Trang nhà Quảng Đức

Tiếng Anh

Cao Tăng Pháp Hiển

HT. Thích Trí Quang

 

Mục Lục Ghi Chú-Pháp Hiển Ghi Sau Khi Duyệt Truyện Cao Tăng Pháp Hiển I. Lời Dẫn II. Truyện Cao Tăng Pháp Hiển: A. Câu Mở Đầu B. Bài 1 C. Bài 2 D. Bài 3 E. Bài 4 F. Bài 5 G. Bài 6 H. Bài 7 I. Bài 8 J. Bài 9 K. Bài 10 L. Bài 11 M. Bài 12 N. Bài 13 O. Bài 14 P. Bài 15 Q. Bài 16 R. Bài 17 III. Tiểu Truyện Cao Tăng Pháp Hiển A. Câu Mở Đầu B. Tiểu Truyện Cao Tăng Pháp Hiển Ghi Chú - Pháp Hiển Thành tựu công nghiệp là vì biết quên cái mình trọng để trọng cái mình quên. Pháp Hiển

Ghi Sau Khi Duyệt Truyện Cao Tăng Pháp Hiển

Trong khi dịch truyện ngài Pháp Hiển, điều đáng tiếc là tôi không có bản Phật quốc ký địa lý khảo chứng của Thanh Đinh Khiêm, tác phẩm được Đinh Phúc Bảo và Lương Khải Siêu khen và giới thiệu. Nếu có thì địa danh trong truyện đã được ghi chú tên mới cả. Cầu mong có ngày và có người làm việc này.

Tại Aán Độ và tại Tích Lan, ngài Pháp Hiển đã tìm và chép những văn bản sau đây:

1. Luật của Đại chúng bộ, "phong phú và đầy đủ nhất".

2. Luật của Thuyết hữu bộ, 7 ngàn kệ.

3. Luận Tạp a tì đàm tâm của Thuyết hữu bộ, 6 ngàn kệ.

4. 1 bộ kinh, 2 ngàn rưỡi kệ.

5. Kinh Phương Đẳng Bát Nê Hoàn, 5 ngàn kệ.

6. Luận của Đại chúng bộ.

7. Luật của Sa di tắc bộ.

8. Trường A Hàm.

9. Tạp A Hàm.

10. Tạp tạng.

Lúc về, ngài Pháp Hiển đi nhờ thuyền buôn, bị bão, lạc đường. Trên hải trình gian nguy, ngài" chỉ sợ mất kinh tượng, nên nhất tâm mà niệm Quan Âm đại sĩ". Rồi về nước thì dịch được 3 bộ "hơn trăm vạn chữ". "Những kinh luật luận khác chưa được dịch ra". Chưa được dịch ra thì bất hạnh cho Pg Trung Hoa. Nhưng bất hạnh hơn nữa là chưa được dịch ra mà không cất giữ được. So với việc tìm kiếm, sao chép, và đem về, thì việc cất giữ có khó khăn nguy hiểm gì đâu! Vậy mà không cất giữ được, tệ hơn nữa, không cất giữ, không có ý thức cất giữ! Sự tình như vậy không những chỉ đáng thống trách cho Pg Trung Hoa, mà trước hết, thật đáng thống trách đối với công đức của bậc vĩ nhân Pháp Hiển.

Mồng 9 tháng 5, 2537. Trí Quang

Lời Dẫn

Cái gương quên mình cầu pháp của ngài Pháp Hiển đã làm mối khuyến khích cho các vị khác, trong đó có ngài Huyền Tráng. Truyện của ngài được viết cách nay 16 thế kỷ, đã được dịch ra Anh văn*, Pháp văn* và Đức văn.

Truyện có cái tên rất ổn là Phật Quốc Ký, ghi về nước Phật. Tôi ngờ tên này mơí do chính ngài Pháp Hiển tự đặt. Nhưng tên này chỉ thấy nói riêng, còn chính truyện thì ghi Cao tăng Pháp Hiển truyện (Truyện của Cao tăng Pháp Hiển) mang số hiệu 2085 của Đại chính tân tu đại tạng kinh (Chính 51/857-866).

Ngoài ra còn 1 tiểu truyện do Cao tăng truyện ghi (Chính 50/337-338). Tiểu truyện này tôi không trích dịch và phụ lục ra đây, vì có ghi mấy chi tiết mà tôi e rằng người ghi nghe thêm. Nếu mấy chi tiết đó mà ngài Pháp Hiển tự ghi, thì truyện ngài còn thiếu nhiều chi tiết lắm.

Trở lại mà nói, truyện ngài Pháp Hiển được viết cách nay 16 thế kỷ, thì dĩ nhiên truyền thuyết và huyền thoại đều nói như thật. Nhưng chất thật thì rõ ràng, và tôi ngờ rằng chất thật này ngài Pháp hiển đã lược bỏ chi tiết không ít. Thôi thì được sự tự ghi ngần này cũng thừa cho ta hiểu và cảm phục.

Thế nhưng khi tôi dịch truyện ngài Pháp Hiển thì thâm tâm muốn nói đến sự cứu hộ của Quan âm đại sĩ sự cứu hộ mà còn có nhiều hơn nữa đối với ngài Huyền Tráng sau này.

 

Mười chín tháng hai, 2534 (1991)

Trí Quang

 

Truyện Cao Tăng Pháp Hiển

(Triều đại Đông Tấn, Sa môn Thích Pháp Hiển tự ghi việc du hành Thiên trúc)

 

(1)

Pháp hiển tôi ngày trước ở Trường An, buồn vì Luật tạng quá thiếu, nên năm kỷ hợi (1) , hiệu Hoằng Thỉ thứ 2, cùng các pháp hữu Tuệ Cảnh, Đạo Chỉnh, Tuệ Ưùng, Tuệ Ngôi, nguyện đến Thiên Trúc (2) tìm cầu Luật tạng.

Khởi đi từ Trường An, vượt đất Lũng, đến nước Càn Qui, kiết hạ ở đó. Kiết hạ rồi đi tới nước Nhục Đàn, vượt núi Dưỡng Lâu, đến trấn Trương Dịch. Trấn này bấy giờ đại loạn, đường sá không thông. Trấn vương ân cần, nên lưu lại cho vương làm thí chủ. Do vậy mà được gặp các thầy Trí Nghiêm, Tuệ Giản, Tăng Thiệu, Bảo Vân, Tăng Cảnh, mừng vì đồng chí hướng nên cùng nhau kiết hạ. Kiết hạ rồi đi tới xứ Đôn Hoàng.

(2)

Đôn Hoàng từ đông sang tây chừng 80 dặm, từ nam đến bắc chừng 40 dặm. Dừng lại đây hơn 1 tháng. Rồi tôi cùng 4 thầy theo sứ bộ đi trước, chia tay với nhóm thầy Bảo Vân tại Đôn Hoàng, và thái thú Lý Hạo cấp đồ vượt sa mạc.

Sa mạc có lắm gió nóng quái quỉ, gặp nhằm là chết, không ai toàn mạng. Trên không có chim bay, dưới không có thú chạy. Nhìn phía nào cũng ngút mắt. Muốn tìm hướng đi mà không biết nên đi về hướng nào, chỉ biết lấy xương khô của người chết làm dấu mà đi. Đi 17 ngày, kể có đến 1.500 dặm, thì đến được quốc gia Thiện Thiện.

Thiện Thiện đất gập ghềnh, mỏng và xấu. Đồ mặc dân gian gần như Trung Hoa (3) , chỉ khác cái áo dạ bện lông thành từng mảnh. Quốc vương tôn thờ Phật pháp. Cả nước có hơn 4.000 tăng sĩ, tất cả đều là tiểu thừa. Dân gian và tăng sĩ đều làm theo cách của Thiên Trúc, chỉ tinh thô khác nhau. Từ Thiện Thiện đi về hướng tây, các nước đều như vậy. Chỉ ngôn ngữ (4) là bất đồng. Nhưng tăng sĩ thì ai cũng học sách và tiếng Thiên Trúc.

Dừng ở Thiện Thiện 1 tháng thì đi theo hướng tây bắc, 15 ngày đến quốc gia Ô Di. Nước này tăng sĩ cũng có hơn 4.000 và cũng là tiểu thừa. Phép tắc nghiêm chỉnh. Nhưng tăng sĩ Trung Hoa đến đây không dự vào tăng chúng địa phương. Tôi được Công Tôn lo liệu (5) nên dừng lại hơn 2 tháng. Và do vậy mà tại nước Ô Di này được gặp lại nhóm thầy Bảo Vân. Nhưng người Ô Di thiếu lễ nghĩa, đãi khách rất bạc, nên các thầy Trí Nghiêm, Tuệ Giản, Tuệ Ngôi, phải trở lại xứ Cao Xương để kiếm hành trang. Tôi nhờ Công Tôn cung cấp (6) nên đi thẳng về hướng tây nam. Đường đi không có người ở. Đi rất gian nan. Nỗi khổ thật hết cách so sánh. Đi 1 tháng 5 ngày thì đến quốc gia Vu Điền.

Vu Điền nước giàu, dân thịnh, ai cũng tôn thờ Phật pháp, lấy niềm thích thú Phật pháp mà sống vui với nhau. Tăng sĩ có vài vạn, phần nhiều theo đại thừa, và cùng ăn đồng chúng. Dân chúng cư trú như có phân bố. Nhà nào cũng xây tháp nhỏ trước cửa, nhỏ nhất cũng cao đến vài trượng. Lại làm tăng phòng cung cấp khách tăng, kèm theo những đồ cần dùng khác. Quốc vương Vu Điền sắp đặt cho chúng tôi ở chùa (7) . Chùa này tên Cù Ma Đế, thuộc đại thừa, có 3.000 tăng sĩ, cùng ăn theo tiếng báo hiệu (8) . Vào nhà ăn thì uy nghi tề chỉnh, ngồi theo thứ lớp, và yên lặng hoàn toàn. Chén bát cũng không khua ra tiếng. Người (9) thêm đồ ăn cũng không gọi nhau mà chỉ lấy ngón tay ra dấu.

Các thầy Tuệ Cảnh, Đạo Chỉnh Và Tuệ Đạt đã đi trước, hướng đến quốc gia Kiệt Xoa. Còn chúng tôi muốn xem Đại lễ rước tượng nên đình lại 3 tháng. Vu Điền có 4 chùa lớn, chưa kể các chùa nhỏ. Từ mồng 1 tháng 4, trong hoàng thành đã quét dọn đường sá, trang hoàng phường khóm. Trên cửa hoàng thành căng màn lớn, trang trí mọi sự. Quốc vương cùng hoàng hậu và thế nữ ở trong màn ấy. Tăng sĩ chùa Cù Ma Đế là đại thừa, quốc vương trọng vọng, nên rước tượng trước hết. Bằng cách cách hoàng thành ba bốn dặm, làm một cỗ xe 4 bánh, cao hơn 3 trượng, trông như cung điện di chuyển, với sự trang hoàng bằng 7 chất liệu quí báu, treo lụa, treo cờ và cắm lọng. Tượng Phật đứng trong xe, có 2 vị Bồ tát hầu và chư thiên hầu theo. Các tượng hầu cũng trau vàng bạc, treo lên trong không. Tượng Phật rước đến cách cửa hoàng thành 100 bước thì quốc vương lột vương miện, thay áo mới, đi chân không, cầm hoa hương, cùng tùy tùng ra khỏi hoàng thành, đón rước tượng Phật, đầu mặt lạy dưới chân tượng, rãi hoa, dâng hương. Khi tượng vào hoàng thành thì từ màn lớn trên cửa, hoàng hậu cùng thế nữ tung rải các thứ hoa, rơi xuống nườm nượp. Sự trang trọng hiến cúng như vậy mỗi xe mỗi khác, đối với tất cả các xe sau này. Mỗi chùa rước tượng 1 ngày, khởi từ mồng 1 đến 14 tháng 4 mới hết. Rước tượng hết rồi quốc vương và hoàng hậu mới về cung.

Phía tây hoàng thành Vu Điền, cách bảy tám dặm có chùa tên Vương Tân, kiến thiết đã 80 năm, trải qua 3 triều vua mới hoàn thành. Chùa cao 25 trượng, chạm khắc văn vẻ, thếp phủ vàng bạc, sử dụng mọi thứ ngọc mà làm thành. Chùa có tháp lớn, sau tháp lớn là điện Phật, trang hoàng tốt đẹp, cột kèo cửa ngõ toàn thếp bằng vàng. Lại cất riêng tăng phòng, cũng tráng lệ hết nói. Quốc vương 6 nước phía đông Tuyết Sơn có bảo vật gì giá trị nhất cũng phần nhiều hiến tặng chùa Vương Tân này, chứ dùng đến rất ít.

Hết tháng 4, Đại lễ rước tượng xong rồi, một mình thầy Tăng Thiều đi theo đạo sĩ người Hồ mà đến nước Kế Tân. Còn chúng tôi đi đến quốc gia Tử Hợp. Đi đường 25 ngày thì đến. Quốc gia ấy quốc vương tinh tiến, tăng sĩ hơn 1.000, phần nhiều là đại thừa. Dừng lại ở đây 15 ngày, chúng tôi đi về hướng nam, 4 ngày thì đến lĩnh vực Tuyết Sơn (10) . Trong lĩnh vực này, trước hết chúng tôi đến kiết hạ tại quốc gia Huy. Kiết hạ rồi đi theo đường núi 25 ngày, đến quốc gia Kiệt Xoa, gặp nhau với nhóm thầy Tuệ Cảnh, lại đúng vào lúc quốc vương Kiệt Xoa tổ chức Ban giá việt. Ban giá việt, tiếng Trung hoa là Đại hội 5 năm 1 lần. Khi đại hội thì mời chư tăng mọi nơi cùng đến vân tập. Vân tập rồi chỗ ngồi chư tăng được trần thiết, treo lụa, treo cờ và cắm lọng. Lại làm hoa sen bằng vàng bằng bạc đặt sau chỗ ngồi chư tăng, trải lên trên chỗ ngồi ấy những tấm tọa cụ sạch sẽ. Quốc vương cúng dường đúng phép trong 1 tháng, 2 tháng hay 3 tháng, và phần nhiều cử hành vào mùa xuân. Cúng dường rồi, quốc vương lại khuyến khích quần thần cúng dường trong 1 ngày 2 ngày cho đến 7 ngày. Sau đó quốc vương đem ngựa của mình cho trọng thần cưỡi, lại đem lụa trắng, mọi thứ quí giá, và những vật dụng cần dùng của chư tăng, cùng quần thần phát nguyện cúng dường chư tăng, rồi xin chư tăng mà chuộc lại (11) những thứ quí giá.

Kiệt xoa là xứ lạnh vì Tuyết Sơn, không thể sản xuất những thứ lúa khác, mà chỉ có lúa mạch. Chư tăng làm lễ thọ tuế (12) rồi là sương giá đổ xuống, nên quốc vương xứ ấy thường thỉnh chư tăng đến mùa lúa mạch chín mới làm lễ thọ tuế. Kiệt Xoa lại có ống nhổ của Phật, làm bằng đá, màu sắc như bát ứng khí của Phật. Lại có 1 cái răng Phật, được quốc dân xây tháp tôn thờ. Kiệt Xoa có hơn 1.000 tăng sĩ, toàn là tiểu thừa.

Từ Tuyết Sơn trở về hướng đông, phục sức dân gian cũng gần giống Trung Hoa (13) , cũng chỉ khác nhau ở cái áo dạ. Phép tắc tăng sĩ thì càng gần Tuyết Sơn càng tinh hơn lên, không thể ghi hết. Kiệt Xoa là quốc gia chính giữa lĩnh vực Tuyết Sơn. Từ Tuyết Sơn tới trước, cỏ cây trái hạt đều khác Trung Hoa, chỉ 3 thứ tre, lựu và mía là giống. Từ Kiệt Xoa đi về hướng tây là hướng về bắc bộ Thiên Trúc. Chúng tôi đi đường 1 tháng thì vượt qua Tuyết Sơn. Tuyết Sơn có tuyết cả mùa đông và mùa hè, lại có rồng độc, phật ý là phun gió độc, mưa tuyết, thổi bay lên cát, sỏi và đá, gặp phải thì vạn người không còn một. Vì vậy mà thổ dân gọi là Tuyết Sơn.

(3)

Vượt qua Tuyết Sơn rồi, chúng tôi đến lĩnh vực bắc bộ Thiên Trúc. Mới vào lĩnh vực này thì có 1 quốc gia nhỏ tên là Đà Lịch, cũng có tăng sĩ và toàn là tiểu thừa. Quốc gia này, xưa kia, có 1 vị La hán dùng thần thông lực đưa 1 người thợ bậc thầy lên cung Đâu suất quan sát Di Lạc đại sĩ, coi cao thấp mặt mũi thế nào, rồi về xuống tạc tượng đại sĩ bằng gỗ. Trước sau lên xuống quan sát 3 lần, tượng mới hoàn thành. Tượng cao 8 trượng, mu bàn chân dài đến 8 thước (14) , những ngày chay thường có ánh sáng. Các vị quốc vương đua nhau cúng dường, và đến nay vẫn còn tại quốc gia Đà Lịch.

Chúng tôi lại xuôi theo hướng tây nam Tuyết Sơn, đi 15 ngày. Đường đi gian nan, cao và nguy hiểm. Núi toàn đá, dựng đứng như vách, và cao đến cả ngàn nhẫn. Nhìn hoa cả mắt. Muốn bước tới thì không biết đặt chân vào đâu. Phía dưới lại có sông Tân đầu. Người xưa có kẻ xoi đá thông đường, đặt thang bên cạnh, có đến 700 nấc (15) . Vượt thang rồi, bước nhẹ trên giây treo lớn mà qua sông. Sông thì 2 bờ cách nhau gần 80 bước. Cửu Dịch ghi chép, Trương Mạch và Cam Anh đời Hán, đều không đến đây.

Chư tăng có người hỏi tôi, rằng có thể biết được sự mở đầu của Phật pháp đi về hướng đông (15b) chăng. Tôi nói, tôi hỏi người Đà Lịch thì ai cũng nói, các bậc già và xưa tương truyền rằng, từ khi tạo lập tượng Di Lạc đại sĩ thì tự có tăng sĩ Thiên Trúc mang kinh luật vượt qua sông Tân Đầu này. Tượng được tạo lập quãng bách kỷ thứ 3 sau Phật nhập diệt, tính ra là thời đại Bình vương nhà Châu. Do đó mà nói thì Phật pháp lưu hành qua hướng đông là bắt đầu từ tượng Di Lạc đại sĩ. Phi đại sĩ kế tiếp đạo của đức Thích tôn thì ai làm cho Phật pháp được lưu thông để người biên địa cũng biết Phật pháp? Thế mới biết thầm kín mở đầu cho vận hội Phật pháp vốn không phải là việc của con người. Và thế thì cái mộng của Minh đế nhà Hán cũng có nguyên ủy mà có.

Qua sông Tân Đầu là đến quốc gia Ô Trường (16). Ô Trường là chính bắc bộ Thiên Trúc. Cả nước nói tiếng trung bộ Thiên Trúc. Trung bộ Thiên trúc là vùng được gọi là xứ trung tâm (17). Dân gian Ô Trường ăn với mặc cũng giống trung bộ Thiên Trúc. Phật pháp rất thịnh. Gọi chỗ ở của chư tăng là chùa, và có đến 500 chùa, toàn là tiểu thừa. Nếu có tỷ kheo khách đến thì ai cũng được cúng dường 3 ngày. Sau đó mới yêu cầu khách tự liệu cho yên chỗ. Trong quốc gia Ô Trường thường tương truyền với nhau, rằng Phật đến bắc bộ Thiên Trúc là đến quốc gia này. Phật để dấu chân lại ở đây, và dấu chân ấy thấy dài hay ngắn là tùy tâm niệm của người nhìn. Dấu chân ấy hiện nay vẫn còn như vậy. Lại có viên đá Phật phơi y, có chỗ Phật hóa độ rồng dữ, tất cả hiện nay vẫn còn. Viên đá Phật phơi y thì cao 1 trượng 4 thước, rộng chừng 2 trượng, một bên bằng phẳng.

Các thầy Tuệ Cảnh, Tuệ Đạt Và Đạo Chỉnh đi trước, hướng đến nước có ảnh của Phật là quốc gia Na Kiệt, còn chúng tôi kiết hạ tại quốc gia Ô Trường này. Kiết hạ rồi đi xuống phía nam, đến quốc gia Tú Ha Đa. Ở đây Phật pháp cũng thịnh. Có chỗ Đế Thích thử Bồ tát bằng cách hóa ra chim ưng và chim bồ câu, đòi Bồ tát cắt thịt đổi chim bồ câu ấy. Phật thành đạo rồi, cùng các đệ tử du hóa đến đây, nói rằng chỗ này vốn là nơi Như Lai cắt thịt đổi chim bồ câu. Quốc dân Tú Ha Đa nhân đó mà biết, và dựng tháp chỗ ấy, trang sức bằng vàng bạc.

Từ Tú Ha Đa đi về hướng đông 5 ngày thì đến quốc gia Kiền Đà Vệ, nơi trị vì của vương tử Pháp Ích, con A Dục vương. Khi Phật làm Bồ tát thì tại đây đã lấy mắt cho người. Cái chỗ Phật làm việc ấy cũng được dựng tháp lớn, trang sức vàng bạc. Kiền Đà Vệ phần nhiều theo tiểu thừa.

Từ Kiền Đà Vệ đi về hướng đông 7 ngày thì đến quốc gia Trúc Sát Thi La. Trúc Sát Thi La, Trung hoa dịch nghĩa là cắt đầu. Khi Phật làm Bồ tát, tại đây đã cắt đầu cho người, nhân đó mà có cái tên ấy. Lại đi 2 ngày nữa về hướng đông thì đến chỗ Phật đem thân cho cọp đói ăn. Cả 2 chỗ này cũng được dựng tháp lớn, cũng trang sức bằng các thứ vàng ngọc. Quốc vương, đại thần và dân chúng các nước đua nhau cúng dường, rải hoa và thắp đèn liên tục không dứt. Gồm với 2 tháp ở trên, người Trúc Sát Thi La gọi là 4 ngôi tháp lớn.

Từ Kiền Đà Vệ mà đi về hướng nam 4 ngày thì đến quốc gia Phất Lâu Sa. Xưa kia, Phật cùng đệ tử du hóa đến quốc gia này, có nói với tôn giả A Nan, rằng sau khi Như Lai nhập diệt, sẽ có vị vua tên Kế Nị Dà dựng tháp ở đây. Sau quả có vua Kế Nị Dà ra đời, và khi vua xuất hành quan sát, thì Đế Thích muốn gợi ý cho vua, nên hiện làm đứa bé chăn bò, xây tháp giữa đường. Vua hỏi cháu muốn làm gì vậy, đứa bé nói làm tháp Phật. Vua bảo tốt lắm. Rồi chính trên cái tháp đứa bé xây mà vua xây 1 ngôi tháp, cao hơn 40 trượng, trang sức bằng các thứ vàng ngọc. Mọi tháp chùa mà tôi đã thấy, không đâu tráng lệ bằng ngôi tháp này. Tương truyền rằng tất cả tháp trong đại lục Diêm phù, chỉ tháp này hơn cả. Vua xây tháp rồi, cái tháp nhỏ của đứa bé xây tự xuất ra phía nam của tháp lớn, cao chừng 3 thước.

Bát ứng khí của Phật cũng ở quốc gia Phất Lâu Sa. Xưa kia, quốc vương Nhục Chi đem đại quân đến đánh quốc gia Phất Lâu Sa là muốn chiếm lấy bát ấy. Đánh thắng rồi, quốc vương Nhục Chi, với lòng tín ngưỡng Phật pháp, muốn đem bát đi nên cúng dường rất lớn. Cúng dường rồi, quốc vương cho trang hoàng voi lớn, đặt bát lên trên. Nhưng voi mọp xuống, không bước tới được. Quốc vương lại làm cỗ xe 4 bánh để chở bát. Cỗ xe có 8 con voi kéo, cũng không đi tới được. Quốc vương biết cơ duyên của mình với bát của Phật chưa đến, rất hổ thẹn và than thở. Tức thì ngay nơi chỗ này, quốc vương Nhục Chi xây tháp và chùa, đặt người trấn giữ, và cúng dường nhiều cách. Chùa ấy chư tăng có hơn 700. Hằng ngày mặt trời sắp đứng bóng thì chư tăng thỉnh bát ra cho dân chúng cúng dường, rồi mới ăn cơm ngọ. Chiều tối, khi đốt hương cũng làm như vậy. Bát ấy của Phật có thể chứa 2 đấu. Màu sắc tổng hợp mà đen nhiều hơn, 4 phía rõ ràng, và dày chừng 2 phân. Bát rất tươi sáng. Người nghèo bỏ một ít hoa là đầy. Người giàu muốn cúng nhiều hoa, thì dẫu bỏ đến trăm ngàn vạn hộc cũng không đầy.

(4)

Các thầy Bảo Vân và Tăng Cảnh cúng dường bát của Phật rồi là trở về. Các thầy Tuệ Cảnh, Tuệ Đạt và Đạo Chỉnh đã đi trước đến quốc gia Na Kiệt cúng dường ảnh Phật, răng Phật và xương đỉnh đầu của Phật. Thầy Tuệ Cảnh bịnh, thầy Đạo Chỉnh ở lại chăm sóc. Chỉ một mình thầy Tuệ Đạt trở về nước Phất Lâu Sa gặp nhau. Nhưng rồi các thầy Tuệ Đạt, Bảo Vân và Tăng Cảnh trở về Trung Hoa. Thầy Tuệ Cảnh đáng lẽ mất (18) tại chùa thờ bát của Phật. Do vậy mà chỉ còn một mình tôi đi tới chỗ có xương đỉnh đầu của Phật. Đi theo hướng tây, 16 do tuần thì đến quốc đô Hê La, thuộc quốc gia Na Kiệt. Trong quốc đô Hê La có tinh xá tôn trí xương đỉnh đầu của Phật. Tinh xá được thếp toàn vàng, trang sức bằng 7 thứ quí báu. Quốc vương Na Kiệt kính trọng xương đỉnh đầu của Phật, sợ người cướp đoạt, mới bảo 8 người vọng tộc trong nước, mỗi người giữ một khuôn dấu, đóng dấu phong giữ. Cứ mỗi sáng sớm, 8 người cùng đến kiểm soát khuôn dấu của mình rồi mới mở cửa. Cửa mở rồi, dùng nước thơm rửa tay, thỉnh xương đỉnh đầu của Phật đặt ngoài tinh xá, trên tòa cao, với cái dĩa tròn bằng 7 thứ quí báu, dưới cái dĩa ấy có cái chuông bằng lưu ly úp trên tòa cao (19). Tất cả đều trang sức bằng ngọc châu không tròn. Xương đỉnh đầu của Phật màu vàng trắng, vuông tròn 4 tấc, phía trên nổi lên. Mỗi ngày, sau khi thỉnh ra, người trong tinh xá lên lầu cao, gióng trống lớn, thổi bầu lọ, gõ bản đồng. Quốc vương nghe thì đến tinh xá đem hoa hương cúng dường. Cúng dường rồi đội trên đỉnh đầu, tuần tự đi vào cửa đông và ra cửa tây. Sáng nào quốc vương cũng cúng dường lễ bái như vậy rồi mới lâm triều thính chính. Hàng cư sĩ trưởng giả cũng cúng dường rồi mới lo việc nhà. Ngày ngày như vậy, chưa bao giờ nhác, mệt. Cúng dường rồi thì thỉnh xương đỉnh đầu của Phật vào lại trong tinh xá. Ở đây có cái tháp tên Giải Thoát, làm bằng 7 thứ quí báu, khi mở khi đóng, cao cỡ 5 thước, dùng để tôn trí xương ấy. Trước cửa tinh xá, sáng nào cũng có người bán hoa hương. Ai muốn cúng dường thì mua. Quốc vương các nước khác cũng thường phái sứ giả đến cúng dường. Chỗ tinh xá vuông 40 bước, trời rung đất lở gì chỗ ấy cũng bất động.

Từ quốc đô Ha Lê đi về hướng bắc 1 do tuần thì đến quốc đô của quốc gia Na Kiệt. Quốc đô này vốn là chỗ Bồ tát dùng tiền bằng bạc mua 5 cánh hoa cúng dường đức Định Quang Như Lai (20) . Trong quốc đô cũng có tháp răng Phật, cũng được cúng dường như cách cúng dường xương đỉnh đầu của Phật. Đông bắc quốc thành, đi 1 do tuần thì đến 1 cửa hang, trong đó tôn trí tích trượng của Phật. Tại đây cũng xây tinh xá cúng dường. Tích trượng làm bằng gỗ đàn hương ngưu đầu, dài cỡ 1 trượng 6 hay 7, bọc bằng gỗ xoi ống, và cả trăm cả ngàn người nhắc lên cũng không nổi. Từ cửa hang đi về hướng tây, thì là nơi có cái y tăng già lê của Phật, cũng được xây tinh xá cúng dường. Tục Na Kiệt, hễ trời đại hạn thì quốc dân cùng nhau thỉnh y ra, lễ bái cúng dường, tức thì trời đổ mưa lớn.

Phía nam quốc đô Na Kiệt, đi một nửa do tuần thì có núi rộng lớn. Núi có cái phòng đá. Vách tây nam của phòng này là nơi Phật để ảnh lại. Vào trong phòng, đứng cách hơn 10 bước mà nhìn thì thấy ảnh như hình thật của Phật, với màu hoàng kim, tướng hảo và ánh sáng rõ ràng. Nhưng càng bước gần lại thì càng mờ, phảng phất như có mà thôi. Quốc vương các nước phái những công họa sư đến vẽ cũng không bằng được. Quốc dân Na Kiệt tương truyền với nhau, rằng cả ngàn đức Phật đều lưu ảnh lại ở đây. Phía tây phòng đá có ảnh, đi chừng 4 trăm bước, là chỗ mà khi Phật còn hay cạo tóc, cắt móng tay. Chỗ này Phật cũng tự cùng các đệ tử xây tháp, cao bảy tám trượng, để làm qui cách cho các tháp tương lai. Tháp ấy nay vẫn còn. Bên tháp có chùa. Trong chùa có hơn 700 tăng sĩ. Chỗ này còn có hàng ngàn tháp của chư vị La hán và Duyên giác.

Ở lại đây 3 tháng mùa đông rồi, tôi cùng 2 thầy (21) đi về hướng nam để vượt núi Tuyết sơn nhỏ. Núi này cũng mùa đông mùa hè đều có tuyết. Phía bắc núi ấy, trong bầu trời âm u gió lạnh thổi mạnh bạo, gặp phải thì ai cũng lạnh cứng miệng. Thầy Tuệ Cảnh không thể bước tới được nữa, miệng sủi bọt trắng, bảo tôi, rằng tôi không sống được, thầy hãy đi liền đi, không được chết cả. Nói rồi thầy mất (22). Tôi vỗ mà than, rằng bản nguyện không thành, số mạng như thế thì biết làm sao.

Tôi cố sức đi tới, qua được Tuyết Sơn nhỏ, đi về phía nam, đến quốc gia La Di. Quốc gia này gần đây có 3.000 tăng sĩ, theo cả đại thừa tiểu thừa. Tôi kiết hạ ở đây. Kiết hạ rồi đi xuống nữa phía nam, 10 ngày thì đến quốc gia Bạt na. Quốc gia này cũng có chừng 3.000 tăng sĩ, toàn là tiểu thừa. Từ đây đi về hướng đông 3 ngày thì lại qua đoạn khác của sông Tân Đầu. Đoạn này 2 bờ đều đất bằng. Qua sông rồi có 1 quốc gia tên Tỳ trà. Ở đây Phật pháp hưng thịnh, tăng sĩ học cả đại thừa tiểu thừa. Thấy người xuất gia Trung Hoa mà đến đây, các vị rất thương, nói sao người biên địa (23) mà biết xuất gia hành đạo, biết đi xa để cầu Phật pháp! Các vị cung cấp đủ những thứ cần dùng, tiếp đãi đúng phép.

Từ đây đi về hướng đông nam, dưới 80 do tuần, gặp chùa rất nhiều, tăng sĩ đến hàng vạn. Qua những chỗ này thì đến 1 quốc gia có tên Ma Đầu La. Rồi qua sông Bồ Na. Hai bên sông có đến 20 ngôi chùa, 3.000 tăng sĩ, Phật pháp càng thịnh.

Quốc vương các nước Thiên Trúc phía tây sa mạc đều tín ngưỡng Phật pháp, cúng dường chư tăng. Có khi các vị ấy bỏ vương miện, cùng thân quyến và quần thần tự tay bưng dọn đồ ăn cúng dường chư tăng. Bưng dọn rồi, các vị ấy trải tấm lót xuống đất, ngồi đối diện thượng tọa và chư tăng, chứ không dám ngồi trên giường ghế. Thời đại của Phật, phong cách các quốc vương cúng dường thế nào thì đến nay vẫn truyền lại thế ấy cho nhau.

(5)

Từ đây xuôi về hướng nam thì gọi là xứ trung tâm (24). Toàn xứ trung tâm nóng lạnh điều hòa, không có sương tuyết. Dân chúng an lạc, không có hộ tịch, phép quan. Chỉ có ai cày đất công mới đóng thuế. Muốn đi thì đi, muốn ở thì ở. Vua trị tội không dùng tử hình. Có tội thì chỉ phạt tiền, tùy việc nặng nhẹ. Dầu mưu phản đi nữa, chẳng qua chặt tay phải mà thôi. Hầu hạ chung quanh vua đều có bổng lộc. Cả xứ trung tâm, dân chúng không sát sinh, không uống rượu, không ăn hành tỏi, trừ những kẻ chiên trà la. Chiên trà la là những kẻ làm ác, ở riêng dân chúng. Khi vào thị thành, họ gõ cây để tự biểu thị, dân chúng biết mà tránh, không động chạm với họ. Cả xứ không nuôi heo gà, không bán sinh vật. Chợ không có địa điểm làm thịt và bán rượu. Mua bán đổi chác thì dùng vỏ ốc (25). Chỉ có chiên trà la, thợ săn và dân chài mới bán thịt.

Từ sau khi Phật nhập diệt, các quốc vương, trưởng giả và cư sĩ làm tinh xá cho chư tăng, cung cấp ruộng đất, nhà cửa, vườn tược, người giúp, bò trâu, chứng khoán, văn khế. Các thế hệ sau của các quốc vương cũng truyền lại cho nhau như vậy, không ai phế bỏ việc cúng dường ấy, nên đến nay vẫn còn. Chư tăng có phòng ốc, giường chăn, thực phẩm, y phục, không thiếu gì cả, và nước nào cũng đều làm như vậy. Chư tăng thì thường lấy công đức làm công việc, tụng kinh, ngồi thiền. Khách tăng đến thì chư tăng cũ đón tiếp, mang giúp y bát, cấp nước rửa chân, dầu xoa chân, và nước nghiền trái hạt dùng lúc phi thời. Ngay sau đó lại hỏi số tuổi thọ giới, rồi theo thứ tự của tuổi ấy mà khách tăng được cấp phòng thất, đồ nằm và những thứ khác, đúng như cách thức trong luật.

Chỗ chư tăng ở thì xây tháp các ngài Xá Lợi Phất, Đại Mục Liên, A Nan Đà, lại xây tháp luận, luật, kinh. Sau một tháng kiết hạ thì những người cầu phước khuyến hóa cúng dường, cúng dường nước nghiền trái hạt dùng lúc phi thời. Chư tăng thường tổ chức đại hội thuyết pháp. Thuyết pháp rồi cúng dường tháp ngài Xá Lợi Phất bằng hương hoa, đốt đèn suốt đêm, lại kiếm người biết đóng tuồng diễn lại cảnh khi ngài Xá Lợi Phất đang làm Bà la môn đến Phật xin xuất gia. Đối với các ngài Đại Mục Liên và Đại Ca Diếp cũng làm như vậy. Các tỷ kheo ni phần nhiều cúng dường tháp ngài A Nan Đà, bởi vì ngài này đã thỉnh cầu Phật cho phép nữ nhân xuất gia. Các sa di thì phần nhiều cúng dường ngài La Hầu La. Học luận thì cúng dường luận. Học luật thì cúng dường luật. Mỗi năm cúng dường 1 lần, và ai có ngày ấy. Đại thừa thì cúng dường kinh Đại bát nhã, bồ tát Văn Thù và bồ tát Quan Aâm.

Chư tăng làm lễ thọ tuế rồi, trưởng giả, cư sĩ, bà la môn, vân vân, đem những thứ y áo và vật dụng mà chư tăng cần dùng, đến cúng dường chư tăng. Chư tăng nhận rồi, ai cũng tự làm bố thí. Từ khi Phật nhập diệt đến giờ, những phong cách phép tắc mà thánh chúng (26) hành trì, đều được thừa truyền cho nhau chứ không bỏ mất.

(6)

Qua sông Tân Đầu rồi là đến lĩnh vực nam bộ Thiên Trúc. Bắt đầu từ đó cho đến biển nam, có bốn năm vạn dặm. Biển bằng phẳng, không có núi hay dòng nước lớn, chỉ có các sông. Từ đây đi về đông nam 18 do tuần thì có một quốc gia tên Tăng Già Thi. Quốc gia này là chỗ Phật trở xuống sau khi lên Đao Lợi 3 tháng thuyết pháp cho mẹ Ngài. Phật lên Đao Lợi, dùng thần thông lực không cho đệ tử tìm biết. Qua 7 ngày rồi, Ngài xả thần thông lực, nên tôn giả A Na Luật dùng thiên nhãn lực xa thấy Phật, và nói với tôn giả Đại Mục Liên, hãy lên hỏi thăm Phật. Tôn giả Đại Mục Liên lên liền, đầu mặt lạy ngang chân Phật, hỏi thăm Ngài. Hỏi thăm rồi, Phật bảo tôn giả, 7 ngày nữa Như Lai xuống lại Diêm Phù. Tôn giả Đại Mục Liên trở về báo tin như vậy. Bấy giờ quốc vương 8 nước lớn, cùng mọi thần dân, vì không thấy Phật đã lâu nên ai cũng khao khát trông đợi, và vân tập tại quốc gia Tăng Già Thi này mà chờ Phật. Lúc ấy có tỷ kheo ni Ưu Bát La tự nghĩ, hôm nay vua quan dân chúng đón Phật, mình là nữ nhân, làm sao được thấy Ngài trước hết. Nghĩ vậy nên tức thì dùng thần thông lực hiện ra làm vị Luân vương để được lạy Phật trước hết. Phật từ Đao Lợi về xuống thì 3 đường có cấp được hóa hiện ra. Phật hóa hiện và đi xuống trên đường ở giữa, có các cấp bằng 7 thứ quí báu. Phạn vương hóa hiện và đi xuống trên đường bạch kim, phía bên phải của Phật, và cầm quạt trắng mà hầu Ngài. Đế Thích hóa hiện và đi xuống trên đường tử kim, phía bên trái của Phật, và cầm lọng bằng 7 thứ quí báu mà hầu Ngài. Chư Thiên thì vô số, đi xuống theo Phật. Phật xuống rồi, 3 đường có cấp ấy lún xuống đất, chỉ còn lại 7 cấp. Sau này A Dục vương muốn thấy cái gốc cuối cùng của các cấp ấy nên bảo người đào bới. Đào bới đến lớp đất vàng mà vẫn không hết gốc ấy. A Dục vương càng kính tin, tức thì xây dựng tinh xá ngay trên các cấp, lại tạo tượng đứng cao 1 trượng 6 của Phật đứng ngay trên cấp chính giữa. Sau tinh xá, A Dục vương dựng một trụ đá, cao 20 khuỷu tay. Trên trụ đá tạc tượng sư tử. Nơi trụ đá, 4 bên đều có tượng Phật, trong ngoài trong suốt như lưu ly. Có 1 luận sư ngoại đạo tranh nhau chỗ này với sa môn. Sa môn thua lý, mới thề với ngoại đạo, rằng chỗ này nếu là của sa môn thì hãy có một sự linh nghiệm. Thề rồi, tượng sư tử trên đầu trục đá tức thì gầm lớn. Thấy sự linh nghiệm ấy, ngoại đạo run sợ, tâm phục và thoái lui.

Phật vì lãnh thọ thực phẩm chư thiên đến 3 tháng, nên thân Ngài tỏa ra hương thơm chư thiên, không còn như nhân gian. Do đó, Ngài tắm rửa thân mình, và sau người ta làm một cái nhà tắm ở chỗ ấy. Nhà tắm hiện nay vẫn còn. Cái chỗ tỷ kheo ni Ưu Bát La lạy Phật đầu tiên, nay cũng được dựng tháp.

Khi Phật còn, có tháp dựng chỗ Ngài cắt tóc và móng tay. Chỗ 3 đức Phật quá khứ và đức Phật Thích Ca ngồi thiền và kinh hành, chỗ tạo hình tượng các đức Phật, cũng đều có tháp, và đến nay vẫn còn cả. Chỗ Đế Thích và Phạn Thiên theo Phật về xuống, cũng được dựng tháp.

Có một trú xứ mà tăng ni có quãng 1.000 người, đều ăn đồng chúng, và học tổng hợp đại thừa tiểu thừa. Trú xứ này có con rồng tai trắng, làm thí chủ cho tăng ni, bằng cách làm cho quốc gia Tăng già thi lúa má phong phú, trái hạt chín nhiều, mưa gió đúng lúc, không gây tai họa. Do vậy mà tăng ni yên ổn. Tăng ni cảm cái ơn ấy nên làm cho rồng 1 cái tinh xá, trong có đặt chỗ ngồi. Tăng ni lại làm phước cho rồng bằng cách sắm sửa trai soạn và thay rồng cúng dường tăng ni. Hằng ngày tăng ni phái 3 vị đến trong tinh xá của rồng mà thọ thực. Mỗi năm kiết hạ rồi, rồng hóa làm rắn nhỏ, hai bên tai đều trắng. Tăng ni biết là rồng. Bèn lấy bồn đựng sữa đặt rồng vào, đem đến khắp thượng tọa và hạ tọa, rồng đều mọp xuống, như thể kính chào. Chào khắp rồi rồng ẩn. Mỗi năm rồng hiện một lần. Làm cho Tăng Già Thi nước giàu, dân thịnh, yên vui rất mực. Người các nước khác đến đây, không ai mà không được lo liệu, cung cấp những gì cần dùng.

Cách trú xứ nói trên, 50 do tuần về hướng tây bắc, có 1 ngôi chùa tên Đại Phần. Đại Phần là tên một ác quỉ. Ác quỉ này vốn đã được Phật giáo hóa. Người sau dựng tinh xá chính nơi chỗ giáo hóa này, và đem hiến cho 1 vị La hán. Vị này lấy nước rửa tay, nước nhỏ giọt xuống đất, chỗ này vẫn còn như cũ, quét trừ đi cũng thường hiện lên chứ không mất. Chỗ này lại có riêng 1 tháp Phật, quỉ thần tốt thường rưới quét, chưa bao giờ phải cần đến sức người. Có 1 quốc vương ngoại đạo nói, rằng đã thế thì ta cho nhiều binh sĩ đến ở đây để dồn thêm phân bẩn, coi các người quét rưới hết không. Quỉ thần tốt tức thì nổi gió lớn, thổi cho sạch hết.

Chỗ này lại có 100 tháp phụ, nhỏ. Người ta đếm suốt ngày cũng không biết được. Ai quyết ý muốn biết thì bên mỗi tháp đặt 1 người rồi đếm. Người ít hay nhiều gì rồi cũng không biết được.

Có 1 ngôi chùa có đến sáu bảy trăm tăng sĩ. Chùa có chỗ vị Duyên giác ngồi ăn, đất mềm và lớn bằng bánh xe lớn, mấy chỗ khác mọc cỏ, độc chỗ này không mọc. Lại có chỗ đất vị Duyên giác ấy phơi y, cũng không mọc cỏ, và dấu y ăn xuống đất đến nay vẫn còn.

Tôi kiết hạ tại tinh xá của rồng. Kiết hạ rồi đi tới theo hướng đông nam, 7 do tuần thì đến quốc đô Kế Nhiêu Di. Quốc đô này tiếp cận sông Hằng, có 2 ngôi chùa, toàn theo tiểu thừa. Cách quốc đô sáu bảy dặm về phía tây, tức bên bờ phía bắc sông Hằng, là chỗ Phật từng thuyết pháp cho đệ tử. Tương truyền rằng tại đây Phật đã nói về vô thường, khổ không, nói thân như bọt nước, vân vân. Chỗ này được dựng tháp, và nay vẫn còn.

Qua sông Hằng rồi đi về hướng nam, 3 do tuần thì đến 1 thôn, tên Ha Lê. Phật từng thuyết pháp, kinh hành và ngồi thiền trong thôn này, và những chỗ ấy đều được dựng tháp.

Từ đây đi về hướng đông nam, 10 do tuần thì đến quốc gia lớn Sa Kỳ. Ra cửa nam của quốc đô Sa Kỳ, nơi phía đông của đường đi, là chỗ Phật vốn ở đây nhấm dương chi rồi cắm xuống đất, tức thì sinh trưởng cây dương 7 thước, không hơn không kém. Ngoại đạo và bà la môn ganh ghét, nên hoặc chặt, hoặc nhổ, vất xa khỏi chỗ ấy, nhưng chỗ ấy vẫn sinh trưởng cây dương như cũ. Tại quốc đô Sa Kỳ cũng có chỗ 4 đức Phật kinh hành và ngồi thiền, được dựng tháp và tháp ấy vẫn còn như cũ.

(7)

Từ quốc đô Sa Kỳ đi về hướng nam, 8 do tuần thì đến quốc đô Xá vệ của quốc gia Câu Tát La. Quốc đô này dân chúng ít, chỉ có 200 nóc nhà, nên sáng sủa rộng rãi. Tức là quốc đô của Ba Tư Nặc vương trị vì. Chỗ tinh xá cũ của bà Đại ái đạo, chỗ giếng và vách của nhà trưởng giả Tu Đạt, chỗ Ương Quật Ma La đắc đạo, nhập diệt và hỏa thiêu, tất cả chỗ này người sau đều dựng tháp, và đều ở cả trong quốc đô Xá Vệ. Ngoại đạo và bà la môn ganh ghét, muốn phá hủy đi thì trời nổi giông chớp sấm sét, nên rốt cuộc không phá hủy được.

Ra cửa nam của quốc đô, đi 1 ngàn 200 bước, thì phía tây của đường đi là chỗ trưởng giả Tu Đạt kiến thiết tinh xá. Tinh xá mở cửa hướng đông. Hai bên cửa có 2 trụ đá. Trên trụ bên trái tạc hình bánh xe, trên trụ bên phải tạc hình con bò. Hai bên trái phải của tinh xá là nước hồ chảy trong sạch, cây cối còn tươi, và những thứ hoa thì có màu sắc khác nhau. Toàn khu tinh xá xanh tốt khả quan. Và đó chính là nơi được gọi là tinh xá Kỳ Hoàn.

Khi Phật lên Đao Lợi, thuyết pháp cho mẹ Ngài 90 ngày, Ba Tư Nặc vương vì nhớ và muốn thấy Phật, nên tạo tượng Phật bằng gỗ đàn hương ngưu đầu, tôn trí nơi chỗ Phật ngồi. Khi Phật về, vào tinh xá thì tượng ấy liền tránh đi và ra đón Phật. Phật bảo, Ngài cứ ngồi yên chỗ của Như Lai. Sau khi Như Lai nhập diệt, Ngài hãy làm chuẩn tắc cho 4 bộ đệ tử của Như Lai coi mà tạo tượng. Tượng lại ngồi lại chỗ của Phật Tượng này là đầu tiên của các tượng, người sau đều bắt chước. Phật thì do vậy mà dời qua ở tinh xá nhỏ phía nam, khác chỗ với tượng, và cách nhau 20 bước.

Tinh xá Kỳ Hoàn vốn có 7 tầng. Quốc vương và quốc dân các nước đua nhau cúng dường. Treo lụa, treo phan, cắm lọng, rải hoa, đốt hương, đốt đèn sáng luôn, và ngày ngày đều như vậy, không bao giờ ngừng. Nhưng rồi bị chuột tha tim đèn, làm cháy phan lọng, cháy lan cả tinh xá, 7 tầng cháy hết. Quốc vương và quốc dân các nước vô cùng buồn rầu, nghĩ rằng vị tượng đàn hương cũng bị cháy. Nhưng bốn năm ngày sau, mở cửa tinh xá nhỏ bên đông, bỗng thấy tượng ấy, nên ai cũng mừng hết sức. Bèn chung nhau trùng tu tinh xá được 2 tầng, rước tượng về lại chỗ cũ.

Tôi cùng thầy Đạo Chỉnh lần đầu tiên đến tinh xá Kỳ Hoàn. Nghĩ xưa kia Phật ở nơi đây đến 25 năm, mà mình sinh chậm, lại sinh ở xứ biên địa, cùng các thầy đồng chí hướng trải qua các nước, có người về, có người chết, ngày nay mới đến đây và thấy được chỗ Phật ở mà không thấy Phật nữa, lòng xiết bao bi cảm.

Chư tăng trong tinh xá ra hỏi chúng tôi, rằng các vị từ nước nào đến đây, tôi trả lời từ nước Trung Hoa. Chư tăng than rằng thật là kỳ lạ, người biên địa mà có thể đi cầu pháp và đến đây. Chư tăng lại bảo nhau, rằng các vị đại sư và hòa thượng của chúng ta thừa kế với nhau cho đến ngày nay, chưa ai thấy tăng sĩ Trung Hoa nào đến đây cả.

Tây bắc tinh xá, cách 4 dặm có khu rừng tên là Được Mắt. Xưa kia có 500 người mù dựa tinh xá mà ở đây. Phật thuyết pháp cho, và ai cũng phục hồi được mắt. Họ vui mừng, cắm gậy xuống đất. Gậy liền sinh trưởng cây lớn. Dân chúng trọng những cây ấy, không ai dám chặt, nên thành khu rừng, và lấy sự được phục hồi mắt mà đặt tên. Chư tăng tinh xá Kỳ Hoàn ăn ngọ rồi phần nhiều đến ngồi thiền trong khu rừng này.

Đông bắc tinh xá Kỳ Hoàn, cách sáu bảy dặm, bà Tỳ Xá Khư làm tinh xá thỉnh Phật và chư tăng, chỗ này vẫn còn.

Đại viện của tinh xá Kỳ Hoàn có 2 cửa, 1 hướng ra phía đông, 1 hướng ra phía bắc. Khu vườn rừng Kỳ Viên là chỗ trưởng giả Tu Đạt trải tiền vàng mà mua đất. Tinh xá được kiến thiết chính giữa, và Phật ở đây lâu nhất. Những chỗ Phật thuyết pháp, độ người, kinh hành, ngồi thiền đều dựng tháp cả, và đều có tên gọi. Lại có cả chỗ Tôn Đà Lÿ giết mình để phỉ báng Phật. Ra cửa đông tinh xá, đi 70 bước thì phía tây của đường đi là chỗ mà xưa kia Phật luận nghị với 96 học phái ngoại đạo, quốc vương, đại thần, cư sĩ và dân chúng vân tập ở đây mà nghe. Bấy giờ một nữ nhân ngoại đạo tên Chiên Giá Ma Na, sinh tâm ganh ghét, mới độn áo trước bụng như người có thai, đến giữa đại hội mà phỉ báng Phật. Đế Thích liền hóa ra chuột trắng, cắn giây thắt lưng. Giây đứt, áo độn rơi xuống đất, đất nứt ra, và nữ nhân đang sống mà vào địa ngục. Rồi lại có chỗ Điều Đạt dùng móng tay có thuốc độc muốn hại Phật, cũng bị đang sống mà vào địa ngục. Tất cả những chỗ như vậy người sau đều có làm dấu. Riêng chỗ nghị luận thì dựng tinh xá cao chừng 6 trượng, trong đó có tượng Phật ngồi. Phía đông của đường đi có 1 ngôi đền của ngoại đạo, được gọi là Bóng Che. Đền này đường hẹp mà đối diện với tinh xá, và cũng cao chừng 6 trượng. Gọi là Bóng Che, là vì mặt trời ở hướng tây thì bóng tinh xá của Phật chiếu qua che đền ngoại đạo, còn mặt trời ở hướng đông thì bóng đền ngoại đạo chiếu qua hướng bắc, không thể nào che được tinh xá của Phật. Ngoại đạo thường phái người giữ đền, quét rưới, đốt hương, thắp đèn mà dâng cúng. Nhưng sáng sớm đèn ấy dời qua trong tinh xá của Phật. Ngoại đạo tức giận, nói đây là tăng sĩ lấy đèn của ta mà cúng dường Phật, và lại làm hoài như thế. Ngoại đạo do vậy mà ban đêm tự rình chờ. Thì thấy chính thiên thần họ thờ đem đèn đi nhiễu quanh tinh xá của Phật 3 vòng mà cúng dường. Cúng dường rồi biến mất. Ngoại đạo mới biết Phật lớn hơn thiên thần, tức thì thoát ly gia đình mà xuất gia trong Phật pháp.

Lại có tương truyền rằng, gần đây có việc này cốt làm rối tinh xá Kỳ Hoàn. Tinh xá Kỳ Hoàn có 18 tăng xá, tăng xá nào cũng có chư tăng ở, chỉ có 1 tăng xá trống. Mà trung bộ Thiên trúc có 96 học phái ngoại đạo, ai cũng biết hiện tại và vị lai, cũng có đồ đệ, cũng khất thực nhưng không cầm bát ứng khí, cũng cầu phước bằng cách làm nhà phước đức bên đường lớn, với đủ phòng thất, giường nằm, đồ ăn, thức uống, cung cấp cho người đi đường, người xuất gia, và khách qua lại, nhưng kỳ vọng của họ khác với chư tăng. Riêng Điều Đạt cũng có đồ chúng, nhưng cúng dường 3 đức Phật quá khứ (27) mà không cúng dường đức Phật Thích Ca (28) .

Đông nam quốc đô Xá Vệ, cách 4 dặm, là nơi mà khi Lưu Ly vương muốn đánh nước Xá Di, Phật đứng bên đường đón can, chỗ Ngài đứng cũng được xây tháp.

Phía tây quốc đô Xá Vệ, cách 50 dặm, đến 1 ấp tên Đô Duy, đây là chỗ đức Phật Ca Diếp giáng sinh, chỗ Ngài gặp thân phụ, chỗ Ngài nhập diệt, và tất cả các chỗ đều có dựng tháp. Xá lợi toàn thân đức Phật Ca Diếp cũng được dựng tháp lớn. Đông nam quốc đô Xá Vệ, đi 12 do tuần, thì đến 1 ấp tên Na Tì Đà, đây là chỗ đức Phật Câu Lâu Tần giáng sinh, chỗ Ngài gặp phụ thân, chỗ Ngài nhập diệt, các chỗ này cũng đều xây tháp. Từ ấp này mà đi về hướng bắc, gần 1 do tuần, thì đến một ấp là chỗ đức Phật Câu Na Hàm Mâu Ni giáng sinh, chỗ Ngài gặp phụ thân, chỗ Ngài nhập diệt, đều được dựng tháp cả.

(8)

Từ đây mà đi về hướng đông, gần 1 do tuần, thì đến quốc đô Ca Duy La Vệ. Trong quốc đô bây giờ không vua, dân cư thưa thớt, chỉ có chư tăng và mươi hộ dân cư mà thôi. Thế nhưng chỗ cố cung Bạch Tịnh vương có tạc tượng mẫu hậu của thái tử Tất Đạt và tượng thái tử cưỡi voi trắng vào thai mẹ; chỗ thái tử đi ra cửa đông quốc thành gặp bịnh nhân nên quay xe trở về, các chỗ này cũng đều dựng tháp, kể cả chỗ A Di coi tướng thái tử. Chỗ thái tử cùng các ông Nan Đà đấu voi, bắn cung và tên bay về phía đông nam 30 dặm, cắm xuống đất làm cho nước suối ngầm vọt lên, người sau sửa chữa làm giếng cho người đi đường uống. Chỗ thái tử thành Phật rồi về thăm phụ vương; chỗ 500 con trai họ Thích xuất gia rồi hướng về tôn giả Ưu Ba Ly mà làm lễ thì địa chấn nổi lên đủ 6 hình thức; chỗ Phật thuyết pháp cho chư thiên, 4 vị Thiên vương giữ 4 phía làm cho phụ vương của Ngài cũng không vào được; chỗ Phật ngồi dưới cây Ni Câu Luật, xoay về hướng đông cho bà Đại Aùi Đạo cúng dường tăng già lê, thì cây ấy nay vẫn còn; chỗ Lưu ly vương tàn hại họ Thích, họ Thích chết thì ai cũng được đạo quả Tu đà hoàn; tất cả những chỗ này đều được dựng tháp, và những tháp ấy nay vẫn còn cả. Đông bắc quốc đô Ca Duy La Vệ, cách vài dặm có ruộng của vua, là chỗ thái tử đã ngồi dưới cây quan sát người cày. Xa ra 50 dặm nữa về hướng đông quốc đô Ca Duy La Vệ, là hoa viên của vua. Hoa viên có tên Luận Dân. Mẫu hậu thái tử vào hồ của hoa viên, tắm rửa rồi lên bờ phía bắc, đi 20 bước, cất tay vin nhánh cây, hướng về phía đông mà sinh thái tử. Thái tử xuống đất thì đi 7 bước, có 2 long vương tắm cho. Chỗ tắm ấy thành giếng, và cả hồ tắm nói trên nữa, nay chư tăng thường lấy nước uống.

Chư Phật thì có 4 chỗ thường có, một là chỗ thành chánh giác, hai là chỗ chuyển pháp luân, ba là chỗ luận nghị thắng ngoại đạo, bốn là chỗ về xuống khi lên Đao Lợi thuyết pháp cho mẹ. Những chỗ khác thì chỉ là thị hiện tùy thời cơ mà thôi.

Quốc gia Ca Duy La Vệ bây giờ hoang vắng, dân chúng thưa thớt, đường sá đáng sợ vì voi trắng và sư tử, không thể đi ẩu được.

Từ chỗ Phật giáng sinh mà đi về hướng đông, cách 5 do tuần thì có 1 quốc gia tên Lam Mạc. Quốc vương của quốc gia này cũng được một phần xá lợi của Phật, đem về dựng tháp và gọi là tháp Lam Mạc. Cạnh tháp có hồ, trong hồ có rồng, thường giữ tháp ấy, ngày đêm cúng dường. A Dục vương ra đời, muốn phá 8 tháp Xá Lợi để làm 84.000 tháp; phá 7 tháp rồi muốn phá tháp này, thì rồng hiện thân, đưa A Dục vương vào cung điện của mình, cho nhìn đồ mình cúng dường, rồi nói nhà vua cúng dường mà hơn như thế thì cứ phá tháp mà lấy xá lợi, tôi không giành với nhà vua. A Dục vương biết đồ cúng dường này không phải thế gian có được, nên đành trở lui. Chỗ này hoang vu, không ai rưới quét, chỉ có bầy voi lấy vòi hút nước rưới đất, lại lấy hoa hương gì có được mà cúng dường tháp. Có 1 tăng sĩ nước khác đến đây, muốn lạy tháp, gặp voi thì sợ quá, núp gốc cây mà nhìn, thấy voi cúng dường đúng cách, mới rất bi cảm, rằng ở đây không còn chùa nào để lo cúng dường tháp này, đến nỗi voi phải rưới quét! Tăng sĩ ấy liền xả giới tỷ kheo mà làm lại sa di, tự kéo cỏ cây, sửa dọn chỗ này sạch sẽ, khuyến hóa quốc vương mình xây chùa, rồi chính mình làm chủ ngôi chùa ấy. Chùa hiện nay có chư tăng ở. Việc này xảy ra gần đây, và từ đó đến nay thừa kế với nhau thường lấy sa di làm chủ chùa.

Từ đây đi về hướng đông, cách 3 do tuần, là chỗ thái tử bảo Xa nặc và ngựa trắng trở về, chỗ này cũng dựng tháp. Từ đây đi về hướng đông nữa, cách 4 do tuần là đến tháp tro của Phật, cũng có chùa ở đó.

(9)

Lại đi về hướng đông nữa, cách 12 do tuần thì đến quốc đô Câu Di Na Kiệt. Phía bắc quốc đô này là rừng Song Thọ, cạnh sông Hy Liên Thiền. Vùng này là chỗ Phật nằm xoay đầu hướng bắc mà nhập diệt, chỗ người đắc đạo cuối cùng là Tu Bạt, chỗ để kim quan của Phật mà cúng dường 7 ngày, chỗ Kim Cang lực sĩ buông kim xử, chỗ 8 quốc vương phân chia xá lợi của Phật, tất cả chỗ này đều dựng tháp, đều có chùa, và nay hiện còn. Tuy nhiên, quốc đô Câu Di Na Kiệt bây giờ dân chúng cũng ít ỏi, chỉ có một ít chư tăng và hộ dân.

Từ vùng này mà đi về đông nam, cách 12 do tuần thì đến chỗ mà các người Lê Xa muốn đuổi theo Phật khi Ngài sắp nhập diệt, nhưng Phật không cho. Họ luyến mộ Phật mà không chịu về. Phật hóa ra hào sâu và lớn, họ không vượt qua được. Phật cho bát ứng khí để làm tin, bảo họ về nhà mà dựng trụ đá. Trên trụ đá có khắc đề như vậy.

Từ đây mà đi về hướng đông, 10 do tuần thì đến quốc gia Tỳ Xá Ly. Phía bắc quốc đô Tỳ Xá Ly là tinh xá trùng các Đại Lâm. Đây là chỗ Phật từng ở, và là chỗ có tháp nửa thân của tôn giả A Nan. Trong quốc thành vốn có nhà của bà Yêm Bà La, bà làm tháp chỗ ấy hiến Phật, nay đang còn. Cách 3 dặm phía nam quốc đô, phía tây của đường đi, là chỗ bà Yêm Bà La đem vườn hiến Phật, làm chỗ ở của Ngài. Khi sắp nhập diệt, Phật đi với đệ tử ra khỏi cửa tây quốc đô Tỳ Xá Ly, xoay mình lại phía phải, nhìn quốc đô ấy mà nói với đệ tử, rằng đây là chỗ Như Lai đi lần cuối cùng. Người sau dựng tháp chỗ này.

Tây bắc quốc đô, cách 3 dặm, có ngôi tháp tên là Buông Cung Gậy. Có cái tên này là vì bên sông Hằng có 1 quốc vương. Hoàng hậu nhỏ của quốc vương sinh cái thai 1 khối thịt. Hoàng hậu lớn ganh ghét, bảo là sinh điềm xấu. Tức khắc đem bỏ vào cái hộp gỗ, ném xuống sông Hằng. Hạ lưu sông Hằng có 1 quốc vương đi du ngoạn, thấy hộp gỗ trôi nổi trên dòng nước, vớt mở xem thì là cả ngàn bé trai khỏe, đẹp. Quốc vương ấy đem về nuôi, lớn dần lên và rất khỏe mạnh, chinh phạt đâu cũng làm cho khuất phục. Kế đến chinh phạt nước của vua cha mình. Vua cha quá lo rầu, hoàng hậu nhỏ của vua hỏi lo rầu việc gì. Vua bảo, vua kia có ngàn đứa con trai, mạnh vô địch, muốn đánh nước ta nên ta lo rầu. Hoàng hậu nhỏ bảo đừng lo rầu làm gì. Hãy làm cái lầu cao phía đông quốc thành, giặc đến thì để tôi trên lầu ấy, tôi có thể làm cho giặc lui đi. Vua làm như lời. Khi giặc đến thì hoàng hậu nhỏ ở trên lầu, bảo rằng các người là con ta, tại sao cố ý phản nghịch? Giặc bảo, bà là ai mà bảo là mẹ chúng tôi? Hoàng hậu nhỏ nói, nếu các con không tin, thì cứ ngước lên mà hả miệng ra. Hoàng hậu nhỏ liền hai tay vắt 2 vú, mỗi vú chảy ra 500 dòng sữa, và rơi cả vào miệng của ngàn đứa con. Giặc biết đích mẹ mình, liền buông bỏ cung và gậy. Hai vị quốc vương nhân đó mà tư duy, và thành 2 vị Duyên giác. Nay tháp của 2 vị ấy đang còn. Sau này, khi Phật thành đạo rồi, bảo các đệ tử, rằng đây là chỗ mà Như Lai xưa kia đã cùng buông bỏ cung gậy. Người sau biết được như vậy nên dựng tháp chỗ này, và đặt tên là tháp Buông Cung Gậy. Ngàn đứa con thì chính là ngàn đức Phật trong hiền kiếp. Phật đứng cạnh tháp Buông Cung Gậy mà bảo tôn giả A Nan, rằng 3 tháng nữa Như Lai sẽ nhập diệt. Bấy giờ ma vương quấy rối tâm trí tôn giả A Nan, làm cho tôn giả đã không biết xin Phật ở đời thêm nữa.

Từ đây mà đi về hướng đông, cách ba bốn dặm thì có 1 ngôi tháp. Bách kỷ thứ 1 sau Phật nhập diệt, các vị tỷ kheo quốc gia Tỳ Xá Ly làm sai giới luật bằng 10 sự, mà lại viện chứng rằng Phật đã dạy như vậy. Bấy giờ các vị La hán và những vị tỷ kheo trì luật, có 700 tất cả, hội nhau tại đây mà tầm cứu luật tạng. Người sau dựng tháp tại đây, và nay cũng hiện còn.

Từ đây đi về hướng đông, cách 4 do tuần, thì đến chỗ mà 5 dòng sông hợp lại. Tôn giả A Nan từ quốc gia Ma Kiệt hướng về quốc gia Tỳ Xá Ly, muốn nhập diệt ở quốc gia này. Chư thiên báo cho A Xà Thế vương. Vương tức khắc nghiêm chỉnh xa giá, đem tướng sĩ đuổi theo đến trên sông. Các người Xa Lê nước Tỳ Xá Ly nghe tôn giả A Nan đến, cũng đến đón rước. Hai bên cùng đứng trên 2 bờ sông. Tôn giả A Nan nghĩ rằng, đi tới thì A Xà Thế vương giận, đi lui thì các người Xa Lê oán. Nghĩ vậy nên tôn giả ở chính giữa dòng sông, nhập định Ánh sáng của lửa, tự đốt mình mà nhập diệt, phân xá lợi ra 2 phần, mỗi phần cho 1 bờ sông. Hai bên do vậy mà cùng được một nửa xá lợi thân ngài, đêm về dựng tháp.

(10)

Qua sông Hằng, đi xuống phía nam 1 do tuần thì đến quốc đô Ba Liên Phất của quốc gia Ma Kiệt Đề. Ba Liên Phất là quốc đô A Dục vương trị vì. Trong đó, cung điện của vua toàn do quỉ thần làm ra, chất đá mà xây tường dựng cửa, khắc chạm văn vẻ, không phải thế gian làm được. Nay vẫn đang còn. Hoàng đệ của A Dục vương được đạo quả La hán, thường ở núi Kỳ Xà Quật, chí thích yên tĩnh. A Dục vương kính trọng, muốn mời về cung cúng dường. Vì ưa núi non yên tĩnh nên hoàng đệ không nhận lời. A dục vương nói với em, hãy nhận lời anh, anh sẽ làm núi ngay trong quốc đô cho em. A Dục vương liền sắp sửa đồ ăn thức uống, triệu tập quỉ thần mà bảo, ngày mai các vị hãy nhận lời mời của ta. Nhưng giường ghế không đủ, vậy xin các vị cùng tự mang đến. Sáng mai, các quỉ thần lớn cùng mang đá lớn đến, mở rộng bốn năm bước ngồi rồi, A Dục vương liền nhờ quỉ thần chất lại làm hòn núi đá lớn. Dưới núi đá, lấy 5 viên đá vuông lớn làm phòng đá, dài 3 trượng, rộng 2 trượng, cao hơn 1 trượng.

Có một vị Bà la môn đại thừa tên là La Thải Tư Mê, ở trong quốc đô của A Dục vương. Người trí tuệ sáng láng, không việc gì không thấu triệt, và lấy sự thanh tịnh mà sống. A Dục vương tôn kính, thờ như thầy, nên đến thăm viếng thì không dám cùng ngồi. A Dục vương kính trọng mà nắm tay đi nữa, Bà la môn đại thừa cũng rửa tay. Năm vị này hơn 50 tuổi thì cả nước ngưỡng vọng. Chính nhờ 1 người như vậy tuyên dương pháp hóa của Phật mà ngoại đạo không thể lấn lướt chư tăng. Bên cạnh tháp A Dục vương xây dựng, vị ấy dựng ngôi chùa Đại thừa. Chùa rất tráng lệ. Cũng có chùa tiểu thừa. Gồm cả lại thì có sáu bảy trăm chư tăng, uy nghi đàng hoàng, nhã quan. Bốn phương cao đức, sa môn và học giả, muốn cầu nghĩa lý thì đều đến chùa Đại thừa. Thầy của vị Bà la môn đại thừa cũng tên là Văn Thù sư lợi. Cả nước, bao nhiêu đại đức sa môn và tỷ kheo đại thừa đều tôn thờ vị thầy ấy. Vị thầy ấy cũng ở tại chùa Đại thừa.

Các quốc gia trong lĩnh vực trung bộ Thiên Trúc, chỉ quốc đô Ba Liên Phất của quốc gia Ma Kiệt Đề là lớn nhất. Dân chúng giàu thịnh, đua theo nhân nghĩa, hằng năm lấy ngày 8 tháng 2 làm ngày rước tượng Phật. Làm cỗ xe 4 bánh, cột tre thành 5 tầng, chồng cao 2 trượng, hình dáng như cái tháp. Trên quấn lụa trắng rồi vẽ hình chư thiên. Trang sức bằng bạc vàng, lưu ly, treo lụa, treo phan, cắm lọng. Bốn phía làm khám, trong có tượng Phật ngồi, tượng bồ tát đứng hầu. Có đến 20 cỗ xe như vậy. Mỗi cỗ trang hoàng khác nhau. Vào ngày 8 tháng 2, tăng tục toàn xứ đều hội diễn kịch nhạc, cúng dường hoa hương. Vị Bà la môn đại thừa làm lễ thỉnh tượng Phật. Các cỗ xe tượng Phật tuần tự đi vào quốc đô, và ở đêm tại đây. Cả đêm đốt đèn, hiến cúng kịch nhạc.

Nước nào cũng có đại lễ rước tượng như vậy.

Trưởng giả và cư sĩ các nước cũng thiết lập ngay trong quốc đô của họ những ngôi nhà Phước đức và Y dược. Mọi người nghèo nàn, cô độc, tàn tật, bịnh hoạn, đều đến những ngôi nhà ấy và được cung cấp mọi sự. Y sĩ khám bịnh, chăm sóc, uống ăn và thuốc thang thích đáng, làm cho yên ổn. Lành rồi thì tự do mà đi.

A Dục vương phá 7 tháp làm 84.000 tháp. Tháp lớn xây dựng đầu tiên là ở phía nam quốc đô, cách hơn 3 trăm dặm. Trước tháp có dấu chân của Phật nên dựng tinh xá, cửa hướng phía bắc. Phía nam của tháp có 1 trụ đá, chu vi 1 trượng bốn hay năm, cao hơn 3 trượng. Trên trụ có khắc đề, rằng A Dục vương đem đại lục Diêm phù hiến cúng chư tăng 4 phương, rồi đem tiền chuộc lại, và 3 lần làm như vậy. Phía bắc của tháp, cách ba bốn trăm bước, vốn là chỗ A Dục vương làm vườn địa ngục. Trong vườn có 1 trụ đá cũng cao hơn 3 trượng, trên có tượng sư tử. Trên trụ có khắc ghi lý do và năm tháng làm vườn địa ngục.

Từ đây đi về phía đông nam, 9 do tuần thì đến núi cô thạch Nhất Tâm. Đầu núi có phòng đá, hướng ra phía nam. Phật từng ngồi ở đây. Bấy giờ là lúc và chỗ Đế Thích đem thiên nhạc sĩ Bát giá đến gãy đàn cầm để làm vui Phật. Đế Thích còn đem 42 sự hỏi Phật, mỗi câu hỏi đều lấy tay vẽ đá, dấu vẽ nay vẫn còn. Ở đây cũng có chùa.

Từ đây đi về tây nam, 1 do tuần thì đến làng Na La. Ấy là sinh quán của tôn giả Xá Lợi Phất. Tôn giả cũng trở về làng này mà nhập diệt. Tháp được dựng lên tại đây, mà nay đang còn.

(11)

Từ đây đi về hướng tây 1 do tuần thì đến quốc đô Vương Xá mới. Quốc đô mới này do A Xà Thế vương kiến thiết. Trong quốc đô ấy có 2 ngôi chùa. Ra cửa tây quốc đô mới, đi 3 trăm bước, là chỗ A Xà Thế vương được một phần xá lợi của Phật đem về xây tháp, cao lớn tráng lệ. Ra phía nam quốc đô mới, đi 4 dặm thì vào hang, đến giữa 5 núi. Năm núi bao vây, hình thế như là thành quách, và đó là quốc đô Vương xá cũ của Bình Sa vương. Quốc đô cũ này đông sang tây chừng năm sáu dặm, nam sang bắc bảy tám dặm. Đây là nơi 2 ngài Xá Lợi Phất và Đại Mục Liên đầu tiên gặp ngài Át Bệ; nơi Ni Kiền Tử làm hầm lửa và cơm độc mời Phật; nơi A Xà Thế vương cho voi đen uống rượu để hại Phật. Góc đông bắc quốc đô cũ này là chỗ những bậc kỳ cựu đã xây tinh xá trong vườn Yêm Bà La, thỉnh Phật và 1.200 đệ tử mà cúng dường. Tinh xá nay vẫn còn. Nhưng quốc đô cũ thì hoang vu, không còn ai ở. Vào hang rồi ven theo hướng đông nam của núi mà lên 15 dặm, thì đến núi Kỳ Xà Quật. Chưa đến đầu 3 dặm đã có hang đá, cửa hướng phía nam, đó là nơi Phật ngồi thiền. Qua tây bắc 30 bước, có 1 hang đá nữa, đó là nơi tôn giả A Nan ngồi thiền. Bấy giờ thiên ma Ba tuần hóa chim kên kên, đậu trước hang mà hù. Phật dùng thần thông lực, cách đá mà luồn tay xoa vai tôn giả A Nan, tôn giả liền hết sợ. Dấu chim đứng, lỗ tay luồn, nay còn cả. Do vậy mà gọi là núi Hang Điêu Thứu. Trước hang có chỗ ngồi thiền của 4 đức Phật. Các vị La Hán ai cũng có hang đá để ngồi thiền, nên hang đá có đến vài trăm. Phật kinh hành từ đông sang tây trước hang đá, Điều Đạt đứng phía bắc của núi, chỗ rất hiểm, ném đá làm bị thương ngón chân của Phật. Đá ấy nay vẫn còn. Ngôi nhà Phật thuyết pháp thì nay đã hư hỏng, chỉ còn gạch, vách và nền.

Núi Kỳ Xà Quật cao, xanh, hùng vĩ, và đây là ngọn cao nhất trong 5 ngọn núi. Ở trong quốc đô Vương Xá mới, tôi mua hoa hương, dầu đèn, nhờ 2 vị tỷ kheo cũ đưa đến núi Kỳ Xà Quật. Cúng dường hoa hương, đốt sáng dầu đèn rồi, tôi rất bi cảm, gạt nước mắt mà vái, xưa, tại đây, Phật đã nói Lăng Nghiêm; con sinh không gặp Phật, ngày nay chỉ thấy được chỗ Phật để dấu vết lại mà thôi! Tôi liền tụng Lăng Nghiêm trước hang đá. Và ngủ lại ở đây 1 đêm mới trở về quốc đô Vương Xá mới. Rồi lại ra phía bắc của quốc đô Vương Xá cũ, đi hơn 3 trăm bước, thì phía tây của đường đi là tinh xá vườn tre Ca Lan Đà. Tinh xá đang còn, có chư tăng quét rưới. Phía bắc tinh xá hai ba dặm là bãi Thi Ma Xa Na. Thi Ma Xa Na, Trung Hoa dịch là Bãi mộ bỏ người chết. Ven theo núi phía nam, đi về hướng tây 3 trăm bước, thì có 1 phòng đá gọi là Tân Ba La, là chỗ Phật thường ăn rồi ngồi thiền. Lại đi về hướng tây năm sáu dặm, trong bóng im phía bắc của núi có 1 hang đá, tên là Xa Đế. Đó là chỗ 500 vị La hán kiết tập pháp tạng sau khi Phật nhập diệt. Khi kiết tập, đặt 3 ghế cao, trang nghiêm, bên trái vọng ngài Xá Lợi Phất, bên phải vọng ngài Đại Mục Liên, còn ngài Đại Ca Diếp làm thượng tọa. Trong số 500 vị La Hán còn thiếu 1 vị. Bấy giờ ngài A Nan đang đứng ngoài cửa, chưa được vào. Chỗ đứng này cũng được dựng tháp, và nay vẫn còn. Ven theo núi còn có nhiều hang đá của chư vị La Hán ngồi thiền.

Ra phía bắc quốc đô Vương Xá cũ, đi xuống phía đông 3 dặm, thì có hang đá của Điều Đạt. Cách đó 50 bước có hang