nhỏ của các cành khác và của cả tác phẩm,
độ dài của cành "thiên" phụ thuộc vào đường kính của lọ cắm hoa.
Về đại thể, với các loại hoa to thìcành sẽ cao gấp 3 chiều cao của lọ,
các loại hoa vừa cao gấp 2 và các loại hoa nhỏ thì tương đương.
Sau khi quyết định được "thiên", thì "địa" sẽ có độ dài bằng 3/4
cành "thiên", "nhân" bằng một nửa hay 2/3 của "địa". Các cành hoa
khác thường gọi là những cành phụ thuộc, có tác dụng hỗ trợ cho cành
chính, làm cho tác phẩm có vẻ đẹp hoàn thiện.
Trường phái Koryu: Trường phái nầy gọi cành cao là
"chân",càng iữa là "lưu", cành thấp là "thụ"; ngoài ra còn có cành "chân
tiền", để bổ trợ cho "chân", "phó chân" để bổ trợ cho "thụ" và tạo
thành hình sáng cơ bản của trường phái cắm hoa Koryu. Cành "Chân"
hình vòng cung, cắm ở giữa lọ, chếch về phía trước là cành "lưu"; càng
"thụ" nằm ở phía bên kia, cành "giữ" cắm ở phía đốidiện của "lưu" có
tác dụng giữ cân bằng. "Chân tiền" và "phó chân" thì lại phân bố ở
phía trước và sau cành "chân". Kiểu cắm hoa Koryu có thể biểu hiện cảm
giác chuyển động một cách rất rõ ràng; đây là một đặc điểm của trường
phái nầy. các kiểu cắm hoa của trường phái nầy được chia thành 3
loại: chân, hành, thảo.
Phương pháp cắm hoa cũng được chia làm 5 loại: bản thư, thụ lưu, trung
lưu, giữ lưu và lưu. Trong phương pháp cắm "bản lưu" thì tỷ lệ về độ
dài của các cành hoa lá là: lấy "chân" làm tiêu chuẩn là 100 thì
"lưu" là 80, "thụ" là 50, "chân tiền" là 70, "giữ" là 40.
So sánh giữa phương pháp cắm "thụ lưu" và "bản thư", trong "thụ lưu"
cành "chân" là 80, "lưu" là 65, đều ngắn hơn so với "bản thư"; còn
"thụ" thì từ 50 đến 80, "giữ" 50 lại dài hơn một chút. "thụ lưu" là
biện pháp cắm hoa nhằm nhấn mạnh yếu tố địa trong 3 yếu tố thiên, địa,
nhân. "thụ" và "lưu" trong phương pháp cắm "trung lưu" thì ngược lại so
với phương pháp "thụ lưu"" cành "thụ" ngắn lại, cắm vào vị trí đáng
ra là của cành "lưu", cành "lưu" thì lại dài ra. Đây là phương pháp cắm
hoa nhằm nhấn mạnh yếu tố Nhân trong 3 yếu tố thiên, địa, nhân. Biện
pháp xử lý của "giữ lưu" tương đối giống với "thụ lưu". chỉ hơi nhấn
mạnh phần "giữ" hơn so với "thụ lưu". Trong phương pháp cắm hoa
"lưu", nếu lấy cành "chân" là 100 thì cành "lưu" là 120, nó sẽ cao
hơn nhiều và thể hiện được vẻ đẹp củasự lưu loát, trôi chảy.
Trường phái Viễn Châu: Cũng giống như những nguyên tắc căn bản
của trường phái Ikebana, trong phép cắm hoa của trường phái Viễn
Châu, cành nào tượng trưng cho trời thì gọi là "chân", tượng trưng
cho đất thì gọi là "lưu", tượng trưng cho người thì gọi là "hành".
Ngoài ra, còn có thêm một số cành bổ trợ để làm cho dáng hoa muôn hình
muôn vẻ, đó là "chân thiêm" (tượng trưng cho mặt trời), "phiến" (tượng
trưng cho mặt trăng), "nội đồng" (tượng trưng cho sao), "tiểu ngung"
(tượng trưng cho thần), những nhánh hoa được tạo bởi 7 phần được gọi
là "thất đoạn". Nếu thêm vào 2 cành gọi là "ngoại đồng" (tượng
trưng cho càn) và "lưu chân" (tượng trưng cho khôn) thì gọi chung là
"cửu đoạn". "Thất đoạn" và "cửu đoạn" là hai dáng cơ bản của trường phái
nầy.
Trường phái Hoằng Đạo: Đặc điểm của trường phái nầy là không
dùng khái niệm thiên, địa, nhân. Cành cao nhất thì gọi là "nhất chi",
cành thứ hai thì gọi là "nhị chi", cành thứ ba gọi là "tam chi". Ngoài
ra, còn có thêm các cành nhỏ là "tiểu giác", "khống", "nguyệt đồng
nội", "lưu nội" để tạo dáng lập thể cho hoa. Dáng hoa tiêu biểu cho
trường phái Hoằng Đạo là "thanh thao"; ngoài ra còn có "tương
ly","nhuận thúy", "trùng âm", "diễm dương" và một số loại khác.
Những dáng hoa nầy không phân chia theo "chân", "hành", "thảo", mà được
quyết định bởi sự đặc sắc của hoa, thời gian, vị trí, mục đích cắm
hoa. Trong đó, "thanh thao" luôn được coi là dáng hoa cơ bản của trường
phái Hoằng Đạo.
Trường phái Vị Sinh: Trường phái nầy tượng trưng cho trời tròn
và đất vuông; có 3 cành chính là "thể", "lưu" và "dụng". "thể là cành
cao nhất, tiếp đến là "dụng" và thấp nhất là "lưu", tượng trưng cho
Thiên, Địa, Nhân. "Thể" hình vòng cung, cắm ở phía trước, đỉnh của
nó là ở gốc thẳng lên. "Dụng" men theo đường vòng cung của "thể" và
vươn tới chính giữa, cắm ở phía trước cùng hướng với "thể". "Lưu" cắm ở
phía đối diện với "dụng", nằm ở phía dưới "dụng".
Cắm hoa theo
trường phái nầy cũng có 3 dạng là "chân", "hành" và "thảo", thể hiện
3 dáng vẻ khác nhau. Hoa kiểu "chân" có dáng vẻ như người đứng
nghiêm, độ cong của cành "thể" rất bé. Hoa kiểu "hành" có dáng vẻ như
người đang đi, không gian hoạt động rộng hơn, độ cong của cành "thể" lớn
hơn một chút so với "hành". Hoa kiểu "thảo" có dáng vẻ như người đang
chạy, không gian hoạt động được mở rộng hơn nữa, độ cong của cành
"thể" cũng lớn hơn so với "hành". Từ tốn, lịch sự, ngắn gọn, mạch lạc,
hơi có cảm giác căng thẳng là đặc trưng của trường phái cắm hoa Vị
Sinh.
Trường phái Syogetu: Trường phái nầy cũng gọi cắm hoa là
"lập hoa", do 5 cành tạo thành là "chính hoa", "tưong lệnh", "thông
dụng", "thể" và "lưu". "Chính hoa" và "tương lệnh" tương đương với
"thiên; "thông dụng" tương đương với "Nhân"; "lưu" tương đương với Địa.
Do vậy, có thể nói rằng trường phái cắm hoa nầy cũng không tách rời khỏi
khái niệm trời, đất, người.
Cắm hoa theo trường phái nầy cũng được chia ra thành "chân",
"hành", "tẩu" để tượng trưng cho sự tròn khuyết của trăng. "Chân"
là chỉ trăng tròn; "hành" và "tẩu" là chỉ trăng khuyết ở những quảng
thời gian khác nhau. "Chính hoa" ở "hành" uốn cong, độ dài và đường
cong của nó đạt khoảng 1/8 đường kính hình tròn, cành "thông dụng"
nghiêng 45 độ về phía trước. "Chính hoa" trong "tẩu" cũng uốn cong,
độ dài đường cong của nó đạt khoảng trên ¼ đường kính hình tròn;
"thông dụng" thì nghiêng 40 độ về phía trước.
Nghệ thuật Hoa đạo được phát triển và nâng cao không ngừng, kể cả khi
bành trướng ra nước ngoài.
3- Thư pháp
Thư pháp (Calligraphy) là nghệ thuật viết chữ đẹp của người Trung
Quốc với các công cụ gọi là "văn phòng tứ bảo" (bút, nghiêng,
giấy, mực). Thư pháp không chỉ là nghệ thuật, mà còn là một "đạo sống"
(Thư pháp giả, Đạo giả). Cổ nhân cũng từng nói: "Học tập
Thư pháp khả dĩ tu thân, dưỡng tính, đào dã tâm tình". Nhận thấy
chữ Hán có những nét khá độc đáo, cho nên có người muốn dùng trong hội
họa. Đó là thư pháp.
Người đầu tiên đưa ra sử dụng là Vương Hy Chi (321 - 379) đã định nghĩa
như sau: "Mỗi nét ngang là một đám mây trong một thế trận, mỗi
nét móc là một cây cung giương lên, có sức mạnh khác thường, mỗi nét
chấm là một tảng đá rơi xuống từ đỉnh núi cao, mỗi nét phẩy là một
cái móc bằng đồng, mỗi nét sổ dài là một thân cây cổ kính, mỗi nét
phóng khoáng mãnh mai là một lực sĩ chạy thì ở tư thế sẵn sàng
lao lên phía trước".
Thư pháp chỉ là cách vẽ. Chỉ khi nào đạt được tư tưởng Thiền trong
thư pháp thì mới phả vào đó một tinh thần, gọi là "thư pháp Thiền"; tâm
không ổn định, thì không có thư pháp hay được. Người Nhật Bản từ
thuở tiếp xúc với văn hoá Trung Quốc, đã nhận ra giá trị ưu việt của
bộ môn nghệ thuật kỳ diệu nầy, đã không gọi tên là "thư pháp", mà
gọi nó là "thư đạo" (Shodo). Không những thế, nó là một môn học hẳn
hoi, với đầy đủ cơ sở lý luận, từ đời nhà Hán đã từng gọi là "thư
học".
Các đại gia thư
pháp trước khi thành danh đã luyện tập viết mấy chục năm trời ròng
rã. Danh từ "lâm trì" là thuật ngữ ám chỉ sự khổ luyện nầy, được kể ra
vô số câu chuyện ẩn dụ về tính kiên trì hiếm có nầy. Sài Ung
đời nhà Hán để lại một thiên lý luận về môn thư pháp, có tên là "bút
pháp". Vỹ Đản đời Tấn đã ra công sưu tầm được tài liệu quý giá nầy,
xem là trân bảo. Khi đó Chung Diêu cầu mãi mà không được, cho nên
uất ức phát bệnh trầm trọng, đến nỗi Ngụy Thái Tổ phải ban cho ngũ linh
đan mới cứu khỏi được. Khi Vỹ Đản qua đời, Chung Diêu âm mưu lén quật
mồ lên, đánh cắp thiên "bút pháp" và ngày đêm không rời, khổ luyện
rất công phu, thậm chí khi nằm trên giường cũng lấy tay viết lên
chăn gối. Trương Chi đời nhà Hán mỗi lần tập viết xong
thì đem rửa bút ở ao, lâu ngày nước đen như mực (lâm trì học
thư, trì thủy tận mạc).
Từ đó mới có thuật ngữ "lâm trì", có nghĩa là khổ luyện cách viết
chữ. Đời Tấn, Vương Hy Chi phải trải qua 15 năm chuyên tâm rèn
luyện thư pháp, bắt đầu một chữ "vĩnh" (dũng tâm thập ngũ niên, thỉ
công nhất "vĩnh" tự). Đời Tùy, nhà sư Thích Trí
Vĩnh (tục gọi là Vĩnh Thiền Sư) cháu 7 đời của Vương Hy Chi,
trụ trì ở chùa Vĩnh Hân, ở huyện Ngô Hân; ông lên lầu chùa rồi không
xuống, ở đó suốt 40 năm để luyện thư pháp (đăng lâu bất hạ tú thập
niên). Ông dùng bút cùn (thoái bút) chất cao thành một gò, gọi
là "thoái bút trủng" (trủng là gò mả).
Khi thành danh, người người đến xin chữ, khiến cho ngạch cửa nhà ông
bị dẫm hư, đến nỗi phải lấy sắt lá bao lại, gọi là "thiết môn
hạn". Vua Đường Thái Tông (Lý Thế Dân) lúc rỗi, tay không viết
chữ trong không khí (Trừu không luyện tự). Nửa đêm tốc dậy, đốt
đuốc luyện Lan Ðình ký, tức là mặc tích của Vương Hy Chi (dạ bán
khởi bá chúc học Lan đình ký). Nhà sư Thích Hoài Tố
đời Đường, thuở nhỏ nhà nghèo không tiền mua giấy, chỉ còn biết khổ
luyện trên những tàu lá chuối mà thành công, được người đời ca tụng
là bậc "thảo thánh" (bậc Thánh về lối chữ thảo), mực đẩm lâm ly, bút
pháp tiêu sái, dường như cuồng phong, nhưng lại không hề rối loạn.
Nổi tiếng về lối chương thảo thì có "Thảo thành nhị vương" tức là
hai cha con Vương Hy Chi và Vương Hiến Chi. Nổi tiếng về Cuồng thảo
phải kể Trương Húc và Hoài Tố, mà thế nhân thường gọi là "điên
Trương, túy Tố" (Trương Húc điên, Hoài Tố say"...
Thư pháp Thiền ở Nhật có kể giai thoại như sau: Khi một người bước
chân lên đền Obaku ở Tokyo, sẽ nhìn thấy trên cổng đền bằng gỗ chạm
mấy chữ "Đệ nhất đế". Chữ chạm to lớn khác thường và những ai thích
chữ đẹp đều luôn luôn chiêm ngưỡng như là một kiệt tác.
Những chữ nầy do thiền sư Kosen vẽ lên 200 năm về trước. Kosen vẽ trên
giấy và người thợ chạm theo đó mà chạm lớn vào gỗ. Trong lúc Kosen phác
họa trên giấy, chú đệ tử nhỏ can đảm của Kosen đã mài mực cho Kosen
đến mấy lần để "viết cho đẹp mới thôi". Chú nói với Kosen như thế.
Kosen viết lần thứ hai và quay lại hỏi đệ tử. Cậu bé lắc đầu: "Bức nầy
lại còn tệ hơn bức trước kia nữa!" Kosen vẫn kiên nhẫn viết lần nầy qua
lần khác lên đến 41 tấm và lần nào hỏi ý kiến cho đệ tử mình, thì cậu
ta vẫn chê chỗ nầy, chê chỗ kia. Sau đó chú đệ tử bước ra ngoài. Khi
đó Kosen thầm nghĩ: "Bây giờ là lúc ta tránh được con mắt sắc bén
của câu bé". Kosen viết nhanh, với cái tâm không lo lắng "Đệ nhất
đế". Chú bé bước vào, reo to lên "một kiệt tác". Những câu chuyện về
thư pháp như đã kể trên đây thì nhiều vô số. Điều nầy cho thấy những
công trình "trị thư" của ngưòi xưa chuyên cần, trì chí đến mức độ nào!
Người Trung Hoa viết theo những thể dáng và bố cục khác nhau: chân thư,
hành thư, thảo thư, triện thủ (đại triện và tiểu triện), Họa thư. Cũng
có thể dưạ theo kiểu viết của từng tác giả nổi tiếng và có ảnh hưởng
lớn, được gọi là các “thế” như Nhan thế (thế chữ của Nhan Chân Khanh),
Liễu thế (thế chữ của Liễu Công Quyền), Âu thế (thế chữ của Âu Dương
Tuần)... Trong cách viết thư pháp, tùy theo bút lực, tâm lực, trí lực,
cũng như về nguồn cảm hứng thể hiện trong từng thời điểm khác nhau,
người viết có thể dùng những động tác khác nhau: ức (nhấn xuống), dương
(nâng cao lên), tốn (dè dặt, thận trọng trong từng đường nét), Tỏa (ha
dần xuống), trì (khoan thai, chậm rãi), tốc (viết nhanh, thanh thoát),
hoàn (vuốt lại), khẩn (viết gấp tùy hứng), khinh (nhẹ nhàng), trọng
(nặng tay, nét đậm).
Chữ Hán theo lối tượng hình, ra đời rất sớm trong lịch sử nhân loại, cho
nên thư pháp cũng được phát triển ngay từ đầu. Những di tích khảo cổ học
khai quật ở Ðôn Hoàng đã cho thấy những loại chữ đầu tiên, theo kiểu
tượng hình đó. Vốn là một nghệ thuật viết chữ đẹp, sự phát triển của
loại chữ Hán quan hệ mật thiết với sự diễn tiến không ngừng của những
thế chữ khác nhau, cũng như những thay đổi của các dụng cụ về viết (bút,
nghiên, mực, giấy...).
Về thế chữ, chữ
Hán khởi đầu bằng loại giáp cốt (viết trên mu rùa), rồi sau đó, xuất
hiện những loại chữ kiểu đại triện, tiểu triện, lệ thư; sau dẫn lại diễn
biến thành loại khải thư như chữ thông dụng ngày nay. Nghệ thuật thư
pháp Trung Quốc đã phát sinh và tiến triển từng bước theo những thay đổi
trong quá trình đó, trở thành một tài sản nghệ thuật quý báu trong kho
tàng văn hoá cổ truyền Trung Quốc. Những nhà nghiên cứu về thư pháp ngày
càng nhiều, nên có thêm nhiều khám phá mới lạ trong từng thời kỳ.
A- Giáp cốt văn là loại viết chữ cổ nhất của người Trung Hoa. Theo
nghiên cứu, người xưa đã từng dùng dao (hay những dụng cụ sắc bén khác)
để khắc vạch lên mai rùa, xương thú mà thành. Ngoài ra cũng dùng trong
thuật bói toán. Loại chữ giáp cốt còn được lưu truyền trong sách sử ngày
nay, đa phần xuất hiện vào đời nhà Thương; một số nhỏ thì thuộc Tây Chu
(theo Lâm Ngữ Ðường). Giáp cốt văn được xem là thư pháp đầu tiên của
Trung Quốc. Vào đời Tây Chu, loại chữ “đại triện” xuất hiên; một số nhà
nghiên cứu cho rằng loại chữ nầy do vị quan Thái sử đời vua Chu Tuyên
Vương là Trứu (Hoàng Trứu) nghiên cứu để sáng tạo ra, biến đổi của giáp
cốt văn. Loại chữ nầy còn được gọi là “Trứu văn”. Ða số những vương thất
quý tộc vào đời nhà Thương và nhà Chu thường sai người chế tác ra rất
nhiều lễ vật dùng trong cúng bái, như chuông vàng bằng kim loại, mà trên
đó bao giờ cũng khắc chữ; do đó, người đời gọi là “kim văn”.
Trên nguyên tắc bố
cục và hình thành thì loại “kim văn” của đời nhà Thương có nhiều điểm
giống như loại giáp cốt văn ngày trước; cho đến đầu đời nhà Chu, nhờ
công trình của Quách Thế Giai, thể “kim văn” đã được chỉnh đốn lại, với
khí thế mạnh mẽ; nét chữ mới nầy tương đối phóng khoáng hơn.
B- Loại chữ triện: Cho đến những năm cuối thời Chiến
Quốc, (206 trước CN) thì lại có thêm những thay đổi thêm, tỏ rõ bước
chuyển biến, để sau nầy trở thành loại chữ “triện” ( đại triện và tiểu
triện). Tiểu triện là lối chữ được hai vị danh nho đời nhà Tần là Lý Tư
và Triệu Cao sáng tạo ra, đã được giản lược khá nhiều so với loại đại
triện, cho nên khi viết được tiện lợi hơn và nhanh chóng hơn nhiều. Bản
thân vị Thừa tướng Lý Tư cũng là một nhà đại thư pháp đời Tần. Theo
những di tích còn lại, thì thể viết tiểu triện của ông rất mềm mại, hoạt
bát, cho nên được các danh nho thời đó mệnh danh là loại “ngọc cân
triện”.
Cũng trong giai
đoạn nầy, loại bút lông đã được phổ biến nhiều; vật liệu để viết nầy là
những vải lụa và những thẻ tre, những bản gỗ mềm mại, cho nên những thể
chữ viết đã có phong cách khác với loại chử khắc trên giáp cốt ngày xưa.
Thư pháp được chỉnh đốn thêm nhiều.
C- Loại chữ Lệ: càng ngày chữ Hán lại được canh cải thêm.
Ðể cho việc viết sách được tiện lợi hơn, loại “chữ lệ” được ra đời sau
đó. Loại chữ nầy đời Tần thì gọi là “Tần lệ”. Sau khi triều đại Tây Hán
được kiến lập, chỉnh đốn mọi sinh hoạt văn hoá, quan thừa tướng
Tiêu Hà ra quy định: Thư pháp là một trong những nội dung thi cử
từ trung ương đến địa phương; những người đạt được những thành tích tốt
thì có thể giao phó đảm nhiệm công việc văn thư trong các cơ quan chính
quyền.
Tuy trong giai đoạn nầy, vẫn còn dùng đến loại chữ đại triện và tiểu
triện, nhưng loại chữ “lệ” được xem là quan trọng hơn và phổ biến
hơn. Trong nguyên tắc nầy, loại chữ “lệ thư” đã trở thành thói
thời thượng trong cơ quan chính quyền khắp nơi trong xã hội. Cho đến
đời vua Thuần Ðế nhà Ðông Hán, cách viết chữ theo hình giống như chữ
“bát”, cho nên gọi đó là “bát phân thể”. Loại chữ lệ vào đời
nhà Hán nầy nếu đem so sánh với cách viết của đời nhà Tần thì có những
thay đổi khá lớn về cách thể hiện, bố cục, cũng như về ý nghĩa của từng
chữ, trong thể tượng hình và hài thanh. Chữ lệ đời nhà Hán (206 trước
CN-24) còn truyền lại cho đến nay đa phần đều được ghi khắc trên những
bi ký vào hai thời Hoàn Ðế và Linh Ðế là giai đoạn hưng thịnh nhất của
triều đại nầy.
Nghiên cứu những văn bản nẩy (theo bản dập in), có những thể viết rất
tinh tế, sắc bén, đạt được cái “thần vận siêu dật” (theo Lương
Khải Siêu), nét chữ chắc khoẻ, đều đặn, gân guốc, nổi tiếng về những tư
thế kỳ lạ, phong túng; biểu hiện được phong cách đa dạng của loại chữ lệ
được biến cách đời Hán.
Trong số những nhà thư pháp nổi tiếng trong thời đại nầy thì Thái
Ung (cuối đời Ðông Hán) được ca tụng nhất về cách tu dưỡng cao
siêu và đầy tính chất sáng tạo cho loại chữ Lệ Vào thời vua Linh Ðế,
ông đã viết bản “lục kinh” trên bia đá: đó là tấm “thạch kinh” Hỷ
Bình nổi tiếng trong lịch sử. Khi tấm bia nầy hoàn thành và được dựng
lên, người đếm xem đông đúc vô tả, mỗi ngày có hàng ngàn cỗ xe từ bốn
phương đổ về đế kinh để thưởng ngoạn.
D- Loại chữ chân: Thời gian sau đó, chữ lệ lại biến
cách dần; cho đến đời Tam Quốc, thì Hán lệ lại được phát triển lên thêm
một bực nữa; nét chữ cũng như cách kết cấu chữ lệ nghiêm chỉnh, đẹp đẽ
thêm nhiều, hình thành chữ “chân” cũng được gọi là “chính khải”. Trong
số những nhà thư pháp trong giai đoạn nầy, thì loại chữ “chân của
Chung Do vào cuối đời nhà Hán được ca tụng là “cổ nhã tuyệt
diệu” khó mấy ai sánh kịp. Sau nầy, Lý Thái Bạch khen lối viết chữ
“chân” của Chung Do là “Hạc múa trên trời; chim hồng giỡn sóng”.
Từ đó được nhiều người sao lục để truyền bá khắp nơi. Thư pháp thời nầy
cũng nở rộ. Trong việc truyền bá, “lệ thư” được ra đời và tu chỉnh
nhanh là do muốn sao chép cho nhanh chóng và tiện lợi, kể cả việc sử
dụng trong trường thi. Nguyên tắc chính là: “lệ thư dùng để viết
nhanh chữ tiểu triện”.
E- Loại chữ Chương thảo: Sau khi lệ thư được ra đời và
hoàn chỉnh, thì trong học giới lại có thêm một loại chữ viết nhanh khác,
gọi là “chương thảo”, nhưng chỉ được dùng trong dân gian mà thôi. Với
những tiến bộ về cách viết chữ như vậy, nhiều tác phẩm nổi tiếng kiệt
chúng cũng xuất hiện. Chẳng hạn như vào thời Nguyên Ðế nhà Tây Hán,
danh nho Sử Du đã viết “cấp tựu chương” bằng loại
chữ mới, được xem là tác phẩm “chương thảo sớm nhất” trong lịch sử văn
học Trung Quốc.
Như thế, loại
chương thảo nầy vừa bảo tồn được những tinh túy của lệ thư trước kia, mà
lại thêm những đường nét mới: nét chữ như sóng, không có sự nối liền
giữa các chữ, vừa không hoàn toàn căn cứ vào những quy củ viết chữ của
lệ thư. Nhờ thế, đường nét vô cùng phóng khoáng, nhiều bản văn thể hiện
rất đặc sắc.
F- Loại chữ Kim thảo và Hành thư: Sự biến hoá của chữ
Hán càng ngày càng phong phú thêm. Cũng trong đời nhà Hán, loại chữ “kim
thảo” và chữ “hành thư” lần lượt ra đời, nhưng chỉ được truyền bá trong
một số danh gia. Một số nhà nghiên cứu cho rằng: nhân vật đầu tiên đã
biết sáng tạo ra chữ “kim thảo” là Trương Chi (?). Nhưng
giả thuyết nầy về sau nầy vẫn bị phản bác.
Theo cách viết mới, loại chữ “kim thảo” khác với “chương thảo” là nét
chữ không có sóng, giữa các chữ được kết liền lại với nhau. “hành thư”
là loại chữ viết nằm giữa loại “khải thư” và loại chữ “kim thảo”; tương
truyền là do danh nho Lưu Ðức Thăng ra công sáng tạo nên.
Những bản văn của ông lưu truyền lại cho thấy: chữ viết của ông bay
bướm, mềm mại, vó những nét độc đáo, ít ai theo kịp được.
Như thế, cho đến
đời nhà Hán thì cả ba thể viết “khải”, “hành” và “thảo” đã được phổ cập
trong dân gian rất hoàn chỉnh, không còn những thay đổi khác nữa. Qua
những chuyển biến của chữ Hán, có thể hiểu theo một hệ thống rằng: “lệ
thư” là kế tục của “triện thư” và sau đó đã mở ra “thảo thư” và “khải
thư”.
Cũng nên kể thêm
đến việc sáng chế ra giấy trong giai đoạn nầy để thay thế cho những bảng
gỗ, cho nên việc truyền bá văn học dễ dàng, nhanh chóng và sâu rộng.
Vào thời Ngụy Tấn, những cuộc tranh chấp triều chính không mấy khi xuất
hiện, văn hoá cũng phát triển. Trong thời nầy, nghệ thuật thư pháp
Trung Quốc đã tiếp tục phát triển thêm nhiều, khởi đầu dùng thể “lệ
thư” của nhà Hán làm căn bản; sau lại được chuyển qua thể “chân”,
“hành”. Nghệ thuật thư pháp đã đạt được mức độ cao nhất, với sự xuất
hiện của vị “thư thánh” là Vương Hy Chi. Tài năng của ông
là sự tập hợp tất cả tinh hoa của thư pháp ngày trước, lại thay đổi
phong cách chất phác thời Hán và thời Ngụy, tạo ra thể thư pháp mới. Như
đã trình bày, “Lan Ðình tự” được người đời tôn sùng, là tác phẩm tiêu
biểu của ông.
Hai trường phái: Cho đến thời Nam Bắc Triều, do
nhiều học phái khác nhau xuất hiện, cho nên thư pháp lúc nầy cũng được
phân chia thành 2 trường phái khác nhau: trường phái phương Nam và
trường phái phương Bắc.. Phong thổ và sinh hoạt từng vùng đã ảnh hưởng
đến thư pháp hai vùng. Mỗi miền có đặc tính khác nhau: miền Nam thì nổi
bật về những nét hoa mỹ; miền Bắc thì lại trội hơn về lối nghiêm chỉnh.
Trong những tư liệu văn học về giai đoạn nầy, người ta thường kể đế
những loại bia đá vốn được khai sinh từ thời Bắc Ngụy, vững chải vào
thời Nam Bắc Triều, đều mang phong cách phong phú, đa dạng.
Những nhà phê bình
đều khẳng định giá trị “Lệ khảo biến hoá, đa dạng, đa thể” của thư pháp
thời nầy, chuẩn bị cho một giai đoạn khai triển lớn mạnh sau nầy. Vào
đời nhà Tùy, Trung Quốc được thống nhất, do đó, thư pháp tiến đến thời
kỳ “hợp lưu”, để từ đó, mở đường cho sự phát triển mới của thư pháp đời
Ðường.
Vào đời Ðường: (618-907) Chưa có giai đoạn trước đó, mà
thư pháp lại được giới văn học thưởng thức và sáng tạo phong phú cho
bằng lúc nầy. Tất cả các thể “triện”, “lệ”, “chân”, “thảo” “hành” đều có
những trường phái thư pháp riêng biệt, hoạt động trong những lãnh vực
khác nhau. Người ta thường nhắc đến tên tuổi của Lý Dương Băng
sành về lối chữ “triện”, Trương Húc, Hoài Tố hai nhân vật
xuất chúng về lối “cuồng thảo”. Chẳng những thư pháp được mến chuộng và
được sưu tầm của hoàng thân, quốc thích, quan lại trong triều, mà ngoài
dân gian cũng được dấy lên một tư trào tìm kiếm không kém.
Vào thời Sơ Ðường, phong trào tôn sùng thư thánh Vương Hy Chi
rất mạnh, thiên hạ đua nhau sao chép lại các bút tích hiếm hoi còn lưu
lại của ông; rồi đến lượt các tác phẩm của Âu Dương Tuần, Ngu Thế
Nam, Chữ Toại Lương, Tiết Tắc... của giai đoạn nầy cũng được mọi
người ái mộ.
Tuy những phong cách của thư pháp gia Sơ Ðường vẫn chưa thoát ra khỏi
thư pháp đời Tần, tuy nhiên, trong nét bút và thể chữ của họ đã có những
biến dạng về hình thức, khuôn mẫu, khác với thể dẹt của lối “chữ lệ” vào
đời Hán.
Một nhân vật khác chiếu sáng lên thời đó là Nhan Chân Khanh.
Theo những nhà văn học thời đó, thư pháp họ Nhan được đánh giá là :
“Ông đã đưa phương pháp cổ vào trong ý tưởng mới, đã tìm cách
sáng tạo ra phương pháp mới bên ngoài ý cũ, đã sản sinh một phong cách
mới: ngay ngắn mà không cẩu thả, trang trọng nhưng không bí hiểm, kỳ vĩ,
đẹp đẽ mà pháp độ lại thung dung, phóng khoáng”.
Ðến đời Trung Ðường, lại có thêm một số biến chuyển mới. Tiêu biểu là
thiên tài Liễu Công Nguyên, lập ra “Âu thế”, cùng với
những bạn đồng liêu của mình sáng tạo kiểu chữ mới: nét thanh tao
hơn, tráng lới viết béo đậm ngày trước, thế chữ nghiêm mật, gân guốc,
mạnh mẽ. Câu nói về hai thiên tài nầy đứng bên cạnh nhau là “Nhan
cân, Liễu cốt”, xứng đáng là những mẫu mực cần thiết cho những
ai muốn luyện thư pháp sau nầy.
Cho đến thời Vãn Ðường thì có Dương Ngưng Thức, cũng là
một bậc kỳ tài trong ngành thư pháp Trung Quốc, có nét chữ vô cùng phóng
khoáng, phiêu diêu. Phong cách nầy được xem là bước chuyển mình của thư
pháp đời Ðường chuyển sang đời Tống. Chỉ tiếc là thời kỳ nầy gặp nhiều
tao loạn, chính bản thân Dương Ngưng Thức cũng khó tránh tai ương, cho
nên khó tìm được nhiều bút tích của ông. Ða phần là chữ được ghi trên
bia đá.
Vào đời Tống: (960-1127) Ðược dấy lên cao vào đời nhà
Ðường, cho nên đến đời Tống, thư pháp lại nở rộ, Nhiều nhà thư pháp
phương Nam lẫn phương Bắc dồn dập xuất hiện. Bốn nhà thư pháp lớn trong
tiêu ngữ “Tô, Hoàng, Mễ, Thái” dồn vang trong dân gian
chính là Tô Thức (Ðông Pha), Hoàng Ðình Kiên, Mễ Phất (Mễ Phí hay
Mễ Nam Cung) và Thái Tương. Họ cũng là những thi sĩ khét tiếng.
Thuật viết chữ đẹp vào đời nhà Tống đã trở thành một công việc khắc chạm
chữ đẹp trê đá và trên gỗ trong nghệ thuật trang trí. Về sau, lấy các
chữ cà lên trên giấy và biên soạn các phần nầy thành tập bản sao lưu
truyền trong các văn khố. Công việc nầy trở thành một phương pháp thịnh
hành trong việc nghiên cứu, học hỏi các kiểu chữ đẹp khác
Thư pháp của Tô Ðông Pha (Tô Thức) thường đưa những ý mới
vào trong pháp độ chữ viết của mình “có xương, có thịt”, dấu kín sự
khéo léo trong những nét thô sơ. Hoàng Ðình Kiên thì
thường dùng những thế chữ bí hiểm, khó đọc, nhưng lại có sức hoành dật,
toàn bài đều biến hoá vô cùng.
Vào đời Nguyên, (1271-1368) thư pháp Triệu Mạnh
Phủ có dạng chữ rất đẹp trong toàn diện, bao gồm các loại chữ
“lệ”, “chân”, “hành”, “thảo”.
Vào đời Minh (1368-1644) , các văn nhân
thường sở trường về lai loại “hành” và “thảo”, mà tiêu biểu là
Chúc Doãn Minh, Văn Trưng Minh, Ðổng Kỳ Xương, Thần Áng, Giang Tân, Văn
Thành Minh, Vương Long, Chúc Ngôn Minh, Hưng Ðồng, Trương Thụy Ðồ, Trung
Kỳ Xương, Tống Khắc, Thần Ðộ... Họ thường trở lại phong cách thư
pháp đời Tấn và đời Ðường. Ảnh hưởng của họ truyền về những thế hệ sau
nầy rất mạnh mẽ.
Vào đời Thanh, thư pháp ban đầu vẫn nối tiếp phong cách
đời Tống và đời Nguyên, thịnh hành về “thiếp học”. Vào đời Khang Hy, Càn
Long, thư pháp của Triệu Manh Phủ, Ðổng Kỳ Xương được kế thừa sâu sắc
nhất. Về sau, kim thạch văn khai quật được nhiều, người đều mến mộ, nẩy
sinh ra lối “bi học” để thay thế cho “thiếp học”. Một thời, hai thể “bi”
và “thiếp” cũng cạnh tranh nhau. Thư pháp vào đời nhà Thanh có thể phân
chia làm hai thời kỳ: Thời kỳ đầu kể từ đầu nhà Thanh cho đến triều vua
Gia Khánh (1796-1820) và Ðạo Quang (1821-1850). Trong thời kỳ nầy, việc
nghiên cứu các bản sao vẫn tiếp tục không sút giảm; những người viết chữ
đẹp được ưa thích phải kể đến: Hoàng Từ Thành, Phù Sơn, Trương
Triệu, Vương Văn Trị, Lưu Dung.
Còn thời kỳ sau bắt đầu với các triều vua Hàm Phong (1851-1861) và vua
Ðồng Trị (1862-1874). Cùng với sự quan tâm về việc khảo cổ nhiều nét
chữ được khắc chạm trên đồ đồng và bia mộ đã được khám phá, người ta còn
thu lượm được những nét chữ “từ văn” và “bắc văn”, và do đó, đã nảy sinh
ra một trường phái thư pháp độc đáo nữa của đời Thanh, bước sang thời
Dân Quốc. Những nhân vật hàng đầu của trường phái nầy phải kể đến:
Ðặng Thạch Như, Hà Thiếu Tề, Trương Ngọc Lưu. Giới thư pháp
Trung Quốc từ đời Tống đến đời Thanh đã xảy ra một cuộc tranh chấp;
nguyên nhân là do sự đối chọi của các nhà thư pháp phía Hoa Bắc và phía
Hoa Nam. Lịch sử văn học Trung Quốc gọi là "Bắc tính" và "Nam tính".
Một bên thiên về
cách viết thiếp, còn một bên thì hướng về cách viết trên bia đá. Có
thể đọc những khác biệt nầy trên những bài khảo luận của Triệu Mạnh
Kiên đời Tống hay của Nguyễn Nguyên đời Thanh thì mới rõ hai chủ trương
trái ngược đều có nguyên nhân của mỗi thể loại. Theo hai nhà bình
luận nầy thì: Hai cách "khắc trên bia" và "viết trên thiếp", bên nào
cũng có hệ thống phát triển riêng biệt, do bối cảnh từng vùng mà ra.
Bắc phái: Khắc bia là đặc tài của những nhà Thư pháp phía Hoa
Bắc. Lối nầy vốn phát triển qua các triều đại: Triệu, Yên, Ngụy, Tề,
Châu, Tùy. Những thiên tài trong cách viết khắc trên bia đá phải kể
đến: Chung Do, Vệ Quán, Sách Tịnh, Lư Trạm, Thôi Duyệt.
Hai nhà Thư pháp Âu Dương Tuân và Chử Toại Lương cũng
sành về cách viết khắc trên bia.
Nam phái: Nam phái sành về cách viết thiếp. Loại nầy bắt đầu
từ đời Đông Tấn, được tiếp nối qua Tống, Tề, Lương, Trần. Tiêu biểu
là Vương Hy Chi, Vương Hiến Chi, Trí Vĩnh, Ngu Thế Nam.
Cho đến nay vẫn có những ý kiến trái ngược hẳn nhau về sự khác biệt và
tranh chấp của hai miền Bắc Nam nầy.
Trong thực tiễn, có
người khởi đầu từ cách viết khắc trên bia đá, có người thì khởi đầu
bằng cách viết trên thiếp, nhưng sau thì thay đổi, với phong cách viết
chữ khác nhau. Có người thì hợp chung cả hai lối viết thành một.
Như thiên tài Vu Hữu Nhậm, thế kỷ XX, đã nhào nặn ra bút
pháp chữ lệ, chữ khải (về loại hành), đã sử dụng chung cả cách viết
trên bia và trên thiệp, trở thành phong cách độc đáo của ông, mà cả
hai phái đều ngợi ca, tán tụng là thuộc về môn phái của mình. Chính
cách thử nghiệm nầy đã có nhiều nhà thư pháp thực hiện một cách hoàn
chỉnh.
Trong quá trình biến chuyển, chữ Hán cũng đã trải qua nhiều biến đổi về
kiểu chữ, đại cương có nhiều thể loại. Hán tự có từ bao giờ? Cho đến
nay, dù dùng cả khoa khảo cổ học, vẫn còn là nghi vấn! Những tư liệu
có được về những di tích, di chỉ khảo cổ họ cũng chỉ là những truyền
thuyết và những cổ tịch. Người ta cho rằng: Những giai đoạn ban sơ của
văn tự Trung Quốc là "thắt nút giây, để ghi nhớ sự việc" (kết thằng
thời đại); sau đó thì dùng đến những "khắc vạch" (thư khế).
Giáp cốt văn thời Ân Thương cũng thuộc giai đoạn dùng "kết thằng"
như đã trình bày. Bấy lâu nay, người ta thường cứ lầm tưởng là Giáp
cốt văn là hệ quả của việc bói toán thuần túy thời Cổ đại Trung
Quốc. Thuật ngữ "bốc phệ" gói trọn hai phép bói: một là "bốc" là bói
giáp cốt và "phệ" là bói bằng cỏ thi. Bói Giáp cốt phổ biến thời Ân
Thương, cả hai phép bói nầy phổ biến vào đời Chu. Nhiều nhà nghiên
cứu gần đây (trường hợp Phùng Hữu Lan trong Văn học sử Trung Quốc
chẳng hạn) thì gọi chung cả hai loại nầy là "quy thi", tức là nhấn
mạnh vào công cụ bói toán. Những phát hiện di chỉ khảo cổ học gần đây
(Tế Nam) đã chứng minh rằng: Giáp cốt văn là hệ văn tự biệt lập,
nhưng việc khắc chữ lên những mảnh "quy giáp" (mai rùa) và "thú cốt"
(xương thú) để ghi chép những lời bói (bốc tự), đã khiến người ta dễ
ngộ nhận sự bói toán là căn nguyên của Giáp cốt văn.
Đây là dạng chữ viết của đời nhà Thương, được khắc trên mai rùa hay
trên những xương thú. Vì công dụng chính thời nguyên thủy là dùng vào
việc ghi chép những điều bói toán là chính, cho nên, còn được gọi là
"bốc từ" (những lời giải về bói toán) hay "khế văn" (chữ khắc bằng
loại "khế đao", một loại tiền cổ). Trên một lãnh vực khác, loại chữ
nầy đã được phát hiện ở vùng Ân Khư (cố đô thời Hậu Thương, nay
thuộc huyện An Dương, tỉnh Hà Nam) cho nên cũng được gọi là "Ân Khư
văn tự" (chữ viết tại Ân Khư). Trong số bốn ngàn chữ giáp cốt đã thu
thập được trên các loại bia văn, di chỉ khảo cổ học, thì chỉ có vào
khoảng 1,000 chữ là có thể đọc được và cũng giải thích được phần
ý nghĩa. Trên đại cương, đây là dạng chữ viết đã tương đối hoàn
chỉnh, tuy nhiên, vẫn còn có nhiều nét viết và "thiên bàng" (bộ thủ)
chưa hoàn toàn ổn định, tạo nhiều khó khăn trong nghiên cứu sử liệu.
Ngoài ra, một số chữ giáp cốt thuộc thời kỳ đầu tiên của nhà Chu
cũng đã được phát hiện. (Theo tài liệu Ngôn ngữ học Trung Quốc).
Trong lịch sử, thư pháp lấy chữ Hán làm lý do để tồn tại (reason for
being); bởi vì không có chữ Hán thì không có thư pháp.
Người đời sau, cũng có kẻ dùng mẫu tự La tinh để viết thư pháp, hay
dùng chữ Ả Rập để thư hoạ kinh Koran; tuy nhiên, cũng chỉ là những
cố gắng trong khả năng nhất định nào đó mà thôi. Mỗi chữ Hán gồm có 3
thành tố, biến đổi theo thời gian: hình, âm và nghĩa. Thành tố "hình"
tức là thư thể. Nó rất đa dạng, từ thời Tiền Tần cho đến ngày nay.
Cùng là một chữ, nhưng lại có nhiều lối thư thể; chẳng hạn: giáp cốt
văn, đại triện, tiểu triện, lệ, khải (gồm có hành và thảo) nguỵ bi
(bia đá) , giản, phồn. Có những người tinh thông Hán văn (kể cả người
Hoa) nhưng chưa hẳn là đã tinh thông các thư thể, đặc biệt là thảo
thư, hành thư, giáp cốt và triện thư. Do đặc tính nghệ thuật cao độ
của thảo thư, cho nên sử dụng máy móc không thể nào thay thế tay người;
mà dù cho cố ý tạo ra đi chăng nữa, là cũng chỉ là những xác chữ, vô
hồn!
Giai đoạn thư khê bao gồm cả việc khắc chữ lên chuông và đỉnh vạc;
hệ văn tự nầy gọi là "chung đỉnh văn". Tiền thân của loại văn tự thư
khê là "bát quái" do Phục Hy vẽ ra. Còn chữ Hán văn, căn cứ theo
truyền thuyết là do Thương Hiệt, một sứ quan của Hoàng Đế tạo ra.
Thuyết "Thương Hiệt tác thư" của thời Tam hoàng (Phục Hy, Thần Nông,
Hoàng Đế) cho đến nay vẫn trong vòng tranh cãi. Những nhà văn tự học
hiện đại không cho rằng Thương Hiệt là người sáng tạo ra Hán tự. Họ
lý luận rằng: Người sáng tạo ra phải là "nhân dân Trung Quốc", Thương
Hiệt chẳng qua chỉ là người có công hệ thống lại cho có quy củ mà
thôi! (Nhân dân Nhật báo).
Thời Xuân Thu Chiến Quốc lưu hành nhiều thư thể như "điểu trùng thư"
(giống dấu vết côn trùng, chim chóc), chữ "khoa đẩu” (giống con nòng
nọc), “lựu văn” (thứ văn tự do Thái sư họ Lựu đời Chu Tuyên Vương
sáng tạo, tức là chữ đại triện)... Loại chữ khắc hay đúc trên chuông
đỉnh (chung đỉnh văn) cũng gọi là "kim văn". Đời Đông Chu, có một
loại chữ gần giống như chữ triện, chuyên khắc trên trống đá (thạch
cổ), nên gọi là "thạch cổ văn". Ngô Xương Thạc (1844-1927) khởi đầu
luyện lối chữ thạch cổ văn, về sau thành đại thư họa gia; mặc tích
thạch cổ văn của ông là tác phẩm mẫu mực cho người học thư pháp hiện
nay nghiêm tập.
----o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 6-2007
