THAY LỜI TỰA
Sau bao năm tìm đọc và suy gẫm lịch sử
Phật, ấn tượng mạnh nhất đập vào đầu óc tôi là hình ảnh một Đức Phật quá
cao xa diệu vợi, mà loài người có lẽ không bao giờ vói tới. Nhưng qua
những mẫu chuyện đạo trên bước đường hành hóa của Ngài mà các kinh sách
ghi chép rải rác đó đây, thì hình ảnh Ngài hiêïn ra rất "người" với đầy
đủ tách chất đẹp đẽ nhất của chữ đó.
Cái hình ảnh vừa gần vừa xa ấy lắm lúc
chỉ thoáng qua rồi chợt biến, lắm lúc lại cơ hồ như rất gần mình. Những
việc Ngài làm, những lời Ngài nói, những ý Ngài nghĩ, sao quen thuộc
sống động lạ thường! Quen thuộc và sống động đến độ hình như mới xảy ra
hôm qua ở đây, chứ không phải trên lưu vực sông Hằng cách đây trên hai
mươi lăm thế kỷ!
Trong lịch sử nhân loại, chưa có một
siêu nhân nào có một đời sống thánh thiện tròn đầy và dài lâu như Đức
Phật. Ngài là một người bằng da bằng thịt, xuất hiện giữa thế kỷ loài
người, chứ đâu phải nhân vật thần thoại của trí tưởng tượng! Những chứng
tích lịch sử xác thực mới khai quật được trong những năm cuối cùng của
thế kỷ trước, càng ngày càng được minh xác thêm bởi các chứng tích mới
khai quật trong thế kỷ này.
Tất cả những chứng tích kia, phối hợp
với những gì còn ghi chép trong bìa son quyển vàng từ nhiều thế kỷ
truyền lại, minh xác hùng hồn rằng hình ảnh diệu vợi như gần như xa của
Đức Phật trong lòng tín đồ 25 thế kỷ sau, không phải là một ảo giác,
nhưng đó là một hình ảnh thực tại cao siêu.
Tất cả những chứng tích kia, lại còn nói
lên cho nhân loại hay rằng con người nếu biết khai thác đúng mức và đúng
hướng mọi khả năng của mình thì có thể tự thánh hóa đến cùng cực, để
cuối cùng trở thành đấng Giác ngộ đồng nhất bất nhị với vạn pháp, với
muôn loài. Thánh hóa không có nghĩa là từ bỏ tánh chất người. Càng thánh
hóa, tánh chất người lại càng lưu lộ ra rõ rệt hơn. Lìa người ra, không
thể có thánh.
Trong khi tôi đang mơ ước có một thiên
lịch sử Phật mang đủ ý nghĩa nói trên, không quá thừa chất thánh mà
thiếu chất người, hay quá thừa chất người mà thiếu chất thánh như nhiều
thiên Phật sử mà tôi đã đọc, thì tình cờ tôi bắt gặp tập bài "Đức Phật
và Thánh chúng" quay Ronéo của đạo hữu CAO HỮU ĐÍNH, nguyên giáo sư Đại
học Vạn Hạnh, soạn dạy cho học tăng tại Phật Học Viện Nha Trang. Đọc
xong tập bài, tôi thấy có phần nào thỏa mãn, vội vàng biên thư khuyến
khích đạo hữu nhuận sắc lại để cho xuất bản. Đó là duyên khởi khiến có
quyển sách này ra đời.
Khi đề ra ý kiến này với đạo hữu cũng
như với nhà xuất bản Phật Học Viện Nha Trang, thiển ý tôi nghĩ rằng dù
tập sách đầu tay này chưa lột hết đầy đủ tánh chất "vừa rất người, vừa
rất thánh" của Đức Thích Tôn, ít ra trong hiện tại nó cũng giúp đuợc kẻ
hậu học tại các Phật Học Viện trên toàn quốc hiểu khái quát - nhưng rất
rõ - về đấng Bổn Sư của mình. Hơn nữa, tôi hy vọng tập sách nhỏ này sẽ
là chất men khích lệ các học giả Phật giáo khác trong nước tiếp tục khai
thác cuộc đời sống động của Đức Phật, dưới nhiều khía cạnh tân kỳ và
linh hoạt mới khác.
Nếu đạt được các ước vọng khiêm tốn trên
đây, thiết tưởng quyển "Đức Phật và Thánh chúng" này cũng đã sáng giá và
đáng được Phật tử trong nuớc tán thán lắm rồi.
Từ Đàm, Xuân Kỷ Dậu
(1969)
Giáo Thọ,
Phật Học Viện Trung Phần
THÍCH THIỆN SIÊU
LỜI NHÀ XUẤT BẢN
Từ ngày thành lập Phật Học Viện Nha
Trang cách đây trên mười hai năm, song song với việc dạy nội điển cho
chư tăng tại Viện, chúng tôi có lập Nhà Xuất Bản của Viện để phổ biến
giáo lý ngoài đại chúng.
Vì thế, ngoài số kinh sách dịch ra quốc
ngữ ấn hành hàng năm, năm nào chúng tôi cũng cố gắng cho xuất bản thêm
một số trước tác mới, hoặc do Hội Đồng Viện hợp soạn, hoặc do giáo sư
của Viện biên khảo riêng.
Năm nay, tập sách trước tác được in là
quyển "Đức Phật và Thánh chúng" này. Ước mong chư Phật tử đón nhận nó
với tất cả nhiệt tâm, như đã từng đón nhận các ấn phẩm khác về trước của
Viện.
Giám Viện,
Phật Học Viện Nha Trang
Hòa thượng THÍCH TRÍ THỦ
[01]
ĐỨC PHẬT
Giáo chủ sáng lập Phật giáo là Đức Phật
Thích Ca Mâu Ni (Sàkya Muni).
Ngài giáng sanh tại nước Ca Tỳ La
(Kapilavastu) ở miền bắc xứ Ấn độ, dưới chân Hy Mã Lạp sơn, nay thuộc
lãnh thổ nước Népal với thủ đô là Katmandou. Népal là một quốc gia riêng
biệt không thuộc Liên bang Cộng hòa Ấn độ.
Khi mới sanh ra, Ngài mang tên là Tất
Đạt Đa (Siddhàrta) do chữ Sarvàrthasiddha, Tàu dịch là "Nhất thế nghĩa
thành" (mọi sở nguyện đều thành tựu). Phụ vương ngài là Tịnh Phạn
(Suddhodana) vua thành Ca Tỳ La. Mẫu hậu ngài là Ma Da phu nhân (Màyà).
Ngài thuộc dòng Cồ Đàm (Gautama), nên đời thường gọi Ngài là Tất Đạt Đa
Cồ Đàm (Siddharta Gautama), thuộc chi phái Thích ca (Sàkya), Tàu dịch là
"Năng nhân". Lại nhân Ngài đi tu, nên đời tôn xưng Ngài là Mâu Ni
(Muni), Tàu dịch là "Tịch Mặc". Thích Ca Mâu Ni có nghĩa là người ẩn dật
của dòng họ Thích Ca.
Sự xuất hiện của Thái tử Tất Đạt Đa Cồ
Đàm đánh dấu một bước tiến quyết định vĩ đại của lịch sử nhân loại, mà
giáo điển Phật giáo gọi là "Phật vị nhất đại sự nhân duyên, xuất hiện ư
thế, khai ngộ chúng sinh nhập Phật tri kiến" (Phật vì một nhân duyên lớn
mà xuất hiện ở đời, đó là khai thị cho chúng sanh ngộ nhập tri kiến
Phật).
Để hiểu tầm quan trọng của lời xác quyết
trên đây, ta hãy tìm hiểu Phật ra đời trong hoàn cảnh nào và ảnh hưởng
của Ngài đối với đương thời cũng như đối với hậu thế ra sao.
XÃ HỘI ẤN ĐỘ THỜI PHẬT
Khoảng tam thiên niên trước Tây lịch,
giống người du mục A Lỵ A (Àrya) từ Trung Á (có thuyết cho rằng từ vùng
Caucase) làm một cuộc di dân vĩ đại tràn vào Ba Tư và Bắc Ấn Độ. Người A
Lỵ A thuộc giống dân da trắng, thông minh, thể chất cường tráng, và nhờ
ở thể chế hữu hiệu, đã chinh phục rất lẹ thổ dân Ấn Độ là giống người
Đạt La Tỳ Đồ (Dravida). Dân Dravida vốn người nhỏ thó, da đen, thể chất
yếu đuối, nên mặc dù có một truyền thống tâm linh khá vững chải, đã phải
quy hàng trong tủi nhục.
Sau khi chinh phục xong Ấn Độ, giai cấp
lãnh đạo tinh thần của giống người A Lỵ A là đạo sĩ Bà la môn bèn cho
công bố pháp điển Mã Nỗ (Bộ luật Manu), căn cứ vào đó, kẻ chiến thắng
xây dựng trật tự xã hội mới.
Luật Mã Nỗ chia toàn thể lãnh thổ Ấn độ
của người Dravida thành Ngũ Ấn và chia toàn thể dân chúng sống trên lãnh
thổ ấy thành bốn giai cấp, trong đó có hai giai cấp thống trị là Bà la
môn và Sát đế lỵ, còn hai giai cấp Phệ xá và Thủ đà la là hai giai cấp
bị áp bức.
Để củng cố địa vị, giáo sĩ Bà la môn
(Bràhman), tác giả pháp điển Mã Nỗ, tự liệt mình vào hạng nhất, nắm độc
quyền về học thuật tư tưởng, buộc ba giai cấp kia phải răm rắp tuân
theo. Và để ràng buộc ba giai cấp kia, họ xử dụng nhiều thần chú bí hiểm
và giữ độc quyền chủ trì tế lễ.
Trong khi độc quyền tôn giáo văn hóa nằm
trọn trong tay Bà la môn, thì độc quyền chánh trị lại nằm trọn trong tay
giai cấp Sát đế lỵ (Ksatriya). Giai cấp này gồm những tay thiện xạ, chủ
trì việc cai trị, được hưởng quyền thế tập cha truyền con nối, có toàn
quyền sanh sát đối với nhân dân và xem lãnh thổ cai trị như tư hữu riêng
của họ.
Giai cấp thứ ba là Phệ xá (Vaisya) gồm
các giới nông, công, thương không được quyền học hỏi, sống nai lưng làm
việc để cung phụng hai giai cấp giáo quyền và chánh quyền trên và tha hồ
bị áp bức.
Giai cấp thứ tư là Thủ đà la (Sùdra) gồm
các thổ dân tiền trú và giống người Dravida bại trận. Đây là giai cấp hạ
tiện bi đát và khốn cùng nhất. Luật Mã Nỗ, chương 8, tiết 270 - 272 quy
định rằng Thủ đà la là giai cấp trời sanh ra để làm nô lệ, rằng nếu Thủ
đà la kêu tên Bà la môn thì bị cắt lưỡi, rằng nếu không tuân lệnh của
giai cấp thống trị thì nấu dầu đổ vào lỗ tai v.v...
Hận thù vì bị nước mất nhà tan vốn đã
cao độ, chế độ xã hội bất công càng nung nấu thêm hận thù ấy. Xung đột
giữa hai phe, khi ngấm ngầm, khi bộc phát, là một ung nhọt thường trực
của xã hội Ấn thời bấy giờ. Nhưng bất cứ một xung đột nào xảy ra cũng
đều vị dập tắt một cách tàn nhẫn. Hai giai cấp Thủ đà la và Phệ xá sống
trong uất hận của địa ngục trần gian.
Giữa lúc ấy, Phật xuất hiện, Ngài làm
một cuộc cách mạng xã hội vĩ đại, tuyên chiến với chế độ giai cấp bất
công cao độ này. Ngài thẳng tay xóa bỏ hết mọi giai cấp.
Ngay khi còn ngồi tọa thiền dưới gốc cây
Bồ đề, Ngài đã dõng dạc nêu nguyên lý cuộc cách mạng ấy bằng một tuyên
ngôn dứt khoát: "Đại địa chúng sanh giai hữu Như lai trí tuệ đức tánh"
(Hết thảy chúng sanh đều có đức tánh trí tuệ Như lai).
Đến khi ra hành hóa, Ngài đã thực hiện
nguyên lý ấy bằng phương châm: "Tứ tánh xuất gia, đồng qui Thích thị"
(Bốn giai cấp xuất gia đều mang tên họ Thích). Đó là trường hợp của Ưu
Bà Ly, thuộc giai cấp Thủ đà la vốn xuất thân làm nghề thợ cạo và đổ
thùng, về sau trở thành một trong mười vị đại đệ tử của Phật, đứng đầu
về giới luật. Đó là trườnfg hợp của dâm nữ Ma Đăng Già cũng thuộc giai
cấp Thủ đà la, về sau tu chứng quả A la hán. Đó còn là trường hợp của
nhiều vị khác nữa trong thánh chúng của Ngài, vốn sống bằng những nghề
ty tiện và tủi nhục nhất trong xã hội Ấn Độ trước khi xuất gia.
TƯ TƯỞNG ẤN ĐỘ THỜI PHẬT
Giống người A Lỵ A sau khi du nhập Ấn
Độ, nhờ lưu vực phì nhiêu sông Hằng và bản chất thông minh sẵn có, đã
phát triển được tại đây một nền văn minh cực thịnh.
Bắt đầu với bộ Rig Veda gồm những thánh
ca lời tươi ý đẹp, xuất hiện cách đây trên bốn ngàn năm, về sau giáo sĩ
Bà la môn lại bổ túc thêm bằng ba bộ Yajur Veda, Sama Veda, Atharva Veda
quy định các nghi thức tế lễ, tạo thành bốn bộ thánh thư đầu tiên gọi là
Tứ Phệ đà. Với bộ Tứ Phệ đà, giáo sĩ Bà la môn giữ độc quyền hoàn toàn
cả về tư tưởng và tôn giáo. Tiếp theo, giáo nghĩa Tứ Phệ đà lại được
phát triển thêm trong bộ Áo nghĩa thư (Upanishad) với văn cú tường mật
tinh vi và nghĩa lý vô cùng uyên áo. Ba đặc điểm của Áo nghĩa thư là
giáo nghĩa bất nhị, giáo nghĩa luân hồi nghiệp báo và giáo nghĩa giải
thoát, tổng hợp được hai dòng tư tưởng của hai giống người Arya và
Dravida mà hoàn thành vũ trụ quan tự ngã trên căn bản nhất thần giáo.
Giáo lý vốn đã thâm uyên, cách truyền bá lại mang đầy tính chất thần bí
và phiền toái (không bao giờ chịu giải thích), đã tạo được cho giai cấp
Bà la môn một địa vị tối cao tha hồ nhân danh "Đấng sáng thế" mà hoành
hành. Giai đoạn phát triển của Áo nghĩa thư kéo dài khoảng hai trăm năm,
từ 750 đến 550 trước Tây lịch. Tư tưởng Áo nghĩa thư cực kỳ phong phú,
nhưng rồi cũng vì thế mà về sau phân hoá kinh khủng.
Vì giáo sĩ Bà la môn quyết tâm giữ độc
quyền tư tưởng và tâm linh, nên các giới có học ngoài Bà la môn không
cách gì tìm hiểu được. Do đó, phản ứng kịch liệt của các giới này, muốn
chống đối lại đành phải hướng về các môn học duy lý. Các môn phái triết
học tự nhiên đua nhau ra đời, nghiên cứu và thuyết minh phương diện vật
chất của vũ trụ. Có hai xu hướng chính: một cụ thể và một trừu tượng. Xu
hướng thứ nhất thuyết minh phương diện cụ thể của vũ trụ, cho ra các bộ
đại luận như: Điạ luận, Thủy luận, Hỏa luận v.v... Xu hướng thứ hai cho
ra các bộ đại luận như: Thời luận, Phương luận, Hư không luận v.v...
Bấy giờ, tư tưởng Ấn độ phồn tạp đến cực
độ. Và trước sự phồn tạp rối ren ấy, quần chúng không còn biết tin ai,
hoang mang cũng đến cực độ. Quần chúng bắt đầu nghi ngờ chân lý của giáo
lý truyền thống Tứ Phệ đà và Áo nghĩa thư. Kết quả của tình trạng này là
hai xu hướng đối nghịch về nhân sinh được quần chúng nhắm mắt hùa theo.
Xu hướng thuận thế hưởng lạc thì thiên về vật chất chủ nghĩa với chủ
trương hữu kiến triệt để. Xu hướng trốn đời vào núi tu khổ hạnh thì
thiên về yếm thế chủ nghĩa với chủ trương không kiến cũng triệt để.
Nhu yếu tối cần thiết lúc bấy giờ hiện
ra quá rõ ràng: Phải tìm cho ra mối đạo lớn để khai thông chân lý, làm
nơi nương tựa thích hợp cho một nhân sinh quan lành mạnh. Tình thế đòi
hỏi một tôn giáo cách mạng về tư tưởng hội đủ hai yếu tố nhất quán và
viên mãn.
Giữa lúc ấy Phật xuất hiện, Ngài làm một
cuộc cách mạng tư tưởng vĩ đại, bài xích tất cả các xu hướng cực đoan để
qui hướng về một mối là : Trung đạo Duyên khởi. Từ đó, Ngài khai triển
thành một hệ thống giáo lý mới nhằm tự cứu mình, cứu dân tộc Ấn độ đương
thời và cứu hết thảy nhân loại muôn đời về sau.
Phật xuất hiện như một viên ngọc "Định
thủy châu" gạn trong cả một ao nước đương bị quấy động đục ngầu, và mở
một lối thoát chung cho tư tưởng giới Ấn độ bấy giờ.
GIA PHỔ PHẬT
Khi người A Lỵ A thiết lập Ngũ Ấn, toàn
thể lãnh thổ Ấn Độ được chia thành nhiều vương quốc (Thị tộc). Lãnh thổ
của dòng họ Thích Ca là một trong những vương quốc ấy. Vị vua đầu tiên
của dòng họ này tên là "Chúng sở hứa" (Được mọi người ưa thích). Từ viễn
tổ Chúng sở hứa truyền đến đời Đại Thiện Sanh Vương là tổ bảy đời của
thái tử Tất Đạt Đa. Hệ thống thừa kế như sau: Đại Thiện Sanh Vương - Sư
Ma Ý - Ưu Đà La - Cồ La - Sư Tử Giáp - Tịnh Phạn Vương - Tất Đạt Đa.
A.- PHỤ HỆ THÁI TỬ TẤT ĐẠT ĐA
Sư Tử Giáp cưới Kiến Già Na (Em gái A
Noa Thích Ca) sanh được năm người con:
1.- Tịnh Phạn Vương cưới Ma Da phu
nhân sanh ra Tất Đạt Đa sau bảy ngày thì từ trần, sau đó Tịnh Phạn
Vương cưới Ma Ha Ba Xà Ba Đề sanh ra Nan Đà.
2.- Bạch Phạn Vương có hai người con
là Đề Bà Đạt Đa và A Nan.
3.- Cam Lộ Phạm Vương có hai người con
là Ma Ha Nam và A Na Luật.
4.- Học Phạn Vương có hai người con là
Bà Sa và Bạt Đề.
5.- Cam Lộ Vương Phi lấy Thiện Giác
Vương sanh Da Du Đà la.
B.- MẪU HỆ CỦA THÁI TỬ TẤT ĐẠT ĐA
A Noa Thích Ca Vương vua thành Thiện Tý
nước Kosala, cưới Da Du Đà La (Em gái Sư Tử Giáp) sanh được ba người
con:
1.- Thiện Giác Vương cưới Cam Lộ Vương
Phi sanh ra Đề Bà và Da Du Đà La. Da Du Đà La là vợ của thái tử Tất
Đạt Đa.
2.- Ma Da phu nhân lấy Tịnh Phạn Vương
sanh ra Tất Đạt Đa cưới Da Du Đà la.
3.- Ma Ha Bà Xa Ba Đề cũng lấy Tịnh
Phạn Vương (Di mẫu của Phật) sanh ra Nan Đà.
ĐẢN SANH PHẬT
Theo phong tục Ấn Độ, Ma Da phu nhân
trước khi hạ sanh con đầu lòng phải về quê mẹ để ở cử.
Nhưng, khi gần mãn nguyệt khai hoa, phu
nhân lại xin phép Tịnh Phạn Vương được ra ngoài thành du ngoạn, rồi mới
về quê sau. Nhà vua lo ngại, bèn đích thân cùng với một đoàn thị nữ đi
theo hộ tống. Đến vườn Lâm tỳ ni (Lumbini) ở phía ngoài thành Ca Tỳ La,
phu nhân cảm thấy trong người khó chịu, vừa mới vịn tay vào một cành cây
Vô ưu thì đản sanh vương tử tại đây.
Giáo điển ghi chép rằng sau khi đản
sanh, Thái tử đứng dậy ngoãnh mặt nhìn bốn phương, rồi bước bảy bước,
một tay chỉ lên trời, một tay chỉ xuống đất, mà nói rằng: "Trên trời
dưới trời chỉ có ngã là chí tôn". Tiếp theo, Ngài nói : "Từ vô lượng
kiếp kiếp đến nay, phen này là hết". Nói xong, Thái tử trở lại như mọi
trẻ sơ sinh bình thường khác. Trong khi đó, Tịnh Phạn Vương vừa sung
sướng vừa âu lo đứng hầu bên phu nhân và thái tử, mắt đăm chiêu nhìn
theo không sót một cử chỉ nào. Quần chúng nghe tin vui cũng đổ xô đến
chiêm ngưỡng thái tử.
Trong số người đến xem có một thầy tướng
Bà la môn tên là A Tư Đà (Asita) bác học đa văn, thoạt nhìn thái tử, thì
nằng nặc xin nhà vua cho phép xem tướng thái tử. Sau một hồi ngắm nghía,
A Tư Đà tỏ vẻ hết sức ngạc nhiên, tâu với vua rằng: "Đây là một vị cứu
tinh của nhân loại vừa giáng trần. Nếu làm vua thì đó là một vị Chuyển
luân thánh vương, đem lại an lạc cho thế gian về mặt chánh trị. Nếu xuất
gia thì sẽ thành bậc đại giác tối cao, thành tựu trí tuệ chân thật, giải
thoát cho cả nhân loại về mặt tôn giáo".
Năm Thái tử đản sanh cách đây vào khoảng
trên hai mươi lăm thế kỷ. Ngài đản sanh nhằm ngày trăng tròn tháng Vesak
lịch Ấn độ, tức là đúng ngày rằm tháng tư âm lịch của ta. Về năm sanh,
có nhiều thuyết khác nhau, tựu trung có hai thuyết đáng tin cậy nhất.
Kết quả của hai thuyết cũng gần sát nhau.
Theo "Chúng Thánh Điểm Ký" tính cho đến
ngày nay thì Phật nhập diệt vào năm 485 trước Tây lịch, tức sanh năm 565
trước Thiên chúa, hay cách đây 2533 năm (tính đến 1968 dương lịch).
Theo khảo chứng của các nhà khảo cổ Tây
phương thì Phật nhập diệt vào năm 483 trước Tây lịch, tức sanh vào năm
563 trước Thiên chúa, hay cách đây 2531 năm (tính đến 1968 dương lịch).
Nếu hai thuyết trên đây gần đúng thì Đức
Phật ra đời trước Khổng Tử khoảng 12 năm hoặc 14 năm. Nhưng theo Hội
Phật giáo Thế giới sau khi tham khảo nhiều sử liệu, đã phán quyết rằng
Đức Phật nhập Niết bàn cách đây (1968) 1512 năm, như vậy Ngài giáng sanh
cách đây 2592 năm, hay trước Tây lịch 642 năm. So với Khổng Tử, Phật ra
đời trước 73 năm [1].
Tại chỗ Ngài đản sanh (vườn Mâm tỳ ni),
năm 1896, nhà khảo cổ ngưới Anh Cuningham đã khai quật được một trụ đá
(một trong bốn trụ đá của vua A Dục chôn để ghi dấu bốn nơi gắn liền với
lịch sử Đức Phật gọi là Tứ Động Tâm), trên trụ đá có khắc năm dòng chữ:
1.- Năm Thiên Ái Thiên Kiến thứ 25, A
Dục đích thân đến đây chiêm bái.
2.- Đức Phật Đà, dòng họ Thích Ca đi xuất gia, đản sanh nơi dây.
3.- Vua sắc dựng thạch trụ để kỷ niệm nơi Ngài đản sanh.
4.- Thôn Lumbini nơi Phật đản sanh được miễn thuế.
5.- Đó là hồng ân Phật đối với nơi Ngài đản sanh.
Tây phương mệnh danh trụ đá ấy là "bản
khai sanh của đức Phật". Và từ đó, Tây phương mới chịu tin rằng Đức Phật
là một nhân vật lịch sử. Và cũng từ đó Tây phương lại càng chú trọng đổ
xô vào nghiên cứu tư tưởng Phật hơn trước. Vì trước kia họ cho rằng Phật
là một nhân vật thần thoại và học thuyết được gán cho Ngài chỉ là một
sáng tác tập thể của nhiều đời kết hợp lại.
I.- GIÁO DỤC THỜI THƠ ẤU
Theo giáo điển thì liên tiếp trong bảy
ngày sau khi Thái tử đản sanh, nhiều điềm lạ xuất hiện. Đến cuối ngày
thứ bảy, một đại biến cố xảy ra: Ma Da phu nhân từ trần. Di mẫu Ma Ha Ba
Xà Ba Đề (Mahà Prajàpati) đảm nhiệm nuôi nấng Thái tử cho đến khôn lớn.
Bà đặc biệt thương yêu Thái tử, và mặc dầu về sau chính bà hạ sanh Nan
Đà (Nanda), nhưng tình thương của bà luôn luôn đặt nặng vào Thái tử hơn
chính con đẻ mình.
Một đoàn ba mươi hai cung nữ được tuyển
chọn để giúp bà trong việc chăm sóc Thái tử: tám người phụ trách bồng
ẩm, tám người phụ trách tắm rửa, tám người phụ trách bú mớm, tám người
phụ trách bày trò chơi vui. Tuổi ấu thơ trôi qua nhẹ nhàng trong an lạc
hoàn toàn.
Dần dần lớn khôn, Thái tử tỏ ra thông
minh , lanh lợi hoạt bát và rất dễ thương. Tuy còn trẻ thơ, thái độ Thái
tử trang nghiêm phi thường, tánh tình không giống bất cứ một chú bé nào
khác. Sống trong cảnh nhung lụa cao sang, tâm hồn Thái tử như gởi vào
một cõi xa xăm, dáng mặt luôn luôn đăm chiêu suy nghĩ. Những cuộc vui do
cung nữ bày ra trước mắt hàng ngày không đem lại cho Thái tử mảy may
hứng thú và hoan lạc.
Khi Thái tử lên bảy tuổi, vua cha cho
mời danh sư khắp các nước về dạy. Tất cả kho học thuật tối cao của Ấn độ
thời bấy giờ là Tứ Phệ Đà và Ngũ minh, Thái tử đều được truyền dạy đầy
đủ.
* Ngũ minh gồm có:
1.- Thanh minh, tức ngữ học và văn
học.
2.- Công xảo minh, tức công kỷ nghệ học.
3.- Y phương minh, tức y dược học.
4.- Nhân minh, tức luận lý học.
5.- Nội minh, tức đạo học.
* Tứ Phệ Đà gồm có:
1.- Ly câu Phệ đà (Rig Veda) tuyển tập
những thánh ca tươi đẹp của giống người A Lỵ A, mang nhiều tính chất
thần thoại, rất phong phú về cảm nghĩ, có công năng luyện phép dưỡng
sanh.
2.- Tha mã Phệ đà (Sama Veda) dạy về nghi thức tế tự.
3.- Dạ nhu Phệ đà (Yajur Veda) dạy về binh pháp.
4.- A thát bà Phệ đà (Atharva Veda) dạy về văn hiến chú thuật.
Trong thời gian năm năm, từ bảy đến mười
hai tuổi, Thái tử hiểu thông suốt và tường tận mọi môn khoa học trong
Ngũ minh cũng như tất cả kiến thức triết học của Tứ Phệ Đà. Với tuổi thơ
ấu mà học mau như thế, vì Thái tử là một con người đặc biệt phi thường,
nghe một biết trăm, trên thế gian xưa nay chưa từng có. Sau năm năm, các
danh sư không còn gì để dạy nữa, nên tất cả đều xin tự động rút lui.
Tiếp đó, qua năm mười ba tuổi, Thái tử chuyên luyện võ thuật. Bản chất
cường tráng, Thái tử học tất cả bá ban võ nghệ và chiến thuật chiến lược
trong một thời gian kỷ lục. Nhứt nhứt Thái tử đều thông suốt thuần thục.
Bấy giờ trong Ngũ Ấn, các nước đương
chia rẽ trầm tr?ng và cùng đua tranh bá đồ vương. Trong các nước mạnh có
hai nước ở phía nam Ca Tỳ La là Kiều Tát La (Kosala thủ đô Xá Vệ) và Ma
Kiệt Đà (Magadha thủ đô Vương Xá) là hai nước hùng cường bậc nhất và
không ngớt dòm ngó lãnh thổ các lân bang. Tịnh Phạn Vương nay có con văn
võ toàn tài như thế cũng xây mộng về sau Thái tử sẽ là vị Thánh Vương
chắc chắn thống nhất được toàn thể lãnh thổ Ấn độ để quy về một mối cho
dòng họ Thích Ca.
Nhằm súy đồ ấy, nhà vua hạ lệnh cho tất
cả các vương tử thuộc họ Thích Ca phải luyện tập võ thuật. Một hôm, nhà
vua triệu tập đại hội để tỷ thí tài cao thấp, Đề Bà Đạt Đa, em con chú,
bắn một mũi tên xuyên luôn ba lớp trống đồng. Nan Đà, em ruột cũng với
một mũi tên và cũng thành công không kém. Khán chúng vổ tay reo vang.
Đến lượt Thái tử, ngài bảo thị giả vào võ khố mang cung nõ tổ truyền ra
cho ngài dùng, vì cung nõ của thanh thiếu niên đương thao dượt không đủ
mạnh. Một mũi tên buông ra, bảy lớp trống đồng đều bị xuyên thủng. Khán
chúng vổ tay như sấm vang. Sau cuộc tỷ thí này, toàn thể dòng họ Thích
Ca mở đại yến ăn mừng. Mọi người đều sung sướng vững tin ở đế nghiệp rực
rỡ tương lai của dòng họ mình. Nhất là Tịnh Phạn Vương.
II.- NỖI BUỒN CỦA THÁI TỬ VÀ BIỆN
PHÁP GIẢI TỎA
Mộng lớn của nhà vua được vuốt ve như
thế, nhưng riêng Thái tử thì càng ngày càng kém vui. Sực nhớ lời tiên
đoán của A Tư Đà, Tịnh Phạn Vương rùng mình lo sợ. Ngày ngày nhà vua cho
mở đại hội ca vũ nhạc linh đình để mong Thái tử đổi sầu làm vui. Không
một biện pháp nào xét ra có thể phục vụ cho mục đích ấy mà không được
nhà vua đem ra xử dụng, từ dụ dỗ bằng của cải châu báu, bằng gái đẹp
rượu ngon, cho đến bằng cung điện bốn mùa thiết lập riêng cho Thái tử ở.
Nhưng tất cả đều vô hiệu.
Nỗi buồn của Thái tử không khuây được,
là vì bản chất Thái tử là bản chất thánh nhân, mà hàng ngày từ trong
triều cho đến ngoài quận, đâu đâu Thái tử cũng chứng kiến thường trực
những cảnh tượng bất bình đẳng nghẹt thở của xã hội Ấn độ thời bấy giờ.
Sử liệu ghi chép rằng, lúc còn ấu thơ,
một hôm Thái tử theo phụ vương đi thị sát tình hình nông thôn, chứng
kiến cảnh lầm than của nông phu, tay lấm chân bùn, mồ hôi nhễ nhại, làm
việc đầu tắt mặt tối suốt ngày cho đến đêm khuya mà chưa được nghỉ ngơi,
trong khi ấy thì phụ vương và mình ngất ngưởng trên ngựa xe với lọng tía
tán vàng, tiêu dao tùy thích. Hai cảnh trái ngược nhau ấy khiến Thái tử
không chịu nổi. Lại thêm, nhìn xuống đám ruộng, cảnh sâu bọ côn trùng
hiện ra theo luống đất cày, đang lô nhô lúc nhúc một cách thê thảm thì
tiếp liền theo hàng trăm quạ diều chim chóc trên trời xà xuống tranh ăn.
Cảnh mạnh hiếp yếu phơi bày ra một cách vô tình và tàn khốc như thế,
khiến Thái tử bồi hồi đau xót.
Chúng sanh đau khổ, xã hội bất công. Đó
là những hình ảnh đã dứt khoát in đậm nét vào tâm khảm bé bỏng của Thái
tử. Những chứng kiến kế tiếp về sau chỉ tô thêm nét in ấy mỗi ngày một
đậm hơn, không sao tẩy xoá được.
Trước tình trạng mỗi ngày mỗi đem lại
nhiều âu lo cho mình, Tịnh Phạn Vương nghĩ đến kế cưới vợ cho con càng
sớm càng hay, ý những mong rằng đó là sợi dây thần hiệu nhất để ràng
buộc Thái tử. Năm Thái tử mười bảy tuổi, công chúa Da Du Đà La
(Yasodharà), người đẹp con vua Thiện giác (Suprabuddha) thành Thiện Tý
(Devadarsita), được kén chọn làm vợ Thái tử. Ngoài Da Du, phụ vương còn
cưới thêm cho hai phu nhân khác nữa, với rất nhiều cung phi mỹ nữ túc
trực chầu hầu.
Nỗi buồn không vì thế mà vơi.
Khi Da Du hạ sanh con đầu lòng là La hầu
La (Ràhula), Tịnh Phạn Vương nghĩ rằng từ đây chắc Thái tử sẽ phải vì
thương con mà không nghĩ đến việc xuất gia.
Nhưng bệnh của Thái tử là bệnh nan y.
Mọi cuộc truy hoan chỉ có tác dụng trong chốc lát. Sau đó, đâu lại trở
về đấy. Nỗi buồn vẫn không vơi.
Tương truyền rằng, để giải tỏa nỗi buồn,
Thái tử xin xuất thành du ngoạn, có Xa Nặc (Chandaka) theo hầu. Ba lần
ra khỏi ba cửa thành, Thái tử chứng kiến ba cảnh nhân sinh thống khổ bi
đát. Lần đầu gặp một cụ già dị dạng, thân hình tiều tụy, mặt mày thiểu
não, dáng dấp bạc nhược, đi đứng không vững. Lần nhì, gặp một người
bệnh, bụng phồng to như cái trống, hơi thở thoi thóp, chân tay gầy đét,
miệng rên bi ai, mắt đầy ngấn lệ. Lần ba, gặp một cổ quan tài, theo sau
là những thân nhân, đầu bù tóc rối, gương mặt sầu não, từng cơn rú lên
những tiếng nấc dài đâm thủng buồng tim lá phổi người nghe.
Sau ba lần Thái tử chứng kiến ba cảnh
già, đau, chết, Tịnh Phạn Vương hạ lệnh trang hoàng một chốn viên lâm ở
cách xa ngoài thành, phái nhiều cung nữ đến đấy múa hát, rồi mời Thái tử
ra dạo chơi. Tịnh Phạn Vương sai một mưu thần tên là Ưu Đà Di (Udàyin)
điều khiển đám cung nữ ấy và cho phép toàn quyền dùng mọi mưu thuật,
miễn sao cám dỗ được Thái tử. Ưu Đà Di chọn một mỹ nữ xinh đẹp nhất lên
là Tôn Đà Lỵ dạy cho phép yêu thuật mê hoặc và quyến rủ Thái tử. Sau
suốt một ngày tác động vô hiệu, Ưu Đà Di ra lệnh cho cung nữ rút lui.
Rồi trong cảnh vắng lặng tuyệt đối của hoàng hôn đương xuống, Ưu Đà Di
cùng Thái tử ngồi chung chiếu, đàm đạo về ba nỗi thống khổ của nhân sinh
là già, bệnh, chết, và mối đại họa của ngũ dục. Ưu Đà Di đã chiến bại.
Ít lâu sau, Thái tử xin xuất thành lần
nữa, cũng đến viên lâm cũ. Thình lình, ngài gặp một vị sa môn từ xa đi
đến dáng dấp thanh thoát khác đời. Thái tử hân hoan tiến đến đón tiếp.
Hỏi: "Xem trang phục của ngài sao không
giống ai hết? Thế ngài có phải là người không?"
Đáp: "Tôi là người như tất cả mọi người,
nhưng đã ly khai ràng buộc của gia đình, làm sa môn. Vì muốn rời bỏ khổ
não của cảnh già, bệnh, chết, tôi chỉ mong cầu được đạo lớn đem lại tự
do giải thoát hoàn toàn. Đối với tôi hiện giờ, không có gì đáng gọi là
sầu lo, cũng không có gì đáng gọi là hoan hỷ. Tôi không ham của, không
ham sắc, trọn ngày ở trong rừng núi u tịch, dứt lìa mọi ràng buộc danh
lợi thế gian, không nghĩ đến cái "tôi", cũng không nghĩ đến cái "của
tôi". Không có cái gì là uế hay tịnh để lựa chọn, cũng không có cái gì
là xấu hay tốt để phân biệt. Tôi đi lang thang khất thực ở các thị trấn,
hay ở các thôn trang chỉ là để nuôi sống cái thân giả hợp này mà thôi.
Gặp ai bị tai ách khổ não, tôi tìm cách giải cứu họ. Tôi không sợ người
khác báo thù, cũng không mong có kẻ ghi nhớ công đức. Tôi chỉ biết chúng
sanh đau khổ đang cần được giải cứu!"
Nghe xong, Thái tử thấy lòng mình vô
cùng sảng khoái, rồi tự nghĩ sao tư tưởng của sa môn kia rất giống tư
tưởng mình. Thái tử cúi xuống đảnh lễ để tỏ lòng ngưỡng mộ, nhưng khi
ngẩng dậy thì không thấy sa môn đâu nữa.
Từ đó, Thái tử quyết tâm tìm cho ra đạo
cả giải thoát.
Một đêm trăng tròn, sau một cuộc ca vũ
kéo dài và cung phi mỹ nữ mỏi mệt lăn đùng ra ngủ say mê. Thái tử chán
ngán đứng ngắm cảnh ô trược hiện nguyên hình ấy rồi lén vào phòng nhìn
mặt vợ con lần cuối cùng, xong xuống chuồng ngựa bảo Xa Nặc dắt con ngựa
Kiền trắc (Kanthaka) ra, rồi hai thầy trò cùng thoát khỏi cung điện dưới
ánh trăng vằng vặc. Đến một khu rừng cách thành khoảng mười dặm thì xa
xa hiện ra bóng một đạo sĩ đương ngồi tu ở dưới một gốc cây. Đạo sĩ tên
là Bạt già và khu rừng ấy gọi là Khổ hạnh lâm. Thoạt thấy bóng đạo sĩ,
Thái tử bảo Xa Nặc dừng cương xuống ngựa và ra lệnh cho Xa Nặc đem ngựa
trở về thành tâu rõ tự sự cho phụ vương biết. Xa Nặc không chịu và nhất
quyết đòi xin theo. Sử liệu còn ghi chép cuộc đối thoại giữa Thái tử và
Xa Nặc từ khi còn trong chuồng ngựa cho đến phút từ giả này. Cuộc đối
thoại dai dẳng với nhiều chi tiết lâm ly bi thiết, lột hết tình nghĩa
thầy trò, đạo nghĩa cha con vợ chồng. Nhưng trước hoài bảo cứng rắn như
kim cương của Thái tử, cuối cùng Xa Nặc đành phải trở về, mang theo nắm
tóc và áo mão của Thái tử về tâu trình phụ vương.
Xong đâu đấy, Thái tử choàng mảnh cà sa
vào, tiến tới trước mặt đạo sĩ Bạt già xin cùng tu.
Từ đây, một cuộc đời mới bắt đầu khác
hẳn với cuộc đời vương giả cũ. Một cuộc chuyển mình toàn diện đương lớp
lớp xảy ra, đưa đến cuộc thoát xác vĩ đại bi hùng nhất của lịch sử con
người mà Thái tử sẽ thực hiện được sáu năm sau.
Năm Thái tử xuất gia, theo sử liệu Bắc
phương thì đó là năm ngài mười chín tuổi. Nhưng theo sử liệu Nam phương,
thì năm ấy ngài hai mươi chín tuổi. Niên đại sau tưởng rằng hợp lý hơn,
và nếu niên đại này đúng, thì năm ngài xuất gia tức là năm 531 trước Tây
lịch hay cách đây (1968) là 2502 năm. Nếu theo công nguyên Phật giáo
hiện nay thì năm ấy là năm 595 trước Tây lịch, hay cách đây 2563 năm.
III.- TU HÀNH VÀ CHỨNG QUẢ
Khi Thái tử tiến tới thì nhiều đạo sĩ
trong nhóm Bạt già thấy tướng mạo siêu phàm của ngài bèn tranh nhau ra
tác lễ. Thái tử trình bày mục đích của mình, được họ đáp rằng ở đây họ
chỉ tu cầu lên cõi trời, chứ không cầu giải thoát và giác ngộ.
Theo phép tu của nhóm này thì về trang
phục họ mặc áo kết bằng lá cây; về thức ăn, hằng ngày họ chỉ ăn rêu
xanh, rễ cây, da cây, hoa quả để khỏi đói. Tuyệt đối không dùng vật thực
còn tươi tốt. Thỉnh thoảng có đi khất thực thì đem bố thí cho người
khác, riêng họ chỉ ăn chút ít đồ thừa, quý hồ đủ cầm hơi mà duy trì sanh
mạng. Khi ăn thì bắt chước chim, dùng hai chân kẹp thức ăn đút vào
miệng.
Trong nhóm tu khổ hạnh này, có kẻ từ
sáng đến chiều dội nước lạnh vào mình từ đầu xuống chân. Có kẻ mỗi ngày
hai hoặc sáu lần ngồi trên tảng băng. Có kẻ nằm ngủ sát bên bếp lửa hồng
để ướp mình trong tia lửa nóng. Có kẻ suốt ngày lặn dưới nước, cầu đảo
ánh quang minh của mặt trời mặt trăng nhiếp vào mình. Thôi thì đủ trò đủ
lớp vô cùng kỳ dị. Tất cả các khổ hạnh ấy, theo họ, sẽ chiêu cảm kết quả
an vui về sau ở các cõi trời.
Thái tử nghe qua, lấy làm đau xót cho
họ, khuyên họ bỏ lối tu ấy đi, viện lẽ rằng: giả sử các phép tu ấy có
đem lại khoái lạc ở cõi trời đi nữa thì sau khi hưởng hết quả vui, vẫn
phải trở lại chịu khổ như trước khi chưa tu, như vậy khổ nọ chiêu tập
khổ kia, chứ không lợi ích gì hết. Hơn nữa, chim chóc cũng ăn trái cây,
đâu có vì thế mà sanh lên cõi trời được?
Bên nói qua, bên bác lại, không ai nghe
ai. Cuối cùng họ yêu cầu Thái tử nếu chịu ở lại với họ, họ sẽ tôn Thái
tử lên bạc trưởng lão tối cao và được tôn kính như trời Đế Thích, tức
như Đấng Sáng thế của họ. Dĩ nhiên, Thái tử không chấp nhận.
Trong nhóm Bạt già có một đạo sĩ đang tu
phép nằm lăn giữa đất, được nghe Thái tử nói liền đứng dậy giới thiệu
đến tiên A La Lam (Arada Kalama) mà đương thời tôn lên ngang hàng thánh
giả, hiện đang điều khiển một đạo tràng lớn tại núi Tần đà.
Thái tử ở lại đây chỉ một hôm. Qua hôm
sau, lên đường tìm gặp A La Lam.
Trong khi ấy, kinh thành Ca Tỳ La náo
loạn vì được tin Thái tử bỏ đi tu, Tịnh Phạn Vương cho hai đại thần cấp
tốc đuổi theo đến Khổ hạnh lâm. Được đây mách bảo, hai đại thần ấy lên
đường rượt theo nữa, gặp Thái tử ở dọc đường.
Hai ông viện đủ mọi lý lẽ để thuyết phục
Thái tử trở về, nhưng vô hiệu. Cuối cùng vì quá cảm phục ý chí sắt đá
của Thái tử, họ đành rút lui và hứa sẽ xin chọn một nhóm đạo sĩ theo hầu
bầu bạn tu học, hầu giúp Thái tử trên bước đường cầu đạo. Đó là nhóm năm
người Kiều Trần Như (Ajnata-Kaundinya), A Xả Bà Thệ (Asvajit), Ma Ha Bạt
Đề (Bhadrika), Thập Lực Ca Diếp (Dasabala-Kasyapa), Ma Nam Câu Lỵ
(Mahanama-Kulika) về sau cùng tu với nhau ở vườn Lộc Uyển và cũng chính
là năm đại đệ tử đầu tiên của Phật.
Sau cùng hai vị đại thần cáo biệt. Thái
tử vượt sông Hằng, băng qua núi Linh thứu (tiếng Pháp gọi là Pic des
Vautours), rồi vào thành Vương Xá, thủ đô nước Ma Kiệt Đà (Magadha).
Dân trong thành này thấy diện mạo khôi
ngô của Thái tử thì đổ xô đến xem. Tiếng đồn tới tai nhà vua Ma Kiệt Đà
là Tần Bà Sa La (Bimbisara). Nhà vua xa giá đến yết kiến. Trước kia đã
từng nghe đồn về tài năng quán chúng của Thái tử cả văn lẫn võ, nay được
chính mắt trông thấy diện mạo oai nghi kỳ vĩ, trong lòng nhà vua cảm
thấy mến phục và thương tiếc vô hạn. Thương tiếc là vì theo ông nghĩ,
một người như Thái tử sao không chịu làm vua cho thần dân được nhờ. Hay
là vì Ca Tỳ La là nước nhỏ chăng? Nghĩ thế, ông liền đề nghị với Thái tử
xin nhường nữa phần lãnh thổ nước ông cho Thái tử cai trị. Thấy Thái tử
lắc đầu, ông lại đề nghị xin nhường hẳn ngôi vua của ông lại cho Thái
tử, và chính ông chỉ xin làm bề tôi phục vụ, hầu mong nước Ma Kiệt Đà
nhờ tài đức của Thái tử mà trở nên thạnh trị phú cường hơn. Nhất nhất
Thái tử đều từ chối. Lời cuối cùng của nhà vua trước khi tiển biệt là
cầu nguyện Thái tử sớm đắc đạo, và sau khi đắc đạo, trước tiên hãy đến
cứu độ nhà vua. Thái tử chấp nhận lời thỉnh nguyện này.
Ra khỏi thành Vương Xá, Thái tử tiếp tục
hành trình đi tìm đạo sĩ A La Lam.
Buổi đầu mới gặp, Thái tử hết sức hoan
hỷ vì A La Lam quả tình là một nhà thông thái bác học đa văn, Ông thông
suốt mọi tư tưởng học thuật Bà la môn. Không những thế, ông còn tinh
thông cả giáo điển của Số luận (Sámkhya). Những gì ông biết, ông đều tận
tình giải bày cho Thái tử nghe. Chính trong thời gian này, Thái tử luyện
tập các phép tu Thiền, từ sơ thiền đến thiền phi tưởng phi phi tưởng.
Thái tử chỉ học trong một thời gian rất ngắn là thâu nhiếp hết yếu pháp
của A La Lam.
Đến khi luyện xong phép thiền phi tưởng
phi phi tưởng mà A La Lam cho như thế là đã đạt cứu cánh giải thoát,
Thái tử thắc mắc hỏi: "Trong định ấy, còn có tướng ngã không? Nếu không,
thì sao gọi được là phi tưởng, phi phi tưởng? Nếu còn, thì ngã ấy có tri
giác không? Nếu không tri giác, làm sao tránh khỏi bị cảnh giới nhiễm
trước trói buộc? Như vậy chưa phải cảnh giới cứu cánh giải thoát mà tôi
mong cầu!".
A La Lam nghe Thái tử cật vấn như trên,
một mặt lòng tự thấy hổ thẹn, nhưng mặt khác lại càng cảm phục Thái tử
bội phần.
Trên bước đường cầu đạo, sau A La Lam,
Thái tử còn được gặp một đạo sĩ lừng danh khác nữa là Uất Đầu Lam Phất,
còn gọi là Uất Đà (Udraka-Ramaputra). Uất Đà kiến thức tuy có phần rộng
hơn A La Lam, nhưng hướng tu không khác nhau, vì ông này cũng thuộc phái
Số luận.
Sau khi từ giả Uất Đà, Thái tử còn đi
vân du nhiều nơi khác. Cuối cùng khi đi đến bờ phía đông sông Ni liên
thiền (Nairaujanà), một chi nhánh của sông Hằng, Thái tử định lên núi
Bạt La Cấp Bồ Đề gần đấy để tịnh tu. Nhưng khi leo lên, thấy núi ấy
không phải chốn tịch mịch thanh tịnh. Thái tử lại trở xuống, vượt sông
Ni liên thiền, nhắm hướng núi Già Da (Gaya) tiến tới. Gần đấy, có một
khu rừng mà các đạo sĩ thường tụ tập để tu khổ hạnh, nên cũng gọi là Khổ
hạnh lâm. Vườn Lộc uyển chính ở trong khu rừng này. Rừng Khổ hạnh này
thuộc lãnh thổ Ma Kiệt Đà, nằm trong địa phận thôn Ưu lâu tần đà
(Uruvilva), cạnh núi Già Da, khoảng giữa sông Hằng và sông Ba la nại,
mặt trước nhìn ra sông Ni liên thiền. Phiá bắc sông này lại có núi Tượng
Đầu ( núi đầu voi), phong cảnh toàn vùng thật tịch mịch, rất thuận tiêïn
cho việc tĩnh tu. Sau khi quyết định chọn nơi này làm đạo tràng, Thái tử
thề cương quyết không rời bỏ trước khi chưa đắc đạo. Tại đây, hiện có
tháp kỷ niệm gọi là tháp Phật đà Già da (Buddha-Gaya), tiếng Việt gọi là
Bồ đề đạo tràng.
Ở đây không bao lâu thì năm người trong
nhóm Kiều Trần Như do hai đại thần chiêu mộ cũng đến khẩn cầu xin Thái
tử cho phép kết bạn cùng tu.
Tại đây trong sáu năm liền, Thái tử
không theo phép tu kỳ quái của nhóm Bạt già trước kia, nhưng những khổ
hạnh mà Thái tử trải qua còn vượt xa khổ hạnh của nhóm ấy rất nhiều.
Suốt ngày đêm, Thái tử chỉ chuyên lo giử giới tham thiền, quên ăn bỏ
ngủ. Thời gian tu như thế kéo dài khá lâu, càng ngày sức khỏe càng giảm
sút, mắt trỏm, mũi nhô, xương lớn xương nhỏ lòi ra. Thân hình Thái tử
chỉ còn là một bộ xương với lớp da mỏng bao bọc bên ngoài. Thỉnh thoảng
voi hay vượn đến tiếp tế cho một ít hoa quả hoặc vài hạt đậu để ăn. Thậm
chí về sau mỗi ngày Thái tử chỉ còn ăn một hạt mè hoặc một hạt lúa mạch,
cốt chỉ để cầm hơi. Thâm tâm Thái tử nghĩ rằng có chịu kham khổ như vậy
mới khắc phục được xác thịt, diệt trừ được phiền não. Nhưng trải qua
nhiều năm kham khổ như thế, phiền não vẫn không tiêu, mà thân thể thì
không còn gì được gọi là hình dáng con người nữa.
Thử phương pháp này không được, Thái tử
đi tìm phương pháp khác. Bịt kín cả mũi lẫn miệng Thái tử luyện phép nín
thở, đình chỉ hô hấp. Nhưng kết quả đem lại là: mắt hoa, tai ù, trên
trán như có dao đâm, trên đỉnh đầu nhu có roi da quất xuống.
Sáu năm trôi qua, phiền não, vọng tưởng
vẫn không đoạn diệt, tình dục, sanh tử vẫn không tiêu trừ. Con đường
giải thoát càng mịt mù xa thẳm.
Trong khi ấy, nhóm Kiều Trần Như thấy
nhiệt tâm cầu đạo cao độ của Thái từ, hết thảy đều tôn thờ ngài như trời
Đế Thích, luôn luôn chầu hầu bên cạnh. Cũng trong khi ấy, Tịnh Phạn
Vương nhớ con thỉnh thoảng cho người đến dò la tin tức. Được nghe Thái
tử tu khổ hạnh quá sức cực khổ, nhà vua bất giác rú lên khóc. Quá thương
con, vua sai A Nặc đem trân tu mỹ vị đến cho Thái tử dùng. Ma Ha Ba Xà
Ba Đề và Da Du thương xót không kém, cũng gởi theo tặng phẩm của mình và
căn dăïn Xa Nặc phải cố hết sức năn nỉ Thái tử thâu nhận để phụ vương và
thân quyến an tâm.
Khi Xa Nặc gặp Thái tử thì Thái tử nhất
mực từ chối, viện lẽ rằng làm như thế trở ngại đường tu, Xa Nặc lại kể
cho Thái tử nghe những việc xảy ra tại hoàng cung từ ngày Thái tử ra đi,
nhưng vừa mới bắt đầu thì bị Thái tử chận lại, bảo Xa Nặc phải cấp tốc
lùi bước, để Thái tử yên tâm tu hành.
Sau sáu năm khỗ hạnh, một hôm Thái tử
bổng nghĩ rằng: "Đại sự giải thoát đâu cần bắt buộc nhục thể phải chịu
khổ? Đói ăn khát uống là việc dĩ nhiên. Điều cần thiết là : không nên để
ý đến nhục thể và nên quên nó đi. Vì nếu không quên nó thì tâm không thể
thanh tịnh. Mà tâm không thanh tịnh thì ô uế không thể tiêu trừ. Ô uế
không tiêu trừ, làm sao đến được đạo lớn giải thoát".
Nghĩ thế xong, Thái tử rời chỗ ngồi,
xuống sông Ni liên thiền tắm rửa sạch sẽ. Tắm xong trở lên, chân lê
không nổi vì đã kiệt sức. Ngã quỵ bên bờ sông, Thái tử phải dang tay lên
vịn một cành cây mới đứng dậy được. Gượng thêm vài bước nữa lại ngã quỵ.
Bấy giờ tại bên bờ sông có một cô gái
chăn bò tên là Nan Đà Ba La, còn gọi là Tu Xa Đa (Sujata) thấy tình cảnh
thảm não như thế bèn vắt một bát sữa bò tươi đem dâng, Thái tử lãnh thọ.
Uống xong giây lát sau thấy trong người sảng khoái, khí lực dần dần hồi
phục.
Nhóm Kiều trần Như thấy Thái tử tiếp
nhận cúng dường của một cô gái chăn bò thì lòng đầy kinh dị, vì cho như
thế là ô uế và nghĩ rằng Thái tử đã thối chí sa đọa. Cả năm người không
muốn nhìn Thái tử nữa vì sợ ô uế lây. Thái tử đến với họ, họ bỏ chạy.
Rời bỏ năm người, một mình một bóng,
Thái tử lửng thửng nhắm núi Già da thẳng tiến. Dưới một gốc cây Bồ đề,
kìa một tòa kim cang cũ của ai bỏ trống mà nay không còn lưu lại dấu
vết, Thái tử bứt cỏ non [2] trải lên đó, rồi ngồi kiết già, xong phát
thệ rằng: "Nếu phen này không đạt được chánh giác để giải thoát khỏi
sanh tử thì thề quyết không đứng dậy rời khỏi nơi đây".
Chính đêm hôm đó, Thái tử ngộ đạo.
Sử liệu ghi chép rằng, trước khi sắp
thành đạo, Thái tử b? Ma vương quấy phá dữ dội. Cả ma trong lẫn ma
ngoài. Ma trong có ma phiền não, ma vọng tưởng. Ma ngoài có ma thanh
sắc, ma uy lực. Đủ các loại ma thường hằng khống chế thế gian mà từ ngàn
xưa chưa ai khắc phục nổi, để bước vào con đường giác ngộ chân thật.
Một trận giặc lòng khủng khiếp đã xảy ra
trước khi Thái tử thành đạo.
Sau khi hàng phục xong ma vương, Thái tử
thấy lòng mình tuyệt đối vắng lặng bằng phẳng như mặt nước hồ thu, tâm
hồn rực sáng như ánh mặt trời giữa trưa. Nhờ đó chí nguyện càng thêm
kiên cố, trong lòng càng thêm bình tỉnh.
Nhập định tam muôi, Thái tử thả tâm tư
tiêu dao các cảnh giới vô niệm vô tưởng. Một thế giới sáng ngời bừng dậy
lên trước mắt, trong đó hiện ra cả một dòng sanh tử lưu chuyển của chính
mình: khi làm cha, làm con, làm thầy, làm tớ. Khi khóc, khi cười, khi
sanh ở địa phương này, lúc sanh ở địa phương khác, không nhất định.
Trong dòng sanh tử ấy, lô nhô lúc nhúc, còn vô số chúng sanh khác, khi
bạn, khi thù, khi quyến thuộc, khi giao tranh. Tất cả đều bị trói buộc
bởi quan hệ nhân duyên sanh khởi. Chính quan hệ nhân duyên này mê hoặc
và giam hãm chúng sanh cùng năm mãn kiếp trong ái dục lợi danh, vô
phương giải thoát. Nhìn cảnh tượng oan thân bình đẳng ấy, Thái tử cảm
thấy xót xa vô hạn và bất giác rơi lệ lúc nào không hay.
Trong cảnh giới bình đẳng ấy, sanh và tử
hiện ra không hai. Sanh là đầu mối của tử, mà tử cũng lại là đầu mối của
sanh. Sanh tử, tử sanh tiếp nối nhau không cùng tận. Dòng sanh mạng cứ
thế khuếch đại ra thêm nữa, cuối cùng đồng hóa hẳn với vũ trụ.
Mọi phiền não tiêu tan, lòng tràn ngập
hoan hỷ, Thái tử thấy xung quanh Ngài không còn gì đáng gọi là không
gian hay thời gian nữa. Mọi phân biệt đều tan biến, Thái tử tự hỏi đấy
phải chăng là giấc mơ? Không! Những hiện tượng thấy trước mắt là những
hiện tượng sờ mó được. Đó là những hiện tượng xảy ra trong một cơn cảnh
giác cao độ, Ngài đã chứng được quả vô thượng bồ dề: NGÀI ĐÃ THÀNH PHẬT.
Sau khi ngộ được chánh pháp duyên khởi,
Phật quán sát chi ly mọi hiện tượng thế gian thì thấy hết thảy đều lưu
chuyển kinh qua mười hai nhân duyên, trong đó Khổ đóng vai trò chủ thể.
Từ chủ thể ấy triển khai ra mới có các hiện tượng lão, bệnh, tử.
-Vì đâu có Lão, Bệnh, Tử? Vì có Sanh
ra.
-Sanh do đâu mà khởi? Do lòng ham muốn
tồn tại. Tức Hữu hay nghiệp lực.
-Tồn tại vì nguyên nhân gì phát sanh?
Vì có truy cầu nắm bắt. Tức Thủ.
-Truy cầu vì nguyên nhân gì khởi. Vì
say đắm dục lạc. Tức Ái.
- Say đắm vì nguyên nhân gì phát sanh?
Do có cảm giác khổ vui. Tức Thọ.
- Cảm giác khổ vui vì nguyên nhân gì
phát sanh? Vì có đụng chạm xúc tiếp, mở đường cho mọi nhận thức. Tức
Xúc.
- Tiếp xúc do đâu phát sanh? Do sáu căn. Tức Lục nhập.
- Sáu căn nương vào đâu mà có? Nương vào các yếu tố tạo nên tinh
thần và thể xác loài hữu tình. Tức Danh sắc.
- Tinh thần và thể xác nương vào cái
gì để hiện thực? Nương vào chủng tử nghiệp lực quá khứ. Tức Thức.
- Chủng tử nghiêïp lực do đâu mà có?
Do tạo tác kiên tục từ quá khứ. Tức Hành.
- Tạo tác liên tục nương vào đâu sanh
khởi? Nương vào phiền não mê hoặc. Tức Vô minh.
- Phiền não hay Vô minh chính là nguồn
gốc của đau khổ sanh tử vậy.
Do Vô minh khởi Hành.
Do Hành có Thức.
Do Thức triển khai có Danh sắc.
Do Danh sắc có sanh Lục nhập.
Do Lục nhập có Cảm xúc.
Do Cảm xúc có Thọ.
Do Thọ sanh Ái.
Do Ái nên Chấp thủ.
Do Chấp thủ nên tạo Nghiệp (Hữu).
Do Nghiệp có Sanh.
Do Sanh tất có Lão, Tử.
Tất cả chúng sanh sở dĩ có chết đi sanh
lại, luân hồi lưu chuyển không dứt là chỉ vì cái vòng lẩn quẩn này.
Quan trọng nhất trong mười hai nhân
duyên là ba chi đầu: Vô minh, hành, thức. Chính ba chi đầu này là đầu
mối, là nguyên nhân căn bản chi phối mọi hiện tượng không những của
riêng nhân sinh, mà còn chung cho cả vũ trụ.
Muốn phá tan cái vòng duyên khởi lẩn
quẩn ấy, biện pháp công hiệu nhất là con đường Bát chánh gồm: chánh
kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiêïp, chánh mạng, chánh tinh
tấn, chánh niệm, chánh định.
Chỉ có con đường Bát chánh mới tiêu diệt
được tà kiến chấp trước. Tà kiến chấp trước tiêu diệt, ví như củi hết
thì lửa tự tắt.
Từ mười hai nhân duyên, Phật triển khai
hệ thống giáo lý Tứ diệu đế: Khổ, Tập, Diệt, Đạo.
Với thập nhị nhân duyên, Bát chánh đạo
và Tứ diệu đế, Phật hoàn thành chân lý Trung đạo siêu tuyệt của Ngài.
Chính ngài đã thực hiện chân lý ấy ngay trên bản thân mà thành tựu tự
ngã vô ngã tuyệt đối của con người với một nhân cách vĩ đại, từng được
truyền thống tư tưởng Phệ đà hằng mơ ước.
Đã là chân lý thì không vướng mắc, không
câu chấp. Xả bỏ tất cả, nhưng trên thực tế không một pháp nào thực sự bị
xả bỏ. Đó là Đệ nhất nghĩa đế, đó là Trung đạo Bất nhị hoàn thành con
người đích thực muôn thu?.
Nói Phật là tự ngã chân thật, vậy tự ngã
ấy là gì?
- Chính là vạn pháp.
- Vạn pháp do đâu mà ra?
- Do nhân duyên sanh khởi.
- Nhân duyên ở đâu?
- Chính ngay nơi cái tâm bình thường của
mỗi chúng sanh.
Thập nhị nhân duyên thuyết minh lý duyên
khởi ấy.
Bát chánh đạo chế ngự quá trình duyên
khởi ấy.
Từ đế trình bày hệ thống dịch biến cả
thuận lẫn nghịch của hiện tượng duyên khởi ấy.
Đặc trưng của sự ngộ đạo của Phật là ở
điểm TRUNG ĐẠO DUYÊN KHỞI, và chỉ ở mỗi điểm ấy mà thôi. Tất cả đạo
phong đều xây dựng trên đó. Tất cả đạo học về sau cũng do ở đó khai
triễn ra.
Sau khi đắc đạo, Phật cảm thấy lòng lâng
lâng nhẹ nhàng, không chút vướng bận. Hồi tưởng lại kiếp tử sanh ô trược
xưa, Ngài hân hoan tự nói với mình: "Ta lang thang trong vòng luân hồi
qua bao kiếp sống, tìm mãi mà không gặp kẻ làm nhà. Đau khổ thay kiếp
sống cứ tái diễn mãi. Hởi kẻ làm nhà! Nay ta đã tìm được ngươi rồi,
ngươi không còn làm nhà được nữa. Bao nhiêu rui và mè của ngươi đều đã
gãy hết, kèo cột của ngươi đều đã tan vụn rồi. Trí ta đã đạt đến vô
thượng Niết bàn, bao nhiêu dục vọng ta đều dứt sạch".
Giáo điển Phật giáo còn ghi chép rằng,
hôm Phật ngồi tại dưới gốc cây Bồ đề, gặp phải một trận mưa to gió lớn,
có Long vương tên là Mucalinda hiện lên lấy mình quấn bảy vòng thân
Phật, dương bảy đầu lên che, nhờ đó Phật khỏi ướt. Tiếp đó có đoàn xe
hai thương gia tên là Đề Lê Phú Bà (Tripussa) và Bạc Ca Lê (Bhallika) đi
qua cúng đường, được Phật chúc phước và ban cho ít tóc và móng tay để kỷ
niệm. Cũng chính tại đấy, lần đầu tiên, Tứ Thiên vương dâng bình bát để
Phật đựng đồ cúng dường. Sau hai thương gia nầy đến kinh doanh tại Miến
Điện, dựng tháp thờ hai bảo vật ấy. Nhờ đó, vua Miến và các vua kế cận
lúc đó mới biết đến Ấn độ và tìm đến ra mắt Phật. Tháp thờ tóc và móng
tay Phật hiện vẫn còn tại kinh đô Rangoon gọi là tháp Shwedagon.
Tìm ra mối đạo rồi, Phật còn ngần ngừ
suy tư mãi, không biết có nên đem ra truyền bá ngay được chưa? Sau khi ý
đã quyết, Ngài liền rời tòa Kim cang, nhắm hướng thành Ca Thi (Kasi)
thẳng tiến. Ca Thi tức là thành Ba la nại (Bénarès) ngày nay vậy.
Ghi chú:
[1] Trong thư dịch Phật giáo, về niên
đại Phật giáng sanh có các thuyết sau đây và chia thành hai phe:
a.- Theo Chúng Thánh Điển Ký thì năm đản
sanh là năm 565 trước Tây lịch.
Theo bia Phật ở Miến Điện thì là năm
561 trước Tây lịch.
Theo luật Thiện Kiến thì là năm 559 trước Tây lịch.
b.- Theo bia Buddhagaya ở Bồ Đề Đạo
Tràng thì năm đản sanh là năm 623 trước Tây lịch.
Theo Phật sử Tích Lan thì là năm 624
trước Tây lịch.
Theo Phật sử Tây Tạng thì là năm 626 trước Tây lịch.
Nếu so sánh các niên đại trên đây với
niên đại dịch kinh của các Tổ người Ấn qua Trung hoa thì Phật sử Tích
Lan hoàn toàn phù hợp. Vì vậy Hội Phật giáo Thế giới phán quyết rằng
Phật đản sanh trước Tây lịch 624 năm.
[2] Có thuyết nói rằng: giữa đường, ngài
gặp Tô đế gia (Sothiga) hiến tám lọn cỏ tốt để ngài lót làm tòa ngồi.
Nhưng tra cứu thì không tìm ra xuất xứ chính xác.
[02]
PHẬT GIÁO HÓA hay PHẬT CHUYỂN PHÁP LUÂN
NGƯỜI ĐẦU TIÊN GẶP
PHẬT
Trên đường từ gốc Bồ đề đến thành Ca
Thi, Phật gặp một người từ xa đi lại. Ông này thấy tướng mạo trang
nghiêm của Phật thì bất giác tâm hồn rúng động, liền quỳ mọp bên vệ
đường, bạch rằng:
- Ngài có phải là người không? Sao tướng
ngài đẹp đẽ từ hòa đến thế? Nhìn ngài, sao tôi tự nhiên thấy vừa rờn rợn
ớn lạnh, vừa phơi phới hoan hỷ mà tâm hồn lại yên tỉnh khác thường? Ngài
là thiên thần chăng? Ưu Ba Ca này kính mong Ngài khai thị.
- "Này Ưu Ba Ca! Phật bảo. Ta không phải
thiên thần. Ta cũng không theo học với thầy nào hết. Không có bạn bè nào
cùng học chung với ta. Nhờ tự lực, ta đã giác ngộ được diệu pháp mà trên
thế gian này chưa ai đạt được.
Này Ưu Ba Ca! phiền não là kẻ thù đáng
sợ nhất. Muốn hàng phục kẻ thù ấy, nhất định phải có gươm báu trí tưệ.
Trí tuệ ấy, ta đã chứng được. Đến thành Ca Thi phen này, ta nhất quyết
phải dóng trống chánh giác, khua chuông trí huệ, để thức tỉnh thế gian
đang chìm đắm trong cơn ác mộng triền miên.
Này Ưu Ba Ca! Lòng ta hiện rất thanh
thản. Không kiêu ngạo cũng không nô dịch vì bất cứ một lý do nào. Ta chỉ
chuyên chú một việc: lưu bố chánh pháp cứu giúp chúng sanh chìm đắm
trong biển khổ. Trong một kiếp trước, ta đã từng phát nguyện làm thuyền
trưởng cứu vớt kẻ trầm luân chơi vơi trong khổ hải. Nay điều kiện này đã
đầy đủ, ta quyết thực hiện thệ nguyện xưa. Bất cứ ai có thiện căn và
nhân duyên sẽ đều được ta cứu vớt. Ta phải thực hiện cho kỳ được sứ mạng
của đấng đại trượng phu và đấng đại y vương.
Này Ưu Ba Ca! Không phải nhân vì có bóng
tối mà dèn phát ra ánh sáng. Khu trừ hết bóng tối thì ánh sáng tự nhiên
của đèn hiện ra. Đèn ấy là đèn trí huệ. Ta đốt đèn ấy lên là làm một
việc thuận với tự nhiên để chiếu phá bóng tối ngu si của chúng sanh.
Này Ưu Ba Ca! Cưa gỗ thì có lửa. Không
khí chuyển động thì thành gió. Đào đất thì phải được nước. Đó là những
việc đương nhiên. Việc ta sắp làm đây cũng vậy"
Lắng tai nghe Phật nói, Ưu Ba Ca tán
thán không ngớt. Nghe xong, hứa trong tương lai sẽ tìm gặp Phật và sẽ
xin làm đệ tử. Sau đó hai người chia tay.
I.- GIÁO ĐOÀN ĐẦU
TIÊN
Đến vườn Lộc Uyển trong rừng Khổ hạnh,
Phật gặp ngay nhóm năm người Kiều trần Như vẫn còn ở đấy. Xa trông thấy
Phật uy nghi bước đến, thoạt tiên năm ông tưởng Phật hối hận muốn trở
lui xin sám hối để cùng tiếp tục tu. Cả năm người ước hẹn cùng nhau tảng
lờ, nhắm mắt giả bộ như không trông thấy, để xem Phật xử sự ra sao.
Nhưng khi Phật đến gần, không ai bảo ai, tất cả đều bất giác phát sợ và
cùng quỳ xuống đảnh lễ.
- Sao các ông không thực hành lời giao
ước không đón tiếp ta? Phật bảo.
- Thái tử Tất Đạt Đa! Chúng tôi đâu dám nghĩ thế!
- Các ông từ nay không nên gọi ta bằng
tục danh. Hiện ta đã thành tựu chánh giác. Hãy gọi ta là Phật. Phật
chính là ánh sánh của vũ trụ. Muốn thành thành Phật đâu cần phải tu khổ
hạnh! Trái lại có bỏ lối tu ấy đi thì mới mong thành Phạât được.
Này Kiều trần Như! Năm ông hiện đang mắc
phải một cái bệnh hiểm nghèo là bệnh chấp chặt một phía. Bắt nhục thể
chịu khổ chỉ càng khiến tâm thần thêm rối loạn. Trái lại, cho thân tâm
hưởng lạc thì lại khiến nó say đắm ái trược. Tu hành mà thiên trọng bên
này hay bên kia, đều không thể nào thành tựu đại đạo căn bản. Vấn đề
này, ta đã thấu rõ khi còn ở trong vương cung và khi ta cùng các ông tu
khổ hạnh sáu năm.
Xa lìa cả khổ lẫn lạc, đó là con đường
tu hành trung đạo chân chánh, đưa đến giác ngộ tối cao.
Muốn đi đến đó, cần phải thực hiện tám điều:
1.- Kiến giải phải chính xác (chánh
kiến)
2.- Tư tưởng phải thuần chơn (chánh tư duy)
3.- Nói phô phải hiền hòa thanh tịnh
(chánh ngữ)
4.- Việc làm phải chánh đáng (chánh nghiệp)
5.- Mưu sinh phải hợp lý (chánh nghiệp)
6.- Tinh thần phải tích cực (chánh
tinh tấn)
7.- Tín ngưỡng phải hợp chơn lý (chánh niệm)
8.- Sinh hoạt tâm linh phải quy nhất (chánh định)
Tu học phải theo đúng tám hướng này mới
giải thoát được khổ đau của phiền não tích tụ từ lâu đời lâu kiếp. Có
giải thoát đau khổ mới đạt được cảnh giới tịch tịnh an vui.
Này Kiều trần Như! Trên thế gian này,
tất cả chúng sanh không ai thoát khỏi khổ đau do sanh,già, bệnh, chết
gây nên. Đã thế, lại còn dồn dập bao nhiêu tai ương của tự nhiên giới
như hỏa tai, thủy tai, phong tai, chấn tai v.v... Ái ân mà phải xa lìa
cũng khổ. Oán cừu phải gặp gỡ cũng khổ. Ham muốn không được cũng khổ.
Năm ấm thiêu đốt ngày đêm cũng khổ. Tất cả các nổi KHỔ đau ấy đều bắt
gốc từ cái ảo tưởng Ngã. Do ảo tưởng ngã ấy mà tham, sân, si dấy khởi
triền miên, tích lũy đời nọ qua kiếp kia thành TẬP. Muốn giải trừ khối
tham, sân, si tích tập ấy, cần phải tu ĐẠO. Có tu đạo mới tiến nhập được
cảnh giới tịch DIỆT.
Này Kiều trần Như! Ta cần chỉ cho các
ông biết:
- Đó là Khổ, vì tánh nó hay bức bách.
- Đó là Tập, vì tánh nó thường chiêu cảm.
- Đó là Diệt, vì tánh nó có thể chứng được.
- Đó là Đạo, vì tánh nó có thể tu được.
Này Kiều trần Như! Ta khuyên các ông hãy
tích cực:
- Vì nó là Khổ, các ông cần phải biết.
- Vì nó là Tập, các ông cần phải trừ.
- Vì nó là Diệt, các ông cần phải chứng.
- Vì nó là Đạo, các ông cần phải tu.
Này Kiều trần Như! Hãy xem gương ta thì
rõ:
- Đó là Khổ, ta đã biết rồi.
- Đó là Tập, ta đã trừ xong.
- Đó là Diệt, ta đã chứng được.
- Đó là Đạo, ta đã tu thành.
Bốn sự thật căn bản Khổ, Tập, Diệt, Đạo
chỉ có thánh trí mới hội thông, nên gọi là Bốn Thánh đế. Nếu không rốt
ráo thấu hiểu Bốn Thánh đế ấy thì không thể nào giải thoát. Các ông nghe
rõ chưa?
Này Kiều trần Như! thân năm uẩn này là
thường chăng? Là không thường chăng? Là khổ chăng? Là không khổ chăng?
Là không chăng? Là không không chăng? Là ngã chăng? Là vô ngã chăng?
- Bạch Phật! Năm uẩn sắc, thọ, tưởng,
hành, thức đích thực là vô thường, khổ, không và vô ngã.
- Hay thay! Các ông đã lãnh hội được
giáo pháp ta.
Sau khi nghe Phật dạy, năm ông Kiều trần
Như, A Xả Bà Thệ, Bạt Đề, Thập Lực Ca Diếp và Ma Nam Câu Ly (con trưởng
Học Phạn Vương) đều xin nguyện quy y Phật. Đây là năm đệ tử đầu tiên.
Với lời thuyết giáo trên là bài giảng đầu tiên cho năm đệ tử dầu tiên ấy
[1]. Đến đây ngôi Tam Bảo đã đầy đủ với đức Thích Ca là Phật bảo, Bốn
Thánh đế là Pháp bảo và năm đệ tử đầu tiên là Tăng Bảo.
II.- CƯ SĨ VÀ TÍN NỮ
ĐẦU TIÊN
Sau khi lập xong giáo đoàn, hàng ngày
Phật cùng đệ tử đi hành hóa dọc theo ven sông Phược Ra Ca.
Một hôm trời hừng sáng, Phật xuống sông
rửa mặt thì bổng thấy một thanh niên từ bên kia thành Ca Thi lội bộ qua,
mặt mày hốt hoảng, tinh thần thác loạn, mồm không ngớt kêu khổ. Hỏi ra
mới biết thanh niên ấy giữa đêm thức giấc, thấy vợ (vốn là một vũ nữ),
trong lúc ngủ mê hiện rõ chân tướng xấu xí, bèn nổi khùng, lén bỏ nhà ra
đi lang thang vô định. Kịp đến sáng thì gặp Phật, Phật đem giáo lý vô
thường ra giảng dạy. Bừng tỉnh ngộ, thanh niên nằng nặc xin Phật xuất
gia. Đây là đệ tử thứ sáu của Phật tên là Da Xá, con của trưởng giả Câu
lê Da, người thành Ca Thi.
Sau khi Phật chấp nhận Da Xá làm đệ tử
thì Câu lê Da trên bước đường tìm con, cũng gặp Phật, được Phật giảng
dạy về những nỗi khổ đau của kiếp nhân sanh vô thường, như bọt nước, như
sương sa. Để chế ngự khổ đau, Phật nói công đức trì giới, bố thí. Sau
đó, Câu lê Da phát nguyện quy y làm đệ tử tại gia. Đó là vị Ưu bà tắc
đầu tiên.
Hôm sau Câu lê Da mời Phật và đệ tử về
thọ trai tại nhà. Vợ Câu lê Da thấy Phật tướng mạo trang nghiêm, trong
lòng vô cùng phấn chấn, cũng theo gương chồng xin quy y. Đây là vị Ưu bà
di đầu tiên.
Tiếp theo, năm mươi thanh niên bạn của
Da Xá thấy Da Xá xuất gia đầu Phật, được Phật cảm hóa tánh tình khác
xưa, nhân đó cũng xin xuất gia. Giáo đoàn giờ đây lên đến trên năm mươi
người, hàng ngày chia nhau đi bố giáo các vùng lân cận.
1.- BA ANH EM CA DIẾP QUY CHÁNH
Ngay trong vùng Phật và đệ tử hoằng hóa,
có một đạo sĩ nổi tiếng tên là Ưu Lâu Tần Loa Ca Diếp (Uruvilvà Kàsyapa)
cầm đầu năm trăm đệ tử theo đạo Bái Hỏa (thờ thần lửa). Phật quyết đưa
ông này về nẻo chánh, lập tâm đến nhiếp phục cho được.
Trên đường đi đến đền thờ thần Lửa của
Ca Diếp, tình cờ Phật gặp ba mươi thanh niên đương tìm kiếm một cô gái,
trước kia vốn là gái điếm, nhưng được cả nhóm mua về làm vợ cho một gã
trong bọn họ. Lý do tìm kiếm là vì dâm nữ ấy, đêm vừa rồi thừa lúc trong
nhà ngủ say, đánh cắp tiền bạc quần áo bỏ trốn. Thấy thanh niên mất vợ,
vẻ mặt thiểu não u sầu, Phật giảng giải đạo lý nhân sanh vô thường cho
nghe, xong ngài hỏi: "Anh thử nghĩ kỹ, nên đi tìm tự ngã anh hơn hay đi
tìm người đàn bà ấy hơn".
Thanh niên chợt tỉnh ngộ, rồi cùng với
hai mươi chín người bạn kia xin quy y theo Phật làm đệ tử.
Khi đến gặp Ca Diếp thì trời gần tối.
Ông này tỏ ý khinh khi cao ngạo, tự coi mình là một thánh nhân. Quả
thật, ông cũng thuộc hạng bác học đa văn và nhất là ông đang đuợc vua
quan và dân chúng quanh vùng thành kính tôn sùng.
Phật biết vậy, bèn mượn cớ là người lữ
hành đi nhỡ độ đường, xin cho tạm trú một đêm. Ca Diếp cho ngủ trong đền
dành riêng để chứa những khí cụ bái hỏa, trong đó có một con độc long
rất dữ. Ca Diếp có ác ý muốn cho độc long hại Phật. Chính Phật cũng biết
thâm ý ấy. Nhưng bằng những huyền năng siêu nhiên, Phật hàng phục độc
long một cách dễ dàng, khiến Ca Diếp và nhóm đệ tử trở lại khiếp phục.
Hôm sau tại đền Bái Hỏa có lễ lớn, đông đảo dân cư quanh vùng quy tụ về
xem Ca Diếp thi thố thần thông. Ca Diếp có lòng đố kỵ, không muốn Phật
hiện diện trong buổi lễ ấy, định kiếm cách mời Phật ra khỏi đền để Ca
Diếp khỏi áy náy. Phật biết ý tránh mặt. Nhưng sau khi tan lễ, Ca Diếp
vô cùng kinh dị, thấy Phật còn y nguyên ở chổ cũ trong đền. Kết quả của
chuyến gặp gỡ kỳ thú này là Ca Diếp và năm trăm đệ tử đều vứt hết khí cụ
bái hỏa xuống sông, dẹp đền thờ thần lửa và xin quy y theo Phật.
Hai em của Ưu Lâu Tần Loa Ca Diếp là Nan
Đềø Ca Diếp (Nadi Kàsyapa) và Già Da Ca Diếp (Gayà Kàsyapa) cũng thờ
thần lửa và hai người thống lãnh hai trăm năm mươi đồ chúng tu gần đấy,
nghe tin anh mình quy y Phật, rất đổi ngạc nhiên, tìm đến can ngăn,
nhưng sau khi nghe anh ca tụng Phật và chính tự mắt được nhìn thấy phong
độ của Ngài, cũng bị nhiếp phục mà tình nguyện xin theo luôn. Do sự quy
chánh của ba anh em Ca Diếp, đệ tử Phật tăng thêm được một ngàn người.
Nhân ba anh em Ca Diếp thờ thần lửa,
Phật khai thị cho họ biết về tai họa của lửa. Ngài dạy họ rằng những cảm
giác của chúng sanh bừng cháy đêm ngày như lửa đốt. Đó là lửa tham, sân,
si, lửa ảo mộng, lửa sanh tử v.v.. Các thứ lửa ấy dấy khởi vốn có thủy
tất phải có chung. Tiêu diệt các thứ lửa ấy khiến cái quá trình hữu thủy
hữu chung của nó ngưng lại, thì sẽ đạt được tịch diệt và bất tử ở cõi an
lạc tối cao.
2.-VUA TẦN BÀ SA LA QUY Y
Nhớ lời kết ước xưa, Phật dẫn đồ chúng
đến gặp vua Tần Bà Sa La (Bimbisara) tại thành Vương Xá, nước Ma kiệt
đà. Dọc đường ngài dừng lại ở núi Linh Thứu cách thành khoảng vài ba
dậm, thiết lập đ?o tràng tại đấy xong rồi mới tiến vào thành sau.Dân
trong thành, khi nghe tin đồn ba anh em Ca Diếp đầu Phật, đã vô cùng
kinh ngạc, nay lại nghe Phật quang lâm đến Vương Xá có ba anh em ấy theo
hầu, không ai bảo ai, tất cả đều thiết lập hương án chưng hoa xông trầm,
quỳ mọp hai bên vệ đường đợi Phật và chúng đệ tử đi qua để chiêm bái.
Riêng vua Tần Bà Sa La thì cho sứ giả đến tận núi Linh Thứu nghênh đón.
Đích thân nhà vua ra tận ngoài thành đảnh lễ. Thoạt nhìn thấy Phật với
diện mạo uy nghi rực rỡ bội phần hơn xưa, nhà vua biết rằng Phật đã
chứng quả đích thực rồi.
Đáp lời nhà vua hỏi: "Nếu không có ngã
thì ai thọ quả báo", tại vương cung Phật dạy rằng:
- Ngã này chỉ là một ảo tưởng của chúng
sanh. Quả báo mà chúng sanh thọ lãnh cũng là ảo tưởng nốt. Ảo tưởng nọ
dấy khởi ảo tưởng kia. Phá được ảo tưởng ngã thì đồng thời phá luôn được
ảo tưởng quả báo mà giải thoát.
Nếu bảo rằng nhất định phải có ngã để
thọ quả báo thì hà tất phải tu khổ hạnh? Nếu bảo rằng nhất định không có
gì hết thì cầu giải thoát làm gì? Trên thế gian này, thật không có sở
tác của ngã. Cũng không có ngã làm chủ tể. Chỉ có tự nghiệp lưu chuyển
mà thôi.
Vì nghiệp nên hình như có ngã. Hết thảy
phiền não tham, sân, si đều bắt gốc từ cái giả ngã ấy. Hiện tượng giống
như đá chọi đá. Đá chọi đá có khi phát tia lửa, có khi không phát . Khi
đá không chọi đá, thì không thể nói rằng đá là lửa. Sự kiện đó, trải qua
những năm tu hành, ta đã thấu rõ. Nhờ đó mà ly khai được ảo tưởng ngã
(tức ngã chấp). Nhưng ly khai ngã chấp không phải việc dễ. Hễ chưa ly
khai được ngã chấp thì còn đầy rẫy mê lầm, ngu si, điên đảo.
Muốn phá trừ ảo tưởng ngã (tức ngã
chấp), phải quên nó đi và thay vào đó, tạm lấy chung sanh làm ngã. Tiếp
theo, lại phải quên luôn chúng sanh mà đi vào lãnh vực của tâm bất động.
Đem tâm bất đ?ng ấy thể nhập vũ trụ, hoà đồng với vũ trụ trong một bản
thể chung cùng rộng lớn; đó mới chính là thật ngã, mà cũng tức là Niết
bàn bất sanh bất diệt vậy. Thật ngã ấy hay Niết bàn chính là thật tướng
bản lai của vũ trụ. Trong thật tướng bản lai ấy, đâu còn sanh tử nữa.
Nghe Phật dạy xong về vô ngã và thật
ngã, vua Tần Bà Sa La và tất cả thính chúng đều phát nguyện quy y.
Để đền đáp ơn Phật, nhà vua cho xây cất
tại vườn trúc Ca Lan Đà ở cạnh thủ đô Vương Xá, một ngôi tịnh thất lấy
tên là Trúc lâm tịnh xá, gồm mười sáu ngôi nhà, mỗi ngôi gồm sáu chục
phòng, năm trăm lầu gác, bảy mươi hai giảng đường. Cất xong, nhà vua mời
Phật và chúng tăng về thường trú tại đó.
Sau khi Phật tiếp nhận Tịnh xá Trúc lâm,
tiếng đồn vang khắp đó đây. Bấy giờ có hai đạo sĩ cự phách thuộc môn
phái San Xa Dạ (Sanyaya, một trong số sáu phái Luận sư ngoại đạo), là Ưu
Ba Thất Sa (Upatisya) tức Xá Lợi Phất (Sariputra) và Câu Luật Đà, cũng
gọi là Câu Ly Ca (Kolita) tức Mục Kiền Liên (Maudgalyayana hay
Maudgalaputra), mỗi người lãnh đạo khoảng một trăm đồ chúng, do môi giới
của A Xả Bà Thệ, đem tất cả đồ chúng đến xin đầu Phật.
Hai vị này về sau đều là cao đệ của
Phật, thuộc nhóm Thập Thánh chúng. Xá Lợi Phật là Trí tuệ đệ nhất, Mục
Kiền Liên là Thần thông đệ nhất.
Xá Lợi Phất có người cậu ruột gọi là
Trường Trảo phạn chí (đạo sĩ Bà la môn để móng tay dài), nghe tin cháu
mình đã theo Phật, kinh ngạc bèn tìm đến xem sự tình ra sao, bị khiếp
phục rồi cũng xin quy y làm đệ tử. Đó là Ma Ha Câu Hy La, cũng gọi là
Câu Sắc Chỉ La (Maha Kausthila) mà đoạn mở đầu các kinh thường nhắc đến.
Một hôm, Phật nhuốm bệnh, vua Tần Bà Sa
La phái ngự y tên là Kỳ Bà đến chăm sóc điều trị. Nhân thấy Phật đắp tấm
y quá cũ, Kỳ Bà đem phép vệ sinh ra thuyết giải và dâng Phật một tấm y
mới do một quốc vương láng giềng trao tặng để tạ ơn ông đã có công trị
liệu cho chính quốc vương ấy, nhưng Kỳ Bà tiếc không mặc, cất giữ đã lâu
ngày. Phật lãnh thọ. Từ đó, nhân dân thành Vương Xá noi gương, đua nhau
dâng cúng y cho chư tăng. Và cũng do đó, lần đầu tiên, Phật chế pháp
phục cho tăng đoàn.
Phong trào dâng cúng lan tràn. Tiếng đồn
tới tai một vị đại phú hào, giàu địch quốc tên là Ma Ha Ca Diếp (Maha
Kàsyapa) người ở thôn Sa lan đà, không xa thành Vương Xá lắm. Ông này là
một nhân vật cự phách thuộc dòng Bà la môn, học rộng tài cao, thông minh
quán chúng, nghe tin đồn đãi, ông tìm đến Vương Xá xin yết kiến Phật.
Cảm phục đức độ tài năng cửa Phật, sau mấy lần tiếp xúc, ông dẹp bỏ việc
nhà, xin Phật thâu nạp làm đệ tử. Về sau, ông trở thành vị Đầu đà đệ
nhất, thuộc nhóm Thập Thánh chúng. Ông còn là người thừa kế Phật thống
lãnh tăng đoàn sau khi Phật nhập diệt. (Nên biết rằng, bấy giờ Xá Lợi
Phất và Mục Kiền Liên đều đã thị tịch rồi).
Sau khi nhiếp phục được Ma Ha Ca Diếp,
tiếng tăm Phật thật là lẫy lừng rực rỡ. Trí thức trong toàn cõi nước Ma
kiệt đà đều đổ xô về xin thọ giáo. Cơ sở Phật giáo của nước Ma kiệt đà
như vậy là đã thành tựu viên mãn. Tịnh xá Linh Thứu hoàn thành cũng
chính lúc này.
Từ đây sắp sau, Phật giáo bành trướng
sang nước Kiều Tát La (Kosala) [2] với thủ đô là Xá Vệ, do môi giới của
cư sĩ Tu Đạt tức trưởng giả Cấp Cô Độc. Kiều Tát La là một trong hai
trung tâm văn hóa sáng chói bậc nhất của toàn cõi Ấn Độ thời bấy giờ
(trung tâm kia là Ma Kiệt Đà).
3.-TỊNH XÁ KỲ VIÊN VÀ CƯ SĨ TU ĐẠT
Lúc Phật ở tịnh xá Trúc lâm, một hôm có
một đệ tử tại gia là trưởng giả Thủ La (Cùda) thiết trai mời Phật và
chúng Tăng thọ cúng tại nhà. Trước đó một hôm, có trưởng giả Tu Đạt
(Sudatta) biệt hiệu là Cấp Cô Độc (người thành Xá Vệ, nước Kiều Tát La,
ở phía Tây Bắc Ma Kiệt Đà) đến dạm hỏi con gái Thủ La cho người con thứ
bảy của ông. Trong khi hai bên đàm đạo, Tu Đạt rất ngạc nhiên thấy trong
nhà rộn rịp treo đèn giăng hoa cực kỳ linh đình rực rỡ, kẻ đi người lại
trang trọng tấp nập. Hỏi thì được biết toàn gia đang chuẩn bị cuộc tiếp
rước Phật và chúng Tăng vào hôm sau. Thủ La còn cho Tu Đạt biết rất tận
tường về tư cách, phong độ và trí tuệ siêu đẳng của Phật.
Ngay đêm hôm đó, Tu Đạt tìm đến gặp Phật
tại Trúc lâm. Cuộc gặp gỡ tay đôi xảy ra dưới vầng trăng thanh, trong
bầu không khí tịch mịch tuyệt đối yên lặng.
Phật giảng cho Tu Đạt nghe về pháp bố
thí (chí tâm thí, tinh tấn thí, thời thí, tịch mịch thí, vô úy thí
v.v...), về quan hệ nhân duyên, về sức chiêu cảm quả báo của nghiệp
nhân.
Nghe xong,Tu Đạt đại hoan hỷ, đảnh lễ
xin quy y làm đệ tử tại gia và thỉnh cầu Phật cùng chúng Tăng đến Xá Vệ
(Sràvasti) hoằng truyền chánh pháp. Tu Đạt cũng phát nguyện xin vì Phật
và chúng Tăng, kiến lập tại đấy một tịnh xá như Trúc lâm, để làm cơ sở
hoằng hoá Phật giáo tại Kiều tát La.
Hôm sau, Tu Đạt vội vàng trở về Xá Vệ.
Bấy giờ, vua nước Kiều Tát La là Ba Tư
Nặc (Prasenajit) có người con trưởng là thái tử Kỳ Đà (Jeta), có một khu
vườn rất rộng ở sát ngay thủ đô Xá Vệ, phong cảnh kỳ tú an nhàn, trồng
đầy kỳ hoa dị thảo, bốn mùa chim hót hoa cười. Tu Đạt đến thương lượng
xin mua, Thái tử trong lòng không muốn bán, nhưng vì nể tình trưởng giả
là người có địa vị, có danh phận trong nước, nên nói đùa rằng, ai muốn
mua thì đem vàng đến lót khắp rừng. Nói đùa như thế, khôngngờ hôm sau Tu
Đạt cho người chở vàng đến thật, Kỳ Đà rất đổi ngạc nhiên, không hiểu
Phật là người thế nào mà khiến Tu Đạt hoang phí cả gia tài của ông như
thế. Sau khi nghe Tu Đạt tỏ rõ hết nguồn cơn, Kỳ Đà bèn giao ước lại, là
chỉ bán đất mà không bán cây. Số cây trong rừng, Kỳ Đà xin lưu lại để tự
mình cúng riêng Phật.
Mua xong khu rừng, Tu Đạt lại trở qua
Vương Xá báo cáo tự sự với Phật và thỉnh thị ý kiến Phật về kiểu mẫu
tịnh xá mới. Phật dạy từ nay đổi tên khu rừng ấy là Kỳ Thọ Cấp Cô Độc
Viên (vườn của Cấp Cô Độc, cây của Kỳ Đà) và phái trưởng lão Xá Lợi Phất
cùng đi theo Tu Đạt qua Xá Vệ trong nom việc xây cất.
Tịnh xá Kỳ Viên này, sau khi hoàn thành,
so với tịnh xá Trúc lâm, còn huy hoàng và trang nghiêm hơn bội phần.
Phòng ở, phòng ngủ kể đến mấy trăm; ngoài ra lại còn có lễ đường, giảng
đường, tụ hội đường, nhà dưỡng bệnh, nhà tắm, nhà đọc sách .v... Nhà cao
sân rộng không thua gì trong vương cung của vua Ba Tư Nặc.
Trong thời gian đang xây cất, có ngoại
đạo thấy thế ganh ghét, tìm đến gặp Xá Lợi Phất, nói giọng trịch thượng
và đòi tranh biện. Trí tuệ và tài hùng biện của Xá Lợi Phất đã khiến cả
trăm luận sư ngoại đạo chịu thua. Chính ngài Xá Lợi Phất đã đưa số ngoại
đạo ấy về với Phật, trước khi Phật chưa đích thân đến giáo hóa. Vì vậy,
khi kiến thiết xong tịnh xá này, ngày Phật và chúng Tăng tiến vào Xá Vệ,
nhân dân trong thành tấp nập đón rước linh đình.
Từ đấy, Phật giáo bành trướng ở trung
tâm văn hóa thứ hai của Ấn Độ: Kiều Tát La.
4.- VUA BA TƯ NẶC QUY Y
Việc làm kỳ đặc của Tu Đạt và sự hưởng
ứng nồng nhiệt của nhân dân Xá Vệ đồn đến tai vua Ba Tư Nặc
(Prasenajit). Một hôm, vua dẫn bá quan đến yết kiến Phật tại Kỳ Viên.
Vua hỏi: "Tôi được nghe nhiều kẻ tu hành
xưa nay, thường phải trải qua nhiều năm khổ hạnh trong rừng núi thâm u,
mãi cho đến khi tóc bạc răng rụng mà có rất nhiều người vẫn chưa chứng
đạo quả. Ông nay tuổi mới trên dưới bốn mươi mà đã chứng quả rồi sao?".
Đáp: "Tâu Đại vương! rất nhiều người xua
nay có thói quen miệt thị tuổi trẻ. Đại vương nên biết rằng trên thế
gian này có bốn điều không thể khinh thị được. Một là vương tử hài nhi;
hai là rồng con mới đẻ; ba là tàn lửa cỏn con (tinh linh chi hỏa); bốn
là tu sĩ thiếu niên. Vì sao vậy? Vương tử tuy nay là hài nhi, nhưng mai
sau khôn lớn sẽ là đại vương thống trị cả một quốc gia. Rồng con mới đẻ
tuy nay không ra gì, nhưng về sau quyết sẽ thành rồng lớn. Tàn lửa cỏn
con tuy nhỏ, nhưng gặp gió có thể thiêu rụi cả lâu đài thành quách và
rừng lớn cây cao. Tu sĩ mới xuất gia nay tuy còn non dại, nếu tinh tấn
tu hành, mai sau chắc chắn sẽ đạt đến quả vị vô thượng chánh giác. Đại
vương tàng ẩn trong vương tử hài nhi. Rồng lớn tàng ẩn trong rồng con
mới đẻ. Lửa lớn tàng ẩn trong tàn lửa cỏn con. Chánh giác tàng ẩn trong
chú tiểu non dại.
Vua Ba Tư Nặc vốn là người cống cao ngã
mạn, nhưng sau khi nghe xong, tâm thần liền rúng động. Nhân đó Phật
giảng đạo lý giải thoát cho nghe, vua bèn phát tâm quy y và trở thành
một trong những đệ tử hộ pháp đắc lực và trung thành của Phật.
PHẬT TRỞ VỀ CA TỲ LA
Thành Xá Vệ không cách thành Ca Tỳ La
bao xa. Nhìn trên bản đồ thì Ca Tỳ La ở về đông bắc Xá Vệ, cách Xá Vệ
khoảng hơn một kinh tuyến, nghĩa là phỏng chừng trăm cây số. Vì hai
thành gần nhau nên tin tức qua lại không khó lắm.
Một hôm, vua Ba Tư Nặc cho sứ giả đến
yết kiến Tịnh Phạn Vương, hết lòng ca ngợi công đức của Phật. Sau ngót
mười mấy năm xa cách, Tịnh Phạn Vương cũng đang nóng lòng muốn gặp lại
con, bèn sai đại thần là Ưu Đà Di sang Xá Vệ đáp lễ vua Ba Tư Nặc, và
nhân tiện dò thăm ý kiến Phật có muốn trở về thăm quê không. Phật cho
biết sẽ về một ngày nào đó xét ra thuận tiện. Tịnh Phạn Vương chuẩn bị
đón tiếp. Nhưng không ngờ khi Phật về, Phật chẳng chịu báo tin trước.
Thình lình một buổi sáng nọ, khắp thành Ca Tỳ La xuất hiện vô số cà sa
vàng rực, bước từng bước chậm rãi, chia thành từng đoàn vào khất thực
từng nhà bất kể quý tiện.
Tịnh Phạn Vương nghe tin, lấy làm kinh
hoàng. Điều mà lâu nay ông chờ đợi là được thấy con vinh quy võng trước
lọng sau, dè đâu lại đi mang bình bát xin ăn khắp xóm, ngay cả ở những
nhà ty tiện Thủ đà la.
Nhà vua cấp tốc xa giá đến yêu cầu Phật
mau mau lên xe nhập cung, Phật từ chối:
- Tâu Phụ vương, bần đạo nay không còn
là thái tử Tất Đạt Đa nữa. Xin phụ vương chiếu theo nề nếp tổ truyền của
bần đạo mà xưng hô cho phải lẽ.
- Tổ tiên nhà ngươi à! Tổ tiên nhà ngươi
làm vua ở trong cung cấm. Tổ tiên nhà ngươi đâu có đi lang thang khất
thực ở đầu đường cuối ngõ như vậy.
- Tâu Phụ vương, khi nói đến tổ tiên là
bần đạo muốn nói đến chư Phật, tổ tiên của người xuất gia; nay vì bần
đạo đã chứng Phật quả và đang thừa kế pháp thống chư Phật.
Tịnh Phạn Vương ngao ngán, không hiểu
sau mười lăm năm xa cách, giờ đây con mình đang nghĩ gì.
Phật tiếp: "Phụ vương đã cho bần đạo một
cái thể xác. Điều đó bần đạo không chối cải. Bần đạo cũng không chối cải
rằng buổi thơ ấu và ngay cả đến ngày nay, bần đạo được phụ vương thương
yêu tột mức. Ân đức cao dày ấy, bần đạo những mong có ngày đền đáp xứng
đáng. Theo bần đạo nghĩ, đền đáp như thường tình thế gian dù trọng hậu
đến đâu, cũng chỉ là lấy vô thường nọ đáp ứng vô thường kia. Vàng bạc
châu báu có tụ thì có tán. Quyền cao chức trọng một ngày nào đó rồi cũng
tiêu ma. Bần đạo chỉ muốn dùng của báu cam lồ thù thắng hy hữu để báo
đáp công ơn sanh thành dưỡng dục của phụ vương, khiến phụ vương trở
thành bất tử.
Tâu phụ vương! trên thế gian này, mọi
người đều vì tranh sống mà tự giết mình. Họ tự giết bằng cách gây nên
nguyên nhân luân hồi trong ba cõi sáu đường, với kết quả tất nhiên là
phải đem đến những khổ đau. Gốc khổ đau bắt rễ từ Ái và Dục. Trừ khử gốc
Ái dục vị kỷ đó đi, thì thanh tịnh hóa được ba nghiệp thân, khẩu, ý,
tích tụ được mười nghiệp lành, khiến niệm niệm thuần thiện tiếp nối nhau
ngày đêm không xen hở. Nhờ đó, lục trần mới không nhiểu động tâm tư, vô
minh mới không mê hoặc lý trí, và tự do giải thoát thật sự mới thực hiện
được. Đó là lợi ích lớn lao nhất.
Tâu phụ vương! cảnh giới tự do giải
thoát là cảnh giới vô ngã. Cảnh giới vô ngã ấy chắc chắn không còn niệm
ái dục của ba cõi. Ba cõi giống như nhà lửa. Lại cũng giống như biển sâu
không đáy. Đâu có gì là vui sướng? Ra khỏi ba cỏi, một cảnh giới khác
hiện ra, bấy giờ tâm chúng sanh quang minh chiếu diệu như ánh sáng mặt
trời mặt trăng soi khắp vũ trụ không giây phút nào ngừng nghĩ. Đó là
niềm hoan lạc chân chánh và thường tại. Đó là Niết bàn vĩnh cửu mà người
con hiếu này muốn đền đáp công ơn phụ vương".
Nghe Phật nói và nhất là nhìn gương mặt
vừa điềm đạm từ hòa vừa lộng lẫy sáng ngời của Phật, Tịnh Phạn Vương cảm
thấy con mình hẳn đã thật sự chứng một cái gì đó cao siêu xa vời lắm,
khác với Tất Đạt Đa xưa kia, nên tự nhiên lửa lòng cũng dìu dịu lắng
xuống mà trở nên thoải mái nhẹ nhàng, mặc dù lòng chưa hẳn tin.
Sau cuộc gặp gỡ kỳ đặc này, Phật cùng
Tịnh Phạn Vương dắt tay nhau tiến về vương cung. Theo sau là chúng tăng
đội ngũ chỉnh tề, tiếp theo nữa là bá quan văn võ.
Tại vương cung, sau phút tái ngộ mừng
mừng tủi tủi giữa cha con, chồng vợ, anh em, quyến thuộc, Phật tiến lên
pháp tòa nói cho cả nhà biết lý do ngài xuất gia và đem giáo pháp truyền
giảng cho cả vương tộc và bá quan cùng nghe.
Ma Ha Ba Xà Ba Đề, Da Du Đà La, La Hầu
La và ngay cả Tịnh Phạn Vương, sau khi lãnh hội đều hoan hỷ tán thán.
Trong lúc cả gia đình đang hoan lạc đến tột bực đó, Tịnh Phạn Vương đứng
dậy bạch Phật: "Nay phụ vương đã rõ mục đích của Phật. Mục đích ấy là
cứu khổ ban vui. Vậy vì mục đích cao cả ấy và nhớ lại nỗi đau khổ của
chính bản thân suốt mười lăm năm qua, thỉnh cầu Phật từ rày về sau đừng
chấp thuận cho bất cứ một ai xin xuất gia mà không được cha me cho phép
trước".
Phật cười và chấp nhận lời thỉnh cầu ấy.
1.- CÁC VƯƠNG TỬ VÀ ƯU BÀ LY XUẤT GIA
Sau khi được Phật giáo hóa, các vương
đệ, con của Bạch Phạn Vương là Đề Bà Đạt Đa (Devadatta) và An Nan
(Annanda); con của Cam Lộ Vương Phi là A Na Luật (Anirudha); con của Học
Phạn Vương là Bà Sa (?) đều xin xuất gia. (Chú ý: Mahà NàMa tức Ma ha
Nam, anh của A Na Luật, và Mahà Bhadrika tức Ma Ha Bạt Đề anh của Bà Sa
đều đã xuất gia từ trước, trong nhóm Kiều trần Như). Hăng hái nhất trong
số vương đệ là A Na Luật. A Na Luật cho gọi ngay người thợ cạo tên là Ưu
Ba Ly (Upàli) vốn là nô lệ hầu hà Bạt Đề ngày trước, đến cạo đầu cho
mình. Ưu Ba Ly thấy cảnh xuất gia vui vẽ của các vương tử thì khóc nức
nở, tủi hổ cho thân phận mình, vì giai cấp mà ngay cả việc muốn thoát
tục xuất gia cũng không được phép.
Nhân gặp Xá Lợi Phất, Ưu Ba Ly đem tâm
sự trình bày, được Xá Lợi Phất chuyển trình lên Phật và Phật chấp thuận
ngay. Đây là người nô lệ Thủ Đà La đầu tiên xuất gia. Vì Ưu Ba Ly lớn
tuổi hơn Bạt Đề, và để thể hiện giáo pháp bình đẳng của mình. Phật muốn
Bạt Đề phải đảnh lễ Ưu Ba Ly. Cách đối xử này khiến Ưu Ba Ly vô cùng xúc
động và dõng mãnh tinh tấn tu hành, về sau được dự vào hàng Thập Thánh
chúng, Trì giới đệ nhất. Trong đại hội kiết tập lần đầu dưới quyền chủ
tọa của Ma Ha Ca Diếp, chính Ưu Ba Ly là vị chủ trì kiếp tập Luật tạng
từ đó mà có bộ Bát Thập Tụng Luật căn bản đầu tiên.
Trong số các vương tử cùng xuất gia một
lần với Ưu Ba Ly, về sau có hai người cũng được dự vào hàng Thập Thánh
chúng là A Na Luật, Thiên nhãn đệ nhất và A Nan, Đa văn đệ nhất.
Ở trong vương cung chỉ mấy hôm, sau đó
Phật dẫn đệ tử ra ngoài thành, trú đóng tại rừng Ni Câu Đà (Niagirdha),
Phật thấy Tịnh Phạn Vương càng ngày càng già yếu mà các lân quốc bốn
phía đều là những nước lớn có ý dòm ngó Ca Tỳ La, trong khi ấy La Hầu La
(Rahula) còn non dại, và vương đệ Nan Đà (Nanda) lại chỉ say mê tửu sắc,
suốt ngày mãi mê quấn quýt bên cô vợ đa tình là Tôn Đà Lỵ (Sundari). Bất
nhất nếu phụ vương trăm tuổi, vận mệnh dân chúng Ca Tỳ La thật như trứng
để đầu đẳng. Nghĩ đến tương lai đen tối ấy, Phật bèn phương tiện bày kế
dỗ La Hầu La và Nan Đà tạm thời xuất gia ít lâu để rèn luyện đức tánh
trước khi kế vị cha ông.
Trước tiên, Phật cho gọi La Hầu La đến
rừng Ni Câu Đà, bảo Xá Lợi Phất làm lễ thế phát cho La Hầu La thọ giới
sa di. Đây là vị sa di đầu tiên, vì hoàn cảnh nên Phật phương tiện chế
ra giới pháp cho nhập chúng. Nhưng nhờ túc duyên, về sau La Hầu La quyết
chí tu hành và được dự vào hàng Thập Thánh chúng, Mật hạnh đệ nhất.
Sau khi La Hầu La xuất gia, một hôm Phật
mang bình bát đến khất thực trước cổng nhà của Nan Đà, dụ Nan Đà vào
rừng Ni Câu La, đem những lạc thú cỏi trời nói cho Nan Đà nghe, khiến
Nan Đà say mê, đành hy sinh người đẹp trần gian là Tôn Đà Lỵ để mong về
sau được hưởng lạc thú thiên giới với vô số tiên nữ đẹp hơn ở cõi trời.
Sơ phát tâm của Nan Đà vốn chỉ nhằm mỗi mục đích ấy. Nhưng nhờ Phật khéo
giáo hóa, về sau Nan Đà nhất quyết tu luôn và cũng chứng quả A la hán.
Vì vậy mà vương vị Ca Tỳ La kế tiếp Tịnh Phạn Vương đáng lý phải về tay,
hoăïc của Nan Đà hoặc của La Hầu La, thì về sau thuộc về Ma Ha Nam tức
là Ma Nam Câu Ly, một trong năm đệ tử đầu
